Adhyaya 2
ब्राह्मणानुयात्रा—शौनकोपदेशः (Brāhmaṇas Follow into Exile and Śaunaka’s Instruction)
Upa-parva: Āraṇyaka-parva: Brāhmaṇa-Anuyāna and Śaunaka-Upadeśa (Forest Departure Discourse)
Vaiśaṃpāyana describes dawn preparations for forest departure, with brāhmaṇas preceding the party. Yudhiṣṭhira states their dispossession and the dangers of the wilderness, urging the brāhmaṇas to return to avoid hardship. The brāhmaṇas refuse, pledging loyalty and self-sufficiency; they offer spiritual support through japa, contemplation, and consoling narratives. Yudhiṣṭhira expresses shame at their potential suffering and condemns the agents of the kingdom’s seizure, yet clarifies that any desire for resources would be solely to maintain dependents. Śaunaka then delivers a systematic upadeśa: grief and fear overwhelm the unwise, not the discerning; mental suffering aggravates bodily suffering; attachment (sneha) is identified as the root of mental distress, generating desire, craving (tṛṣṇā), and the cycle of anxiety. Wealth is analyzed as a persistent source of fear and suffering through acquisition, protection, loss, and expenditure; contentment is framed as the highest ease. The discourse outlines an eightfold dharma path (ijyā, adhyayana, dāna, tapas, satya, kṣamā, dama, alobha), distinguishes orientations (pitṛyāna/devayāna), and recommends disciplined practice, culminating in counsel that Yudhiṣṭhira seek siddhi through tapas for sustaining the brāhmaṇas.
Chapter Arc: पुरवासियों के लौट जाने के बाद वन-प्रवेश की दहलीज़ पर खड़े पाण्डवों के सामने ब्राह्मणों का समूह आता है—और युधिष्ठिर पहली बार निर्वासन को केवल राजनैतिक हार नहीं, आत्म-शिक्षा का अवसर बनाकर बोलते हैं। → युधिष्ठिर अपने हृत-राज्य, हृत-श्री और हृत-सर्वस्व की स्थिति बताते हुए वन के भय—व्याल, सरीसृप, दोष-बहुलता—का स्मरण करते हैं; साथ ही मनुष्य के भीतर प्रतिदिन उगते शोक-भय के असंख्य ‘स्थान’ दिखाकर बताते हैं कि बाहरी वन से अधिक कठिन भीतर का वन है। → वैराग्य-उपदेश का शिखर: ‘मन के दुःख का मूल स्नेह (आसक्ति) है’—और संचय/धन-संग्रह को उपद्रव का कारण बताकर त्याग की घोषणा; फिर तप, शम और योग-सिद्धि की ओर निर्णायक मोड़—‘तपसा सिद्धिमन्विच्छ’—द्विजों के भरण-पोषण और आत्म-मनोरथ की सिद्धि हेतु। → युधिष्ठिर का निष्कर्ष स्थिर होता है: दुःख का उपचार बाह्य साधनों में नहीं, मन-निग्रह, आसक्ति-क्षय, और तप-योग में है; धर्मशील पुरुष के लिए ‘अनिहार्य’ (अनावश्यक) संचय त्याज्य है, और ब्राह्मण-सेवा/भरण का संकल्प तप के साथ जुड़ता है। → वन-जीवन की वास्तविक परीक्षा अभी शेष है—क्या यह वैराग्य-प्रतिज्ञा आने वाले संकटों, याचकों और वन के प्रलोभनों/भयों के बीच अक्षुण्ण रह पाएगी?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत अरण्यपर्वमें पुरवासियोंके लौटनेसे सम्बन्ध रखनेवाला पहला अध्याय पूरा हुआ
वैशंपायन म्हणाले—राजन्! रात्र संपून प्रभात उगवले तेव्हा सहज पराक्रमी पांडव वनाकडे निघण्यास सिद्ध झाले. त्या वेळी भिक्षेवर निर्वाह करणारे ब्राह्मण त्यांच्या पुढे उभे राहिले, सोबत जाण्यास तत्पर.
Verse 2
तानुवाच ततो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रिय:
तेव्हा कुंतीपुत्र राजा युधिष्ठिर त्यांना म्हणाला—“ब्राह्मणहो! आमचे सर्वस्व हरपले; राज्य गेले; राजलक्ष्मीही हिरावली गेली. फळे, मुळे आणि साधे अन्न यावर राहण्याचा निश्चय करून आम्ही दुःखी होऊन वनात जात आहोत. वन दोषांनी भरलेले आहे; तेथे सर्प, विंचू इत्यादी असंख्य भयंकर प्राणी आहेत.”
Verse 3
फलमूलाशनाहारा वनं गच्छाम दु:ःखिता: । वनं च दोषबहुलं बहुव्यालसरीसूपम्
“फळे-मुळे खाऊन आम्ही दुःखी होऊन वनात जात आहोत. आणि ते वन दोषांनी भरलेले, अनेक हिंस्र पशू व सरपटणाऱ्या जीवांनी व्यापलेले आहे.”
Verse 4
परिक्लेशश्व वो मन्ये ध्रुवं तत्र भविष्यति । ब्राह्मणानां परिक्लेशो दैवतान्यपि सादयेत् । कि पुनर्मामितो विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टत:
“मला वाटते, तिथे गेलात तर तुम्हाला नक्कीच मोठा क्लेश भोगावा लागेल. ब्राह्मणांना दिलेला क्लेश देवतांनाही नष्ट करू शकतो—मग माझ्यासारख्याचे काय! म्हणून हे विप्रहो, इथून परत फिरा; जिथे इच्छा असेल तिथे जा.”
Verse 5
ब्राह्मणा ऊचु गतिर्या भवतां राजंस्तां वयं गन्तुमुद्यता: | ना्हस्यस्मान् परित्यक्तुं भक्तान् सद्धर्मदर्शिन:
ब्राह्मण म्हणाले—“राजन्! आपली जी गती असेल, त्या मार्गाने जाण्यास आम्हीही उद्यत आहोत. आम्ही आपले भक्त आणि सद्धर्मदर्शी आहोत; म्हणून आम्हाला सोडू नका.”
Verse 6
अनुकम्पां हि भक्तेषु देवता हापि कुर्वते । विशेषतो ब्राह्म॒णेषु सदाचारावलम्बिषु,देवता भी अपने भक्तोंपर विशेषत: सदाचारपरायण ब्राह्मणोंपर तो अवश्य ही दया करते हैं
देवता आपल्या भक्तांवर करुणा करतातच; आणि विशेषतः सदाचाराचे पालन करणाऱ्या ब्राह्मणांवर तर ते निश्चयाने दया करतात।
Verse 7
युधिछिर उवाच ममापि परमा भक्तित्रह्मणेषु सदा द्विजा: । सहायविपरिभ्रंशस्त्वयं सादयतीव माम्
युधिष्ठिर म्हणाला—हे द्विजहो! माझ्याही मनात ब्राह्मणांप्रती सदैव परम भक्ती आहे; पण सहाय्यक साधनांचा हा सर्वथा अभाव—मदत व साधनसंपत्तीचा हा नाश—मला जणू क्षीण करून दुःखात बुडवितो।
Verse 8
आहरेयुरिमे येडषपि फलमूलमधूनि च । त इमे शोकजेैर्दु:खैर्भ्रातरो मे विमोहिता:
युधिष्ठिर म्हणाला—जे फल, मूल आणि मधु इत्यादी आहारही गोळा करून आणू शकले असते, तेच माझे हे भाऊ शोकजन्य दुःखाने व्याकुळ होऊन मोहग्रस्त झाले आहेत।
Verse 9
द्रौपद्या विप्रकर्षण राज्यापहरणेन च । दुःखार्दितानिमान् क्लेशैरनईहहं योक्तुमिहोत्सहे
युधिष्ठिर म्हणाला—द्रौपदीचा अपमान आणि राज्याचे अपहरण यांमुळे हे आधीच दुःखाने पीडित आहेत; म्हणून मी त्यांना येथे आणखी क्लेशात गुंतवू इच्छित नाही।
Verse 10
ब्राह्मणा ऊचु अस्मत्पोषणजा चिन्ता मा भूत् ते हृदि पार्थिव । स्वयमाह्त्य चान्नानि त्वानुयास्यथामहे वयम्
ब्राह्मण म्हणाले—हे पार्थिव! आमच्या पालनपोषणाची चिंता तुमच्या हृदयात असू नये। आम्ही स्वतः अन्नादी मिळवून तुमच्या मागे येऊ।
Verse 11
अनुध्यानेन जप्येन विधास्याम: शिवं तव । कथाभिश्चाभिरम्याभि: सह रंस्थामहे वयम्
युधिष्ठिर म्हणाला—तुझ्या कल्याणाचे निरंतर चिंतन आणि जप करून आम्ही तुझे मंगल साधू. आणि रम्य कथा सांगत, प्रसन्नचित्ताने, तुझ्याबरोबरच वनात विचरत राहू.
Verse 12
युधिछिर उवाच एवमेतन्न संदेहो रमे5हं सतत द्विजै: । न्यूनभावात् तु पश्यामि प्रत्यादेशमिवात्मन:
युधिष्ठिर म्हणाला—हे महात्म्यांनो, हेच सत्य; यात संशय नाही. मी सदैव द्विजांच्या (ब्राह्मणांच्या) संगतीतच आनंद मानतो. पण आता अभावामुळे मला असे वाटते की जणू माझ्याच आत्म्यावर उपालंभ—अपकीर्तीचा डाग—पडत आहे.
Verse 13
कथं द्रक्ष्यामि व: सर्वान् स््वयमाहृतभोजनान् । मद्धक्त्या क्लिश्यतो<नर्हान् धिक् पापान् धृतराष्ट्रजान्
युधिष्ठिर म्हणाला—तुम्ही सर्वांनी स्वतः अन्न मिळवून भोजन करावे, हे मी कसे पाहू? तुम्ही क्लेश भोगण्यास योग्य नाही; तरीही माझ्यावरील स्नेहामुळे इतका त्रास सहन करता. धृतराष्ट्राच्या पापी पुत्रांना धिक्कार असो!
Verse 14
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा स नृप: शोचन् निषसाद महीतले । तमध्यात्मरतो विद्वान् शौनको नाम वै द्विज:
वैशंपायन म्हणाले—राजन्! असे बोलून शोकाने व्याकुळ झालेला तो नृप युधिष्ठिर मौन धारण करून भूमीवर बसला. तेव्हा अध्यात्मचिंतनात रत, कर्मयोग व सांख्ययोग—दोन्हींच्या विवेचनात कुशल—शौनक नावाच्या विद्वान ब्राह्मणाने राजाला असे म्हटले.
Verse 15
योगे सांख्ये च कुशलो राजानमिदमत्रवीत्
योग आणि सांख्य—दोन्हींत कुशल असा शौनक नावाचा द्विज राजाला म्हणाला—“राजन्! ऐका; जे यथार्थ आहे तेच मी सांगतो.”
Verse 16
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्
शोकाची हजारो आणि भयाची शेकडो कारणे आहेत. ती दिवसेंदिवस मूढ मनुष्याला ग्रासतात; परंतु पंडिताला वश करू शकत नाहीत.
Verse 17
न हि ज्ञानविरुद्धेषु बहुदोषेषु कर्मसु । श्रेयोधातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधा:,“अनेक दोषोंसे युक्त, ज्ञानविरुद्ध एवं कल्याणनाशक कर्मोमें आप-जैसे ज्ञानवान् पुरुष नहीं फँसते हैं
ज्ञानाच्या विरुद्ध, अनेक दोषांनी युक्त आणि कल्याणाचा नाश करणाऱ्या कर्मांत आपल्यासारखे बुद्धिमान गुंतत नाहीत.
Verse 18
अष्टाज्जां बुद्धिमाहुर्या सर्वाश्रेयोडभिघातिनीम् । श्रुतिस्मृतिसमायुक्तां राजन् सा त्वय्यवस्थिता
राजन्! योगाच्या अष्टांगांनी संपन्न, सर्व अमंगलांचा नाश करणारी आणि श्रुति-स्मृतीच्या स्वाध्यायाने दृढ झालेली जी उत्तम बुद्धी सांगितली आहे, ती आपल्यातच वसते.
Verse 19
अर्थकृच्छेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनस्य च । शारीरमानसैर्द:खैर्न सीदन्ति भवद्विधा:,“अर्थसंकट, दुस्तर दुःख तथा स्वजनोंपर आयी हुई विपत्तियोंमें आप-जैसे ज्ञानी शारीरिक और मानसिक दु:खोंसे पीडित नहीं होते
अर्थसंकटात, दुस्तर आपत्तीत आणि स्वजनांवर आलेल्या संकटांत आपल्यासारखे ज्ञानी शारीरिक व मानसिक दुःखांनी खचत नाहीत.
Verse 20
श्रूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा । आत्मव्यवस्थानकरा गीता: श्लोका महात्मना
ऐका, मी सांगतो—पूर्वी महात्मा राजा जनकांनी अंतःकरण स्थिर करणारे जे श्लोक गायिले होते; त्यांचेच मी वर्णन करीन.
Verse 21
मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्यामर्दितं जगत् । तयोव्याससमासा भ्यां शमोपायमिमं शृणु,“सारा जगत् मानसिक और शारीरिक दु:खोंसे पीडित है। उन दोनों प्रकारके दुःखोंकी शान्तिका यह उपाय संक्षेप और विस्तारसे सुनिये
वैशंपायन म्हणाले— हे संपूर्ण जग दोन प्रकारच्या दुःखांनी पीडित आहे—मनातून उत्पन्न होणारे आणि देहातून उत्पन्न होणारे. आता त्या दोन्हींच्या शमनाचा हा उपाय संक्षेपाने व विस्ताराने ऐका.
Verse 22
व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छूमादिष्टविवर्जनात् । दुःखं चतुर्भि: शारीरं कारणै: सम्प्रवर्तते
वैशंपायन म्हणाले— रोग, अप्रियाचा संस्पर्श, अतिश्रमामुळे येणारा थकवा, आणि प्रिय वस्तूंचा/व्यक्तींचा वियोग—या चार कारणांनी शारीरिक दुःख उत्पन्न होते.
Verse 23
तदा तत्प्रतिकाराच्च सततं चाविचिन्तनात् । आधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगद्धयेन तु
वैशंपायन म्हणाले— त्या कारणांचा योग्य वेळी प्रतिकार करणे आणि त्यांचा सतत विचार न करणे—हे दोन क्रियायोग आहेत; यांद्वारेच आधी व व्याधी यांचे शमन होते.
Verse 24
मतिमन्तो हातो वैद्या: शमं प्रागेव कुर्वते । मानसस्य प्रियाख्यानै: सम्भोगोपनयैर्नणाम्
वैशंपायन म्हणाले— म्हणूनच बुद्धिमान व कुशल वैद्य प्रथम शांती निर्माण करतात. प्रिय वचने, मनोहर आख्याने आणि हितकर भोगांची व्यवस्था करून ते आधीच मनुष्यांचे मानसिक दुःख दूर करतात.
Verse 25
मानसेन हि दुःखेन शरीरमुपतप्यते । अय:पिण्डेन तप्तेन कुम्भसंस्थमिवोदकम्
वैशंपायन म्हणाले— कारण मनात दुःख उत्पन्न झाले की देहही तापून उठतो; जसे तापलेला लोखंडाचा गोळा टाकल्यावर घड्यातील पाणीही गरम होते.
Verse 26
मानसं शमयेत् तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवाम्बुना | प्रशान्ते मानसे हास्य शारीरमुपशाम्यति
म्हणून जसे पाण्याने अग्नी शांत होतो, तसेच सत्यज्ञानाने मन शांत करावे. मन प्रशांत झाले की देहाला जाणवणारे दुःखही निवते.
Verse 27
मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते । स्नेहात् तु सज्जते जन्तुर्दुःखयोगमुपैति च
वैशंपायन म्हणाले—मनाच्या दुःखाचे मूळ ‘स्नेह’ म्हणजे आसक्ती असेच आढळते. त्या आसक्तीमुळेच जीव गुंततो आणि दुःखाच्या संयोगास प्राप्त होतो.
Verse 28
स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भयानि च । शोकहर्षो तथा55यास: सर्व स्नेहात् प्रवर्तते
वैशंपायन म्हणाले—दुःखाचे मूळ आसक्ती आहे आणि भयही आसक्तीतूनच उत्पन्न होते. शोक, हर्ष तसेच क्लेश—हे सर्व आसक्तीतूनच उद्भवते.
Verse 29
स्नेहाद भावो<नुरागश्न प्रजज्ञे विषये तथा । अश्रेयस्कावुभावेतौ पूर्वस्तत्र गुरु: स्मृत:
वैशंपायन म्हणाले—आसक्तीतून विषयांबद्दल ‘भाव’ (स्थिर कल) आणि ‘अनुराग’ (उत्कट रती) उत्पन्न होतात. हे दोन्हीही कल्याणापासून दूर नेतात; आणि त्यांत पहिला—विषयांवरील स्थिर भाव—अधिक भारी अनर्थकारक मानला आहे.
Verse 30
कोटराग्निर्यथाशेषं समूलं पादपं दहेत् धर्मार्थो तु तथाल्पो5पि रागदोषो विनाशयेत्
वैशंपायन म्हणाले—जसे पोकळीत पेटलेला अग्नी मुळासकट संपूर्ण वृक्ष भस्म करतो, तसेच राग-दोषातून उत्पन्न झालेली अल्पशीही आसक्ती धर्म आणि अर्थ—दोन्हींचा नाश करते.
Verse 31
विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमे । विरागं भजते जनन््तुर्निर्विरो निरवग्रह:
वैशंपायन म्हणाले—विषय मिळत नाहीत म्हणून जो त्यांचा त्याग करतो तो खरा त्यागी नव्हे; परंतु विषय उपलब्ध असतानाही त्यांतील दोष पाहून जो आसक्ती सोडतो, तोच खरा त्यागी. तो वैराग्याला प्राप्त होतो; कोणाविषयी वैरभाव नसल्याने तो निर्वैर व ग्रहण-बंधनमुक्त होतो.
Verse 32
तस्मात् स्नेहं न लिप्सेत मित्रेभ्यो धनसंचयात् । स्वशरीरसमुत्थं च ज्ञानेन विनिवर्तयेत्
म्हणून मित्रांमुळे किंवा धनसंचयामुळे आसक्ती धरू नये. आणि देहाभिमानातून जी आसक्ती उत्पन्न होते, ती विवेकज्ञानाने परत फिरवून निवृत्त करावी.
Verse 33
ज्ञानान्वितेषु युक्तेषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु । न तेषु सज्जते स्नेह: पद्मपत्रेष्विवोदकम्
जे ज्ञानयुक्त, योगनिष्ठ, शास्त्रज्ञ आणि आत्मसंयमी आहेत—त्यांच्यावर आसक्ती तशी चिकटत नाही, जशी कमळपानावर पाणी टिकत नाही.
Verse 34
रागाभिभूत: पुरुष: कामेन परिकृष्यते । इच्छा संजायते तस्य ततस्तृष्णा विवर्धते
रागाने ग्रासलेला पुरुष कामाने ओढला जातो. मग त्याच्या अंतःकरणात भोगाची इच्छा उत्पन्न होते; आणि त्यानंतर तृष्णा वाढतच जाते.
Verse 35
तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्वेगकरी स्मृता । अधर्मबहुला चैव घोरा पापानुबन्धिनी
तृष्णा ही सर्वांत पापिष्ठ आणि नित्य उद्वेग निर्माण करणारी अशी सांगितली आहे. ती अधर्म वाढविणारी आहे; आणि भयंकर होऊन पापाच्या फलबंधनात बांधते.
Verse 36
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्य॑ति जीर्यत: । योडसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजत: सुखम्
वैशंपायन म्हणाले— जी तृष्णा दुर्मती लोकांना सोडणे अत्यंत कठीण आहे, देह जर्जर झाला तरी जी स्वतः जीर्ण होत नाही, आणि जिला प्राणघातक रोग म्हटले आहे— ती तृष्णा जो त्यागतो, त्यालाच सुख मिळते.
Verse 37
अनाइम्ता तु सा तृष्णा अन्तर्देहगता नृणाम् विनाशयति भूतानि अयोनिज इवानल:
वैशंपायन म्हणाले— ही तृष्णा जरी मनुष्यांच्या देहाच्या आतच वसलेली असली, तरी तिला आरंभ नाही. अयोनिज अग्नीप्रमाणे ती प्राण्यांना जाळून नाश करते.
Verse 38
यथैध: स्वसमुत्थेन वह्लिना नाशमृच्छति । तथाकृतात्मा लोभेन सहजेन विनश्यति
जसे लाकूड आपल्या स्वतःतूनच उठलेल्या अग्नीने जळून नष्ट होते, तसेच ज्याने आत्मसंयम साधलेला नाही तो मनुष्य देहासह जन्मलेल्या सहज लोभाने स्वतःच नाश पावतो.
Verse 39
राजत: सलिलादमन्नेश्षलोरत: स्वजनादपि । भयमर्थवतां नित्यं मृत्यो: प्राणभूतामिव,“धनवान् मनुष्योंको राजा, जल, अग्नि, चोर तथा स्वजनोंसे भी सदा उसी प्रकार भय बना रहता है, जैसे सब प्राणियोंको मृत्युसे
वैशंपायन म्हणाले— धनवानांना राजापासून, पाण्यापासून, अग्नीपासून, चोरांपासून आणि स्वजनांपासूनही नित्य भय असते; जसे प्राणिमात्रांना मृत्यूचे भय सतत असते.
Verse 40
यथा ह्यामिषमाकाशे पक्षिश्रि: श्वापदैर्भुवि । भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वत्र वित्तवान्
वैशंपायन म्हणाले— जसा मांसाचा तुकडा आकाशात पक्षी, भूमीवर हिंस्र पशू आणि पाण्यात मासे हिसकावून खातात, तसा धनवान पुरुष सर्वत्र लोकांकडून सतत लुटला-ओढला जातो.
Verse 41
अर्थ एव हि केषांचिदनर्थ भजते नृणाम् | अर्थश्रेयसि चासक्तो न श्रेयो विन्दते नर:
अनेक मनुष्यांसाठी अर्थच अनर्थाचे कारण ठरतो; कारण अर्थाने सिद्ध होणाऱ्या भोगरूप श्रेयात आसक्त झालेला मनुष्य खरे कल्याण प्राप्त करत नाही.
Verse 42
तस्मादर्थागमा: सर्वे मनोमोहविवर्धना: । कार्पण्यं दर्पमानौ च भयमुद्वेग एव च
म्हणून धनप्राप्तीचे सर्व उपाय मनातील मोह वाढविणारे आहेत. कृपणता, दर्प व अभिमान, भय आणि उद्वेग—हे देहधारींसाठी धनजन्य दुःख आहेत, असे पंडित मानतात.
Verse 43
अर्थजानि विदु: प्राज्ञा: दुःखान्येतानि देहिनाम् । अर्थस्योत्पादने चैव पालने च तथा क्षये
वैशंपायन म्हणाले—पंडित हे सर्व देहधारींसाठी धनातून उत्पन्न होणारे दुःख मानतात: धनाच्या उपार्जनात, त्याच्या रक्षणात आणि पुन्हा त्याच्या नाशात.
Verse 44
सहन्ति च महद् दु:खं घ्नन्ति चैवार्थकारणात् । अर्था दु:खं परित्यक्तुं पालिताश्वैव शत्रव:
मनुष्य मोठे दुःख सहन करतात आणि धनाच्या कारणाने एकमेकांना मारूनही टाकतात. धनाचा त्याग करणेही दुःखद आहे; आणि ते जपून ठेवले तर ते शत्रूसारखे वागते.
Verse 45
दुःखेन चाधिगम्यन्ते तस्मान्नाशं न चिन्तयेत् । असंतोषपरा मूढा: संतोष॑ यान्ति पण्डिता:
धन दुःखानेच मिळते; म्हणून त्याची चिंता करू नये, कारण धनाची चिंता म्हणजे स्वतःचा नाश. मूर्ख नेहमी असंतुष्ट राहतात, आणि पंडित संतोष प्राप्त करतात.
Verse 46
अन्तो नास्ति पिपासाया: संतोष: परमं सुखम् | तस्मात् संतोषमेवेह परं पश्यन्ति पण्डिता:,“धनकी प्यास कभी बुझती नहीं है; अतः संतोष ही परम सुख है। इसीलिये ज्ञानीजन संतोषको ही सबसे उत्तम समझते हैं
तृष्णेला कधी अंत नाही; संतोष हेच परम सुख आहे. म्हणून या जगात पंडितजन संतोषालाच सर्वोच्च कल्याण मानतात.
Verse 47
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं रत्नसंचय: । ऐश्वर्य प्रियसंवासो गृध्येत् तत्र न पण्डित:
यौवन, रूप, जीवन, रत्नसंचय, ऐश्वर्य आणि प्रियजनांचा सहवास—हे सर्व अनित्य आहे. म्हणून पंडित पुरुष त्यांत लोभाने आसक्त होत नाही.
Verse 48
त्यजेत संचयांस्तस्मात्तज्जान् क्लेशान् सहेत च | न हि संचयवान् कश्रिद् दृश्यते निरुपद्रव: । अतश्न धार्मिकै: पुंभिरनीहार्थ: प्रशस्पते
म्हणून धनसंचयाचा त्याग करावा आणि त्यागामुळे येणारे क्लेश धैर्याने सहन करावेत. कारण संचयवान असा कोणताही मनुष्य उपद्रवरहित दिसत नाही. म्हणून धर्मात्मे लोभाशिवाय—न्यायाने व दैवयोगाने आपोआप मिळणाऱ्या उपजीविकेचीच प्रशंसा करतात.
Verse 49
धर्मार्थ यस्य वित्तेहा वरं तस्य निरीहता । प्रक्षालनाद्धि पंकस्य श्रेयो न स्पर्शन॑ नृणाम्
जो धर्मासाठी धनाची इच्छा करतो, त्याच्यासाठीही धनाची इच्छा न करणेच श्रेष्ठ आहे. कारण चिखल लागून मग धुण्यापेक्षा तो स्पर्शच न करणे अधिक चांगले.
Verse 50
युधिष्ठिरैवं सर्वेषु न स्पृहां कर्तुमरहसि । धर्मेण यदि ते कार्य विमुक्तेच्छो भवार्थत:
युधिष्ठिरा! अशा रीतीने तुला कोणत्याही वस्तूची स्पृहा करणे योग्य नाही. जर तुझे कार्य खरोखर धर्मानेच सिद्ध होणार असेल, तर अंतःकरणाने इच्छामुक्त हो—धन व लाभाची तृष्णा पूर्णपणे सोडून दे.
Verse 51
युधिछिर उवाच नार्थोपभोगलिप्सार्थमियमर्थेप्सुता मम । भरणार्थ तु विप्राणां ब्रह्मन् काडक्षे न लोभत:
युधिष्ठिर म्हणाला— हे ब्राह्मण! भोग-विलासाची लालसा म्हणून मला धन हवे असे नाही. ब्राह्मणांचे भरण-पोषण व्हावे म्हणूनच मी साधनांची इच्छा करतो; लोभाने नव्हे.
Verse 52
कथं हा[स्मद्विधो ब्रह्मन् वर्तमानो गृहाश्रमे । भरणं पालन चापि न कुर्यादनुयायिनाम्,विप्रवर! गृहस्थ-आश्रममें रहनेवाला मेरे-जैसा पुरुष अपने अनुयायियोंका भरण- पोषण भी न करे, यह कैसे उचित हो सकता है?
युधिष्ठिर म्हणाला— हे विप्रवर! गृहस्थाश्रमात राहणारा माझ्यासारखा पुरुष आपल्या अनुयायांचे भरण-पोषण व रक्षण करणार नाही—हे कसे योग्य ठरेल?
Verse 53
संविभागो हि भूतानां सर्वेषामेव दृश्यते । तथैवापचमाने भ्य: प्रदेयं गृहमेधिना
युधिष्ठिर म्हणाला— सर्व प्राण्यांचा अन्नात वाटा असतो, हे स्पष्ट दिसते—देव, पितर, मनुष्य इत्यादींचाही. म्हणून गृहस्थधर्म असा की जे स्वतः स्वयंपाक करत नाहीत—संन्यासी वगैरे—त्यांना शिजवलेले अन्न द्यावे.
Verse 54
तृणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सूनूता । सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन,आसनके लिये तृण (कुश), बैठनेके लिये स्थान, जल और चौथी मधुर वाणी, सत्पुरुषोंके घरमें इन चार वस्तुओंका अभाव कभी नहीं होता
युधिष्ठिर म्हणाला— आसनासाठी तृण (कुश), बसण्यासाठी जागा, पाणी आणि चौथे—मधुर व सत्य वाणी; सत्पुरुषांच्या घरी या चार गोष्टी कधीही कमी पडत नाहीत.
Verse 55
देयमार्तस्य शयनं स्थितश्रान्तस्य चासनम् | तृषितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च भोजनम्
युधिष्ठिर म्हणाला— आर्ताला शय्या, उभा राहून थकलेल्याला आसन, तहानलेल्याला पाणी आणि भुकेल्याला भोजन द्यावे. हीच करुणारूप धर्माची प्रत्यक्ष आज्ञा आहे.
Verse 56
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद् वाचं दद्यात् सुभाषिताम् । उत्थाय चासन दद्यादेष धर्म: सनातन: । प्रत्युत्थायाभिगमन कुर्यानन््यायेन चार्चनम्
अतिथी घरी आल्यावर त्याच्याकडे प्रेमळ नजरेने पाहावे, मनाने त्याच्याविषयी शुभभाव ठेवावा, मधुर व सुभाषित वाणी बोलावी आणि उठून त्याला आसन द्यावे—हा गृहस्थाचा सनातन धर्म आहे. म्हणून अतिथी येताना दिसताच उठून त्याची अगवानी करावी व योग्य रीतीने त्याचा आदर-सत्कार करावा.
Verse 57
अग्निहोत्रमनड्वांश्व॒ ज्ञातयो5तिथिबान्धवा: । पुत्रा दाराश्च भृत्याश्व निर्दहेयुरपूजिता:
गृहस्थाने अग्निहोत्र, बैल, ज्ञातीजन, अतिथी-अभ्यागत, बंधु-बांधव, पुत्र, पत्नी आणि भृत्य यांचा योग्य सन्मान-सत्कार केला नाही, तर अपूजित राहून ते आपल्या क्रोधाग्नीने त्याला जाळू शकतात.
Verse 58
आत्मार्थ पाचयेन्नान्नं न वृथा घातयेत् पशून् । न च तत् स्वयमश्रीयाद् विधिवद् यन्न निर्वपेत्
केवळ स्वतःसाठी अन्न शिजवू नये, विनाकारण पशुहिंसा करू नये, आणि जे विधिपूर्वक देवतादींना अर्पण केलेले नाही ते स्वतःही खाऊ नये.
Verse 59
श्वभ्यश्न श्वपचेभ्यश्व वयोभ्यश्वावपेद् भुवि । वैश्वदेवं हि नामैतत् सायं प्रातश्न॒ दीयते
कुत्र्यांसाठी, चांडाळांसाठी (श्वपचांसाठी) आणि पक्ष्यांसाठी भूमीवर अन्न टाकावे. हा ‘वैश्वदेव’ नावाचा महान् यज्ञ आहे, जो सकाळ-संध्याकाळ केला जातो.
Verse 60
विघसाशी भवेत् तस्मान्नित्यं चामृतभोजन: । विघसो भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथामृतम्
म्हणून गृहस्थाने नित्य ‘विघसाशी’ आणि ‘अमृतभोजी’ व्हावे. घरातील सर्वांनी जेवल्यानंतर उरलेले अन्न ‘विघस’ होय; आणि बलि-वैश्वदेव इत्यादी यज्ञकर्मानंतर उरलेले अन्न ‘अमृत’ म्हणून ओळखले जाते.
Verse 61
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद् वाचं दद्याच्च सूनृताम् । अनुव्रजेदुपासीत स यज्ञ: पठचदक्षिण:
युधिष्ठिर म्हणाला—अतिथीस नेत्रांचे दान द्यावे (स्नेहपूर्ण, आदरयुक्त दृष्टी), मनाचे दान द्यावे (हितचिंतन व लक्ष), आणि सूनृता वाणी द्यावी—जी सत्य, प्रिय व हितकारी असते. तो निघू लागला की थोडे अंतर त्याच्या मागोमाग जावे; आणि तो घरी असेपर्यंत त्याच्या जवळ बसून सेवा करावी. हाच पाच प्रकारच्या दक्षिणांनी युक्त ‘अतिथि-यज्ञ’ होय.
Verse 62
यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्तते | भ्रान्तायादृष्टपूर्वाय तस्य पुण्यफलं महत्,जो गृहस्थ अपरिचित थके-माँदे पथिकको प्रसन्नतापूर्वक भोजन देता है, उसे महान् पुण्यफलकी प्राप्ति होती है
युधिष्ठिर म्हणाला—जो गृहस्थ प्रवासात भेटलेल्या थकलेल्या, भरकटलेल्या व अपरिचित पथिकाला न कुरकुरता आनंदाने अन्न देतो, त्याला महान पुण्यफळ प्राप्त होते.
Verse 63
एवं यो वर्तते वृत्तिं वर्तमानो गृहाश्रमे । तस्य धर्म परं प्राहुः कथं वा विप्र मन्यसे
युधिष्ठिर म्हणाला—जो मनुष्य गृहस्थाश्रमात राहून अशा प्रकारे आचरण करतो व अशीच वृत्ती ठेवतो, त्याच्यासाठी हाच परम धर्म सांगितला आहे. हे विप्र, या विषयी तुमचे मत काय?
Verse 64
शौनक उवाच अहो बत महत् कष्ट विपरीतमिदं जगत् | येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति
शौनक म्हणाला—अहो! किती मोठे दुःख; हे जगत् जणू उलटे झाले आहे. ज्या कर्माने सज्जन लाजतात, त्याच कर्माने दुष्ट तृप्त होतात.
Verse 65
शिक्षोदरकृते<प्राज्ञ: करोति विघसं बहु | मोहरागवशाक्रान्त इन्द्रियार्थवशानुग:
मोह व रागाने ग्रासलेला, इंद्रियविषयांच्या मागे धावणारा अज्ञानी मनुष्य आपल्या इंद्रियांची व पोटाची तृप्ती करण्यासाठी अनेक भोगसामग्री साठवतो आणि तिला जणू यज्ञशेष ‘विघस’ आहे असे मानतो.
Verse 66
हियते बुध्यमानो5पि नरो हारिभिरिन्द्रियै: । विमूढसंज्ञो दुष्टाश्वैरुदभ्रान्तैरिव सारथि:
बुद्धिमान मनुष्यही मन हरून नेणाऱ्या इंद्रियांमुळे विषयांकडे ओढला जातो. त्या क्षणी त्याची विवेकबुद्धी मोहग्रस्त होते—जसे वशात न येणारे दुष्ट घोडे सारथ्याला योग्य मार्गावरून ओढून कुमार्गी नेतात. इंद्रियसंयम न केलेल्याचीही अशीच अवस्था होते.
Verse 67
षडिन्द्रियाणि विषयं समागच्छन्ति वै यदा । तदा प्रादुर्भवत्येषां पूर्वसंकल्पजं मन:
जेव्हा मनासह सहा इंद्रिये आपल्या-आपल्या विषयांकडे धाव घेतात, तेव्हा पूर्वसंकल्पातून उत्पन्न झालेल्या वासनांनुसार मन उफाळून अस्थिर होते.
Verse 68
मनो यस्येन्द्रियस्पेह विषयान् याति सेवितुम् | तस्यौत्सुक्यं सम्भवति प्रवृत्तिश्नोपजायते
ज्याचे मन इंद्रियांच्या स्पृहेमुळे विषयांचे सेवन करायला जाते, त्याच्या ठायी त्या विषयांविषयी उत्सुकता उत्पन्न होते आणि इंद्रिये भोगात प्रवृत्त होतात.
Verse 69
ततः संकल्पबीजेन कामेन विषयेषुभि: । विद्धः पतति लोभाग्नौ ज्योतिर्लोभात् पतड़वत्
मग संकल्परूपी बीजातून उगवलेल्या कामनेने, विषय-रूपी बाणांनी विद्ध होऊन मनुष्य लोभाच्या अग्नीत पडतो—जसा प्रकाशाच्या लोभाने पतंग ज्वाळेत झेपावतो.
Verse 70
ततो विहारैराहारैमोहितश्न यथेप्सया । महामोहे सुखे मग्नो नात्मानमवबुध्यते,इसके बाद इच्छानुसार आहार-विहारसे मोहित हो महामोहमय सुखमें निमग्न रहकर वह मनुष्य अपने आत्माके ज्ञानसे वंचित हो जाता है
यानंतर इच्छेप्रमाणे आहार-विहारात रमून तो मोहग्रस्त होतो; महामोहातून उत्पन्न झालेल्या सुखात बुडालेला मनुष्य आत्मतत्त्व ओळखत नाही.
Verse 71
एवं पतति संसारे तासु तास्विह योनिषु । अविद्याकर्मतृष्णाभि भ्राम्यमाणो5थ चक्रवत्,इस प्रकार अविद्या, कर्म और तृष्णाद्वारा चक्रकी भाँति भ्रमण करता हुआ मनुष्य संसारकी विभिन्न योनियोंमें गिरता है
अशा रीतीने अविद्या, कर्म आणि तृष्णा यांच्या बळावर चक्रासारखा फिरत मनुष्य संसारात निरनिराळ्या योन्यांत वारंवार पडतो.
Verse 72
ब्रह्मादिषु तृणान्तेषु भूतेषु परिवर्तते । जले भुवि तथा55काशे जायमान: पुन: पुन:,फिर तो ब्रह्मासे लेकर तृणपर्यन्त सभी प्राणियोंमें तथा जल, भूमि और आकाशमें वह मनुष्य बारंबार जन्म लेकर चक्कर लगाता रहता है
मग तो तो ब्रह्मापासून तृणापर्यंत सर्व प्राण्यांत, तसेच जलात, भूमीत आणि आकाशातही, तो वारंवार जन्म घेऊन फिरत राहतो.
Verse 73
अबुधानां गतिस्त्वेषा बुधानामपि मे शृणु । ये धर्मे श्रेयसि रता विमोक्षरतयो जना:
ही अविवेकी लोकांची गती सांगितली; आता माझ्याकडून विवेकी लोकांची गतीही ऐका—जे श्रेयस्कर धर्मात रत आहेत आणि ज्यांचे मन सतत मोक्षाकडे लागलेले आहे.
Verse 74
तदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च । तस्माद् धर्मानिमान् सर्वान् नाभिमानात् समाचरेत्
हेच वेदवचन आहे—“कर्म कर” आणि “कर्माचा त्याग कर”ही; म्हणून पुढे सांगितलेल्या या सर्व धर्मांचे आचरण अहंकार न ठेवता करावे.
Verse 75
इज्याध्ययनदानानि तप: सत्यं क्षमा दम: । अलोभ इति मार्गो<यं धर्मस्याष्टविध: स्मृत:,यज्ञ, अध्ययन, दान, तप, सत्य, क्षमा, मन और इन्द्रियोंका संयम तथा लोभका परित्याग--ये धर्मके आठ मार्ग हैं
यज्ञ, अध्ययन, दान, तप, सत्य, क्षमा, दम (मन-इंद्रियसंयम) आणि अलोभ—हा धर्माचा आठ प्रकारचा मार्ग मानला आहे.
Verse 76
अत्र पूर्वक्षतुर्वर्ग: पितृयाणपथे स्थित: । कर्तव्यमिति यत् कार्य नाभिमानात् समाचरेत्
येथे पूर्वी सांगितलेला चार धर्मांचा वर्ग पितृयान-पथावर स्थित आहे; म्हणजे हे चारही जर फलाची इच्छा ठेवून आचरले, तर ते पितृयान मार्गाने नेतात. परंतु अग्निहोत्र, संध्योपासनादी जे नित्य-कर्तव्य कर्म आहेत, ती केवळ कर्तव्यबुद्धीने, अभिमान सोडून करावीत.
Verse 77
उत्तरो देवयानस्तु सद्धिराचरित: सदा । अष्ट ड्रेनैव मार्गेण विशुद्धात्मा समाचरेत्
उच्च मार्ग देवयान आहे; तो साधुजन नेहमी आचरतात. पुढे सांगितलेल्या अष्टांगयुक्त मार्गाने अंतःकरण शुद्ध करून, कर्तव्यकर्मांचे पालन कर्तेपणाच्या अभिमानाविना करावे.
Verse 78
सम्यक्संकल्पसंबन्धात् सम्यक् चेन्द्रियनिग्रहात् । सम्यग्व्रतविशेषाच्च सम्यक् च गुरुसेवनात्
संकल्पांना योग्य रीतीने एका ध्येयाशी जोडून ठेवणे, इंद्रियांचा सम्यक् निग्रह करणे, अहिंसादि विशेष व्रतांचे यथाविधि पालन करणे आणि गुरूची योग्य सेवा करणे—यांद्वारे मनुष्य परम कल्याणाकडे जातो.
Verse 79
सम्यगाहारयोगाच्च सम्यक् चाध्ययनागमात् | सम्यक्कर्मोपसंन्यासात् सम्यक् चित्तनिरोधनात्
योगसाधनेस अनुरूप आहार-विहाराचे सम्यक् नियमन, वेदादि शास्त्रांचे यथाविधि अध्ययन व आगम-ज्ञान, कर्मांचा सम्यक् उपसंन्यास—म्हणजे ईश्वरार्पणभावाने त्याग—आणि चित्ताचा सम्यक् निरोध; यांद्वारे मनुष्य परम कल्याण प्राप्त करतो.
Verse 80
एवं कर्माणि कुर्वन्ति संसारविजिगीषव: । रागद्वेषविनिर्मुक्ता ऐश्वर्य देवता गता:
संसार जिंकण्याची इच्छा असलेले ज्ञानी पुरुष याच प्रकारे राग-द्वेषमुक्त होऊन कर्म करतात. ह्याच नियमांचे पालन करून देवतांनीही ऐश्वर्य व दिव्य समृद्धी प्राप्त केली.
Verse 81
रुद्रा: साध्यास्तथा55दित्या वसवो5थ तथाश्रिनौ । योगैश्वर्येण संयुक्ता धारयन्ति प्रजा इमा:,रुद्र, साध्य, आदित्य, वसु तथा दोनों अश्विनीकुमार योगजनित ऐश्वर्यसे युक्त होकर इन प्रजाजनोंका धारण-पोषण करते हैं
रुद्र, साध्य, आदित्य, वसु तसेच ते दोन्ही अश्विनीकुमार—योगजन्य ऐश्वर्याने युक्त होऊन—या सर्व प्रजांचे धारण-पोषण करतात.
Verse 82
तथा त्वमपि कौन्तेय शममास्थाय पुष्कलम् | तपसा सिद्धिमन्विच्छ योगसिद्धिं च भारत
हे कौन्तेय! तसेच तूही पुष्कळ शम (अंतःशांती) दृढपणे धारण करून, तपस्येद्वारे सिद्धी व योगसिद्धी प्राप्त करण्याचा प्रयत्न कर, हे भारत।
Verse 83
पितृमातृमयी सिद्धि: प्राप्ता कर्ममयी च ते । तपसा सिद्धिमन्विच्छ द्विजानां भरणाय वै
कर्माने प्राप्त होणारी, पितृ-मातृमयी (उभयलोकहितकारी) सिद्धी तुला मिळाली आहे. आता तपस्येद्वारे अशी सिद्धी शोध, ज्यायोगे द्विजांचे (ब्राह्मणांचे) भरण-पोषण होईल.
Verse 84
सिद्धा हि यद् यदिच्छन्ति कुर्वते तदनुग्रहात् तस्मात्तप: समास्थाय कुरुष्वात्ममनोरथम्
सिद्ध पुरुष तपाच्या अनुग्रहाने जे-जे इच्छितात ते साध्य करतात. म्हणून तपाचा आश्रय घेऊन आपल्या मनोवांछित हेतूची पूर्तता कर.
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira faces a duty-conflict between accepting devoted brāhmaṇas as companions and preventing their foreseeable hardship in the wilderness, balancing compassion, responsibility for dependents, and the ethics of burdening others.
Sorrow is managed by diagnosing its cognitive root: attachment (sneha) generates desire and craving (tṛṣṇā), which amplify fear and suffering; knowledge, restraint, and contentment stabilize the mind, thereby easing both mental and bodily distress.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is prescriptive: it frames tapas and disciplined conduct as pragmatic and soteriologically aligned means to sustain dependents and to prevent grief from governing ethical judgment.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.