Adhyaya 202
पञ्चमहाभूतगुण-इन्द्रियनिग्रह-उपदेशः | Teaching on the Qualities of the Five Elements and Sense-Control
Upa-parva: Mārkaṇḍeya–Dharmavyādha Saṃvāda (Didactic Discourse on Elements and Sense-Control)
Mārkaṇḍeya introduces the continuation of a Brahmin’s inquiry to the Dharmavyādha, requesting a precise account of the pañca-mahābhūtas and their guṇas. The Dharmavyādha enumerates earth, water, fire, air, and ether, assigning sensory qualities in a graded scheme: earth with five (sound, touch, form, taste, smell), water with four (sound, touch, form, taste), fire with three (sound, touch, form), air with two (sound, touch), and ether with one (sound). He notes these fifteen guṇas as foundational to embodied worlds and indicates that balance supports prosperity, while disequilibrium leads the embodied self to transition to another body in time. The discourse then distinguishes the ‘manifest’ (vyakta) as that produced/known through the senses, and the ‘unmanifest’ (avyakta) as inferred and beyond direct sense-grasp. The chapter pivots to a yoga-oriented ethic: the senses, when released or restrained, are linked to outcomes described as well-being or suffering; indriya-dhāraṇa is presented as the complete method in this frame. Using the chariot analogy—body as chariot, self as controller, senses as horses—the text emphasizes vigilant governance of mind and senses; uncontrolled sense-following carries away discernment like wind driving a boat. Concentrated study and meditation upon these faculties yields a contemplative result (dhyānaja phala).
Chapter Arc: वनवास के बीच धर्मराज युधिष्ठिर दीर्घायु, निष्कल्मष तपस्वी मार्कण्डेय से प्रश्न करते हैं—ऐसे मुनि जिनकी दृष्टि देव-दानव-राक्षस, राजवंश और ऋषिवंश तक फैली है, वे धर्म के गूढ़ प्रसंगों को स्पष्ट करें। → युधिष्ठिर के आग्रह पर मार्कण्डेय ‘धौन्धुमार’ उपाख्यान आरम्भ करते हैं—धुन्धु नामक महासुर लोक-उत्सादन के लिए घोर तप में प्रवृत्त है; उसके उभार से त्रैलोक्य पर संकट की छाया पड़ती है और यह प्रश्न उठता है कि उसे कौन रोकेगा। → विष्णु का वचन/आदेश निर्णायक बनता है—योगबल से समर्थ एक ‘पार्थिवोत्तम’ (राजर्षि) तुम्हारे निर्देश से ‘धुन्धुमार’ बनेगा; विष्णु यह कहकर अंतर्धान हो जाते हैं, और दैवी संकल्प मानव-कर्तव्य में रूपांतरित हो जाता है। → मार्कण्डेय कथा को इस बिंदु तक स्थिर करते हैं कि धुन्धु के विनाश का उपाय दैवी अनुग्रह और तप-तेज से संयुक्त राजधर्म में निहित है—लोक-रक्षा हेतु योग्य पुरुष का उदय निश्चित है। → धुन्धु के घोर तप और उसके वधकर्ता के उदय की घोषणा के बाद अगला प्रश्न खुला रह जाता है—वह राजर्षि कौन है, और किस प्रकार धुन्धु का संहार होगा?
Shlokas
Verse 1
न लक कल > यहाँ जो पिता आदि गुरुजन
वैशंपायन म्हणाले—महाभाग मार्कंडेय मुनींच्या मुखातून राजर्षी इंद्रद्युम्नास पुनः स्वर्गप्राप्ती कशी झाली याचा वृत्तांत ऐकून, पुण्य व धर्मदानाचा खरा अर्थ जाणण्यास उत्सुक असलेल्या राजा युधिष्ठिराने पापरहित, दीर्घायुषी व तपोवृद्ध महात्मा मार्कंडेयांना प्रश्न विचारला।
Verse 2
युधिष्ठिरो महाराज पप्रच्छ भरतर्षभ । मार्कण्डेयं तपोवृद्ध दीर्घायुषमकल्मषम्
वैशंपायन म्हणाले—भरतश्रेष्ठ महाराज युधिष्ठिराने तपोवृद्ध, दीर्घायुषी व निष्पाप मार्कंडेय ऋषींना प्रश्न केला।
Verse 3
विदितास्तव धर्मज्ञ देवदानवराक्षसा: | राजवंशाक्ष विविधा ऋषिवंशाशक्ष शाश्वता:
हे धर्मज्ञ मुने! देव, दानव आणि राक्षस—हे सर्व तुम्हांस विदित आहेत. तसेच नानाविध राजवंश आणि ऋषिवंशांची शाश्वत परंपराही तुम्ही जाणता।
Verse 4
न ते>स्त्यविदितं किज्चिदस्मिल्लोके द्विजोत्तम । कथां वेत्सि मुने दिव्यां मनुष्योरगरक्षसाम्
हे द्विजोत्तम! या लोकात तुम्हांस अज्ञात असे काहीच नाही. मुने! मनुष्य, नाग आणि राक्षस यांच्या दिव्य कथा तुम्ही कशा जाणता?
Verse 5
देवगन्धर्वयक्षाणां किन्नराप्सरसां तथा । द्विजश्रेष्ठ॒ इस लोकमें कोई ऐसी वस्तु नहीं जो आपसे अज्ञात हो। मुने! आप मनुष्य, नाग, राक्षस, देवता, गन्धर्व, यक्ष, किन्नर तथा अप्सराओंकी भी दिव्य कथाएँ जानते हैं ।।
देव, गंधर्व, यक्ष, किन्नर आणि अप्सरा यांच्याही कथा तुम्ही जाणता. म्हणून, हे द्विजसत्तम! मला तत्त्वतः हे ऐकायचे आहे—इक्ष्वाकुवंशात कुवलाश्व नावाने विख्यात तो विजयी राजा नाव बदलून ‘धुंधुमार’ का म्हणून ओळखला जाऊ लागला?
Verse 6
कुवलाश्च इति ख्यात इक्ष्वाकुरपराजित: । कथं नामविपर्यासाद् धुन्धुमारत्वमागत:
वैशंपायन म्हणाले—इक्ष्वाकुवंशातील अजेय राजा, जो ‘कुवलाश्व’ या नावाने प्रसिद्ध होता, तो नाव-परिवर्तनामुळे ‘धुन्धुमार’ कसा म्हणून ओळखला जाऊ लागला?
Verse 7
एतदिच्छामि तत्त्वेन ज्ञातुं भार्गवसत्तम । विपर्यस्तं यथा नाम कुवलाश्वस्य धीमत:,'भगुश्रेष्ठ! बुद्धिमान् राजा कुवलाश्वके इस नाम-परिवर्तनका यथार्थ कारण मैं जानना चाहता हूँ
हे भार्गवश्रेष्ठ! मला सत्यरूपाने जाणून घ्यायचे आहे—बुद्धिमान राजा कुवलाश्वाचे नाव कसे बदलले; त्या बदलाचे खरे कारण सांगा.
Verse 8
वैशम्पायन उवाच युधिष्ठिरेणैवमुक्तो मार्कण्डेयो महामुनि: । धौन्धुमारमुपाख्यानं कथयामास भारत,वैशम्पायनजीने कहा--भारत! धर्मराज युधिष्ठिरके ऐसा कहनेपर महामुनि मार्कण्डेयने धुन्धुमारकी कथा प्रारम्भ की
वैशंपायन म्हणाले—हे भारत! युधिष्ठिराने असे विचारताच महामुनी मार्कंडेयांनी धौन्धुमाराचे उपाख्यान सांगण्यास आरंभ केला.
Verse 9
मार्कण्डेय उवाच हन्त ते कथयिष्यामि शूणु राजन् युधिष्छिर । धर्मिष्ठमिदमाख्यानं॑ धुन्धुमारस्य तच्छृुणु
मार्कंडेय म्हणाले—राजन् युधिष्ठिर, ऐक; मी तुला सांगतो. धुन्धुमाराचे हे आख्यान धर्मनिष्ठ आहे; ते लक्ष देऊन ऐक.
Verse 10
यथा स राजा इक्ष्वाकु: कुवलाश्वो महीपति: । धुन्धुमारत्वमगमत् तच्छृणुष्व महीपते,महाराज! इक्ष्वाकुवंशी राजा कुवलाश्व जिस प्रकार धुन्धुमार नामसे विख्यात हुए, वह सब श्रवण करो
हे महाराज! इक्ष्वाकुवंशी राजा कुवलाश्व ज्या प्रकारे ‘धुन्धुमार’ या नावाने प्रसिद्ध झाला, ते सर्व ऐक.
Verse 11
महर्षिविश्रुतस्तात उत्तड़क इति भारत । मरुधन्वसु रम्येषु आश्रमस्तस्य कौरव,भरतनन्दन! कुरुकुलरत्न! महर्षि उत्तड़कका नाम बहुत प्रसिद्ध है। तात! मरुके रमणीय प्रदेशमें उनका आश्रम है
भरतनंदना, कुरुकुलरत्ना! महर्षींमध्ये प्रसिद्ध असा उत्तंक नावाचा ऋषी आहे. तात! मरुधन्वाच्या रम्य मरुप्रदेशात त्याचा आश्रम आहे.
Verse 12
उत्तड़कस्तु महाराज तपो5तप्यत् सुदुश्चरम् । आरिराधयिषुर्विष्णुं बहून् वर्षमणान् विभु:,महाराज! प्रभावशाली उत्तड़कने भगवान् विष्णुकी आराधनाकी इच्छासे बहुत वर्षोंतक अत्यन्त दुष्कर तपस्या की थी
महाराज! प्रभावशाली उत्तंकाने भगवान विष्णूची आराधना करण्याच्या इच्छेने अनेक वर्षे अत्यंत दुष्कर तपश्चर्या केली.
Verse 13
तस्य प्रीत: स भगवान् साक्षाद् दर्शनमेयिवान् | दृष्टवैव चर्षि: प्रह्वस्तं तुष्टाव विविधै: स्तवै:
त्याच्या तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन भगवान स्वतः प्रत्यक्ष दर्शनास आले. दर्शन होताच महर्षी नम्रतेने नतमस्तक झाला आणि विविध स्तोत्रांनी त्यांची स्तुती करू लागला.
Verse 14
उत्तडुक उवाच त्वया देव प्रजा: सर्वा: ससुरासुरमानवा: । स्थावराणि च भूतानि जड़मानि तथैव च
उत्तंक म्हणाला—देवा! देव, असुर आणि मानवांसह सर्व प्रजा तुझ्यापासूनच उत्पन्न झाली आहे. स्थावर आणि जंगम अशी सर्व भूतसृष्टीही तुझीच निर्मिती आहे.
Verse 15
ब्रह्म वेदाश्न वेद्यं च त्वया सृष्टं महाद्युते । शिरस्ते गगन देव नेत्र शशिदिवाकरौ
महातेजस्वी प्रभो! ब्रह्मा, वेद आणि जाणण्याजोगे सर्व काही तूच निर्माण केले आहेस. देवा! आकाश तुझे मस्तक आहे आणि चंद्र व सूर्य तुझे नेत्र आहेत.
Verse 16
निःश्वास: पवनश्चापि तेजोडग्निश्व तवाच्युत । बाहवस्ते दिश: सर्वा: कुक्षिश्नापि महार्णव:
उत्तंक म्हणाला— अच्युत! तुमचा निःश्वास वायू आहे आणि तुमचे तेज अग्नी आहे। सर्व दिशा तुमच्या भुजा आहेत आणि महासागर तुमचे उदर आहे। महातेजस्वी परमेश्वर! ब्रह्मा, वेद आणि जे काही ज्ञेय आहे ते सर्व तुम्हीच उत्पन्न केले आहे। देवा! आकाश तुमचे मस्तक; चंद्र व सूर्य तुमचे नेत्र। पर्वत तुमचे ऊरू आणि अंतरिक्ष तुमची नाभी। पृथ्वीदेवी तुमचे चरण आणि औषधी तुमच्या देहावरील रोम आहेत।
Verse 17
ऊरू ते पर्वता देव खं नाभिममधुसूदन । पादौ ते पृथिवी देवी रोमाण्योषधयस्तथा
उत्तंक म्हणाला— देवा, मधुसूदना! पर्वत तुमचे ऊरू आहेत आणि अंतरिक्ष तुमची नाभी आहे। पृथ्वीदेवी तुमचे चरण आहेत आणि औषधी तुमच्या देहावरील रोम आहेत। महातेजस्वी परमेश्वर! ब्रह्मा, वेद आणि जे काही ज्ञेय आहे ते सर्व तुम्हीच उत्पन्न केले आहे। आकाश तुमचे मस्तक; चंद्र व सूर्य तुमचे नेत्र; वायू तुमचा निःश्वास आणि अग्नी तुमचे तेज। अच्युत! सर्व दिशा तुमच्या भुजा आहेत आणि महासागर तुमचे उदर आहे।
Verse 18
इन्द्रसोमाग्निवरुणा देवासुरमहोरगा: । प्रह्दास्त्वामुपतिष्ठन्ति स्तुवन्तो विविध: स्तवै:
भगवन्! इंद्र, सोम, अग्नी, वरुण हे देव; तसेच असुर आणि महाबलवान नागही—प्रह्लाद आदींसह—विविध स्तोत्रांनी तुमची स्तुती करीत, हात जोडून तुमच्या समोर उपस्थित राहतात।
Verse 19
त्वया व्याप्तानि सर्वाणि भूतानि भुवनेश्वर । योगिन: सुमहावीर्या: स्तुवन्ति त्वां महर्षय:,भुवनेश्वर! आपने सम्पूर्ण भूतोंको व्याप्त कर रखा है। महान् शक्तिशाली योगी और महर्षि आपका स्तवन करते हैं
उत्तंक म्हणाला— भुवनेश्वरा! तुम्ही सर्व भूतांना सर्वत्र व्यापून राहिला आहात। अत्यंत पराक्रमी योगी आणि महर्षी तुमचे स्तवन करतात।
Verse 20
त्वयि तुष्टे जगत् स्वास्थ्यं त्वयि क्रुद्धे महद् भयम् । भयानामपनेतासि त्वमेक: पुरुषोत्तम
उत्तंक म्हणाला— पुरुषोत्तमा! तुम्ही प्रसन्न असता जगत् निरोगी, स्थिर व सुखी होते; आणि तुम्ही क्रुद्ध झालात तर त्याला महान भय ग्रासते। सर्व भयांचे निवारण करणारे तुम्ही एकटेच आहात।
Verse 21
देवानां मानुषाणां च सर्वभूतसुखावह: । त्रिभिविक्रमणैर्देव त्रयो लोकास्त्वया हृता:
उत्तंक म्हणाला—हे देव! आपण देव, मनुष्य आणि सर्व प्राण्यांना सुख देणारे आहात. बलिराजाच्या दानाच्या निमित्ताने आपण केवळ तीन पावलांनी त्रैलोक्य आपल्या अधिकारात घेतले होते.
Verse 22
असुराणां समृद्धानां विनाशश्व त्वया कृत: । तव विक्रमणैदेवा निर्वाणमगमन् परम्,आपने समृद्धिशाली असुरोंका संहार किया है। आपके ही पराक्रमसे देवता परम सुख- शान्तिके भागी हुए हैं
आपण समृद्ध असुरांचा संहार केला आहे. आपल्या पराक्रमामुळे देवता परम शांतीस प्राप्त झाले—भयमुक्त होऊन धर्मोचित अधिकारात स्थिर झाले.
Verse 23
पराभूताश्र दैत्येन्द्रास्त्वयि क्रुद्धे महाद्युते | त्वं हि कर्ता विकर्ता च भूतानामिह सर्वश:
हे महातेजस्वी! आपण क्रुद्ध झालात की दैत्येंद्रही पराभूत होतात. कारण या जगात सर्व प्रकारे सर्व भूतांचे कर्ते आणि संहर्ते आपणच आहात.
Verse 24
एवं स्तुतो हृषीकेश उत्तड़केन महात्मना
अशा प्रकारे महात्मा उत्तंकाने स्तुती केल्यावर हृषीकेश (श्रीकृष्ण) यांनी ती भक्तिस्तुती स्वीकारली.
Verse 25
उत्तड्ुक उवाच पर्याप्तो मे वरो होष यदहं दृष्टवान् हरिम्
उत्तंक म्हणाला—हे होष! माझ्यासाठी वर पुरेसा आहे; कारण मी हरिचे दर्शन घेतले आहे.
Verse 26
विष्णुरुवाच प्रीतस्तेडहमलौल्येन भकक्त्या तव च सत्तम
विष्णू म्हणाले—हे सत्पुरुषश्रेष्ठा! तुझ्या लोभरहित वृत्तीने आणि तुझ्या भक्तीने मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे.
Verse 27
मार्कण्डेय उवाच एवं स छन््द्यमानस्तु वरेण हरिणा तदा
मार्कण्डेय म्हणाले—अशा रीतीने त्या वेळी तो, हरिणाने दिलेल्या वराने प्रवृत्त व मोहात पाडला जाऊन, प्रतिफळाच्या आशेने बुद्धी स्थिर करून पुढे ओढला गेला.
Verse 28
यदि मे भगवन् प्रीत: पुण्डरीकनिभेक्षण,“भगवन्! कमलनयन! यदि आप मुझपर प्रसन्न हैं तो मेरी बुद्धि सदा धर्म, सत्य और इन्द्रियनिग्रहमें लगी रहे। मेरे स्वामी! आपके भजनका मेरा अभ्यास सदा बना रहे"
मार्कण्डेय म्हणाले—हे भगवन्, कमलनयना! आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल तर माझी बुद्धी सदा धर्म, सत्य आणि इंद्रियनिग्रह यांत रत राहो. हे माझ्या स्वामी! आपल्या भजन-स्मरणाचा माझा अभ्यास कधीही खंडित होऊ नये.
Verse 29
धर्मे सत्ये दमे चैव बुद्धिर्भवतु मे सदा । अभ्यासश्न भवेद् भक्त्या त्वयि नित्यं ममेश्वर
धर्म, सत्य आणि इंद्रियनिग्रह यांत माझी बुद्धी सदा स्थिर राहो; आणि हे माझ्या स्वामी, तुमच्याविषयी भक्तीने माझा उपासनेचा अभ्यास नित्य चालू राहो.
Verse 30
श्रीभगवानुवाच सर्वमेतद्धि भविता मत्प्रसादात् तव द्विज । प्रतिभास्यति योगश्न येन युक्तो दिवौकसाम्
श्रीभगवान म्हणाले—हे द्विजा! माझ्या कृपेने हे सर्व तुझ्यासाठी निश्चयाने घडेल. आणि तो योगही तुला स्पष्ट होईल; ज्याने युक्त झाल्यावर तू देवांच्या अवस्थेला प्राप्त होशील.
Verse 31
उत्सादनार्थ लोकानां धुन्धुर्नाम महासुर:
मार्कण्डेय म्हणाले—लोकांचा संहार करण्यासाठी धुन्धु नावाचा एक महाबली असुर होता।
Verse 32
राजा हि वीर्यवांस्तात इक्ष्वाकुरपराजित:
मार्कण्डेय म्हणाले—तात! इक्ष्वाकु वंशात बृहदश्व नावाने प्रसिद्ध, महापराक्रमी व कोणाकडूनही न पराजित होणारा राजा उत्पन्न होईल. त्याचा पुत्र शुद्ध आचरणाचा व जितेन्द्रिय, कुवलाश्व या नावाने विख्यात होईल।
Verse 33
बृहदश्च इति ख्यातो भविष्यति महीपति: । तस्य पुत्र: शुचिर्दान्त: कुवलाश्व इति श्रुतः
बृहदश्व नावाने प्रसिद्ध असा राजा होईल. त्याचा पुत्र शुचि व जितेन्द्रिय होऊन कुवलाश्व या नावाने विख्यात होईल।
Verse 34
स योगबलमास्थाय मामकं पार्थिवोत्तम: । शासनात् तव विद्रर्षे धुन्धुमारो भविष्यति । एवमुक्त्वा तु त॑ विप्रं विष्णुरन्तरधीयत
ब्रह्मर्षे! तुमच्या आदेशाने तो नृपश्रेष्ठ माझ्या योगबलाचा आश्रय घेऊन धुन्धु राक्षसाचा वध करील आणि लोकांत ‘धुन्धुमार’ या नावाने विख्यात होईल. असे म्हणून भगवान विष्णू त्या विप्रापुढून अंतर्धान पावले।
Verse 200
इस प्रकार श्रीमह्या भारत वनप्वके अन्तर्गत मार्कण्डेययमास्यापर्वमें दानमाहात्म्यविषयक दो सौवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील मार्कण्डेय-समास्यापर्वात दान-माहात्म्यविषयक दोनशेवा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 233
आराधयित्वा त्वां देवा: सुखमेधन्ति सर्वश: । महाद्युते! आपके रुष्ट होनेसे ही दैत्यराज देवताओंके सामने पराजित हो जाते हैं। आप इस जगतके सम्पूर्ण प्राणियोंकी सृष्टि तथा संहार करनेवाले हैं। प्रभो! आपकी आराधना करके ही सम्पूर्ण देवता सुख एवं समृद्धि-लाभ करते हैं
हे महाद्युते! तुझी आराधना केल्यानेच देव सर्वत्र सुख व समृद्धी प्राप्त करतात. तू रुष्ट होताच दैत्यराज देवतांसमोर पराभूत होतात. या जगातील सर्व प्राण्यांची सृष्टी व संहार करणारा तूच आहेस. प्रभो! तुझ्या उपासनेनेच देवगण सुख-समृद्धीचा लाभ घेतात.
Verse 243
उत्तड़कमब्रवीद् विष्णु: प्रीतस्ते5हं वरं वृणु । महात्मा उत्तड़कके इस प्रकार स्तुति करनेपर सम्पूर्ण इन्द्रियोंके प्रेरक भगवान् विष्णुने उनसे कहा--'सहर्ष! मैं तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ। तुम कोई वर माँगो”
उत्तड़काने अशी स्तुती केल्यावर सर्व इंद्रियांचा प्रेरक भगवान विष्णू त्यांना म्हणाले— “सहर्ष! मी तुझ्यावर अत्यंत प्रसन्न आहे; एखादा वर माग.”
Verse 253
पुरुष शाश्व॒तं दिव्यं स्रष्टारं जगत: प्रभुम् । उत्तड़कने कहा--भगवन्! समस्त संसारकी सृष्टि करनेवाले दिव्य सनातन पुरुष आप सर्वशक्तिमान् श्रीहरिका जो मुझे दर्शन मिला, यही मेरे लिये सबसे महान् वर है
उत्तड़क म्हणाला— “भगवन्! जगाचा स्रष्टा, दिव्य सनातन पुरुष, सर्वशक्तिमान श्रीहरि! मला जे तुमचे दर्शन झाले, तेच माझ्यासाठी सर्वश्रेष्ठ वर आहे.”
Verse 266
अवश्यं हि त्वया ब्रह्मन् मत्तो ग्राह्मो वरो द्विज । भगवान् विष्णु बोले--सज्जनशिरोमणे! मैं तुम्हारी लोभशून्यता एवं उत्तम भक्तिसे तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ। ब्रह्मन! तुम्हें मुझसे कोई वर अवश्य लेना चाहिये
भगवान विष्णू म्हणाले— “सज्जनशिरोमणे! तुझी लोभशून्यता आणि उत्तम भक्ती पाहून मी अत्यंत प्रसन्न आहे. म्हणून, ब्रह्मन्! माझ्याकडून तू नक्कीच एखादा वर माग.”
Verse 303
त्रयाणामपि लोकानां महत् कार्य करिष्यसि । श्रीभगवान् बोले--ब्रह्मन! मेरी कृपासे यह सब कुछ तुम्हें प्राप्त हो जायगा। इसके सिवा तुम्हारे हृदयमें उस योगविद्याका प्रकाश होगा जिससे युक्त होकर तुम देवताओं तथा तीनों लोकोंका महान् कार्य सिद्ध कर सकोगे
श्रीभगवान म्हणाले— “ब्रह्मन्! माझ्या कृपेने हे सर्व तुला प्राप्त होईल. याशिवाय तुझ्या हृदयात योगविद्येचा प्रकाश प्रकट होईल; त्याने युक्त होऊन तू देवतांसाठी आणि तिन्ही लोकांसाठी महान कार्य सिद्ध करशील.”
Verse 313
तपस्यति तपो घोरं शृणु यस्तं हनिष्यति । विप्रवर! धुन्धु नामसे प्रसिद्ध एक महान् असुर है
मार्कण्डेय म्हणाले—तो घोर तप करीत आहे; ऐक, त्याचा वध कोण करील. हे विप्रवर! धुन्धु नावाने प्रसिद्ध असा एक महान असुर त्रैलोक्याचा संहार करण्यासाठी कठोर तपस्या करीत आहे. त्या महा असुराचा वध करणाऱ्या वीराची ओळख मी सांगतो—ऐक.
Verse 2031
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि धुन्धुमारोपाख्याने एकाधिकद्विशततमो<ध्याय:
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वात, मार्कण्डेय-समास्यापर्वांतर्गत धुन्धुमारोपाख्यानातील दोनशे दुसरा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 2736
उत्तड़क: प्राञ्जलियरतव्रे वरं भरतसत्तम । मार्कण्डेयजी कहते हैं--भरतश्रेष्ठ इस प्रकार भगवान् विष्णुके द्वारा वर लेनेके लिये आग्रह होनेपर उत्तड्कने हाथ जोड़कर इस प्रकार वर माँगा
मार्कण्डेय म्हणाले—हे भरतश्रेष्ठ! भगवान विष्णूंनी उत्तंकाला वर मागण्यास सांगितल्यावर, उत्तंकाने हात जोडून अशा प्रकारे वर मागितला.
Frequently Asked Questions
The risk is cognitive and ethical drift: when mind follows roaming senses, discernment is ‘carried away,’ producing error and harmful outcomes; disciplined restraint is prescribed as prevention.
Cosmology and ethics are linked: understanding element-qualities and the manifest/unmanifest distinction supports a practice of indriya-dhāraṇa, presented as the operative basis of tapas and stable well-being.
A direct phalaśruti formula is not stated; however, the chapter explicitly frames a result: regulated senses lead to siddhi-like stability and ‘dhyānaja phala’ (a meditation-born outcome), while unregulated engagement leads to doṣa (fault) and suffering.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.