Adhyaya 7
Śalya Installed as Commander; Coalition Agreement and Battle Arrays (शल्यसेनापत्यारोहणं व्यूहवर्णनं च)
Upa-parva: Śalya-senāpati-vyūha-nirdeśa (Appointment of Śalya and Battle-Array Description)
Saṃjaya reports that at dawn Duryodhana orders all great warriors to arm. The army rapidly equips chariots, elephants, infantry, and horses; instruments sound to rouse troops. Śalya, king of Madra, is appointed senāpati, and the forces are distributed into divisions (anīkas) with Śalya placed prominently. Key Kaurava leaders assemble—Kṛpa, Kṛtavarmā, Aśvatthāmā (Drauṇi), Śalya, and Śakuni (Saubala)—and establish an operational rule: none should fight the Pāṇḍavas alone; mutual protection is mandated, with transgression framed as grave moral fault. Both sides then advance in formation. Dhṛtarāṣṭra queries how Śalya and Duryodhana fell; Saṃjaya prefaces the account with the theme of bodily and material destruction (kṣaya) and describes the psychological swing from fear (after Karṇa’s fall) to renewed hope anchored in Śalya’s leadership. The Kaurava deployment is detailed (Śalya at the front; Kṛtavarmā on one flank; Gautama on the other with Śakas and Yavanas; Aśvatthāmā at the rear with Kāmbojas; Duryodhana protected in the center; Śakuni with a large cavalry body). The Pāṇḍavas counter by dividing into three: Dhṛṣṭadyumna–Śikhaṇḍin–Sātyaki charge Śalya’s wing; Yudhiṣṭhira targets Śalya directly; Arjuna engages Kṛtavarmā and the Saṃśaptakas; Bhīma and Somakas press Gautama; Nakula–Sahadeva move against Śakuni and Ulūka. Saṃjaya provides remaining force counts for both sides and concludes with the onset of a severe, mutual engagement at dawn.
Chapter Arc: कर्ण के पतन के बाद रणभूमि पर रात उतरती है; पाण्डव-पांचाल शिविर में विजय-निद्रा है, पर कौरव पक्ष में शून्य और क्रोध—और उसी अँधेरे में शल्य का तेजस्वी प्रतिज्ञा-वाक्य उठ खड़ा होता है। → शल्य दुर्योधन से कहता है कि रथस्थ श्रीकृष्ण-अर्जुन की जोड़ी अद्वितीय है, पर वह आज अपने क्षात्रबल, तपोवीर्य और अस्त्र-बल का प्रदर्शन करेगा; वह धनुर्वेद के अंगों, युद्ध-नीति और आत्मविश्वास का उद्घोष कर कौरवों के टूटते मनोबल को बाँधने का प्रयत्न करता है। → शल्य की प्रतिज्ञा चरम पर पहुँचती है—“आज लोग मुझे निर्भय विचरते देखें; मैं कुन्तीपुत्रों और सोमकों को जीतूँगा; या तो उन्हें निहनूँगा या स्वयं मारा जाकर स्वर्ग जाऊँगा”—और दुर्योधन से कहता है कि अपने समस्त बल से उस ‘महारथ’ (अर्जुन) को रण में दबोचो। → अध्याय का अंत युद्ध-पूर्व संकल्प और मनोबल-निर्माण पर टिकता है: कौरव पक्ष अपने नए सेनापति शल्य के भरोसे अगले दिवस के लिए तैयार होता है, जबकि पाण्डव पक्ष कर्ण-वध की प्रसन्नता में निश्चिन्त निद्रा लेता है। → अगले दिन शल्य का यह गर्जन क्या सचमुच पाण्डवों की विजय-धारा रोक पाएगा, या यह प्रतिज्ञा भी कर्ण की भाँति रण-धूल में विलीन होगी?
Shlokas
Verse 1
ऑफ क्र ३. धनुर्वेदके दस अंग इस प्रकार हैं--व्रत
संजय म्हणाला— महाराज! राजा दुर्योधनाचे हे वचन ऐकून प्रतापी मद्रराज शल्याने तेव्हा दुर्योधनाला असे उत्तर दिले।
Verse 2
दुर्योधन महाबाहो शृणु वाक््यविदां वर । यावेतौ मन्यसे कृष्णौ रथस्थौ रथिनां वरौ
हे महाबाहु दुर्योधन! वाक्यविद्येत श्रेष्ठा, ऐक. रथावर असलेल्या ज्या दोन कृष्णांना तू रथींमध्ये श्रेष्ठ मानतोस—
Verse 3
न मे तुल्यावुभावेतौ बाहुवीर्ये कथंचन । *वाक्यवेत्ताओंमें श्रेष्ठ महाबाहु दुर्योधन! तुम रथपर बैठे हुए जिन दोनों श्रीकृष्ण और अर्जुनको रथियोंमें श्रेष्ठ समझते हो, ये दोनों बाहुबलमें किसी प्रकार मेरे समान नहीं हैं ।।
बाहुबळात ते दोघेही कधीच माझ्या बरोबरीचे नाहीत. देव-दानव-मानवांसह सारी पृथ्वीच जर उठून उभी राहिली तरी—
Verse 4
योधयेयं रणमुखे संक्रुद्ध: किमु पाण्डवान् । “मैं युद्धके मुहानेपर कुपित हो अपने सामने युद्धके लिये आये हुए देवताओं
मी रणाच्या अग्रभागी क्रोधाने पेटलो तर देव-दानव-मानवांसह साऱ्या जगाशीही युद्ध करू शकतो— मग पांडवांची तर गोष्टच काय?
Verse 5
अहं सेनाप्रणेता ते भविष्यामि न संशय: । तं च व्यूहं विधास्यामि न तरिष्यन्ति यं परे
संजय म्हणाला—मी तुझा सेनापती होईन; यात संशय नाही. आणि मी असा व्यूह रचीन की शत्रू तो भेदू शकणार नाहीत. दुर्योधना, हे मी तुला सत्य सांगतो; यात काहीही शंका नाही.
Verse 6
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें शल्य और दुर्योधनका संवादविषयक छठा अध्याय पूरा हुआ
“दुर्योधना, हे मी सत्य सांगतो; यात संशय नाही.” मद्राधिपती शल्य असे बोलताच, क्लेशाने दबलेला असला तरी दुर्योधनाने शास्त्रसंमत विधीनुसार सैन्याच्या मध्यभागी शल्याचा सेनापतीपदी अभिषेक केला.
Verse 7
अभ्यषिज्चत सेनाया मध्ये भरतसत्तम | विधिना शास्त्रदृष्टेन क्लिष्टरूपो विशाम्पते
संजय म्हणाला—भरतसत्तम, प्रजानाथ! त्याने असे बोलताच, क्लेशाने दबलेला असला तरी दुर्योधनाने शास्त्रदृष्ट विधीनुसार सैन्याच्या मध्यभागी शल्याचा सेनापतीपदी अभिषेक केला. अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या शल्यपर्वातील ‘शल्य-सैनापत्याभिषेक’ हा सातवा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 8
अभिषिक्ते ततस्तस्मिन् सिंहनादो महानभूत् । तव सैन्ये5भ्यवाद्यन्त वादित्राणि च भारत
संजय म्हणाला—त्याचा अभिषेक होताच महान सिंहनाद झाला. हे भारत! तुझ्या सैन्यात सर्वत्र वाद्ये निनादू लागली.
Verse 9
हृष्टाश्षासंस्तथा योधा मद्रकाश्न महारथा: । तुष्टवुश्चैव राजानं शल्यमाहवशोभिनम्
संजय म्हणाला—तेव्हा मद्रदेशातील ते महारथी योद्धे हर्षाने भरून गेले आणि रणांगणात शोभणाऱ्या राजा शल्याची स्तुती करू लागले.
Verse 10
जय राजंश्रविरञ्जीव जहि शत्रून् समागतान् | तव बाहुबल प्राप्य धार्तराष्ट्रा महाबला:
संजय म्हणाला— हे राजन्, हे श्रविरञ्जीव! एकत्र जमलेल्या शत्रूंना जिंकून संहार कर. तुझ्या बाहुबळाचा आधार मिळाल्यावर महाबली धृतराष्ट्रपुत्र निश्चयाने प्रबळ होतील. दुर्योधना! हे मी सत्य सांगतो— यात संशय नाही.
Verse 11
त्वं हि शक्तो रणे जेतुं ससुरासुरमानवान्
तू रणात देव-दानवांसह मनुष्यांनाही जिंकण्यास समर्थ आहेस. दुर्योधना! हे मी सत्य सांगतो— यात संशय नाही.
Verse 12
एवं सम्पूज्यमानस्तु मद्राणामधिपो बली
अशा रीतीने योग्य सन्मान मिळाल्यावर मद्रांचा बलवान अधिपती दुर्योधनास म्हणाला— “दुर्योधना! हे मी सत्य सांगतो— यात संशय नाही. रणभूमीत मी कुन्तीचे सर्व पुत्र आणि समोर उभे असलेले सोमक यांनाही जिंकून दाखवीन. निःसंशय मी तुझा सेनापती होईन आणि असा व्यूह रचीन की शत्रू तो भेदू शकणार नाहीत.”
Verse 13
शल्य उवाच अद्य चाहं रणे सर्वान् पज्चालान् सह पाण्डवै:
शल्य म्हणाला— आज मी रणात पांडवांसह सर्व पाञ्चालांना जिंकून दाखवीन. दुर्योधना! हे मी सत्य सांगतो— यात संशय नाही.
Verse 14
अद्य पश्यन्तु मां लोका विचरन्तमभीतवत्
आज लोकांनी मला निर्भयपणे संचार करताना पाहावे. दुर्योधना! हे मी सत्य सांगतो— यात संशय नाही.
Verse 15
अद्य पाण्डुसुता: सर्वे वासुदेव: ससात्यकि: । पज्चालाश्षेदयश्नैव द्रौपदेयाश्ष सर्वश:
संजय म्हणाला—“आज मी पांडूचे सर्व पुत्र—वासुदेव व सात्यकीसह—पांचाल, शैद्य आणि द्रौपदीचे सर्व पुत्र, कोणताही अपवाद न ठेवता, पराभूत करीन. दुर्योधन! हे मी तुला सत्य म्हणून सांगतो; यात संशय नाही.”
Verse 16
धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च सर्वे चापि प्रभद्रका: । विक्रमं मम पश्यन्तु धनुषश्चन महद् बलम्
संजय म्हणाला—“धृष्टद्युम्न, शिखंडी आणि सर्व प्रभद्रकांनी माझा पराक्रम व माझ्या धनुष्याचे महान् बळ पाहावे. दुर्योधन! हे मी तुला सत्य म्हणून सांगतो; यात संशय नाही.”
Verse 17
आज सब लोग मुझे रणभूमिमें निर्भय विचरते देखें, आज समस्त पाण्डव, श्रीकृष्ण, सात्यकि, पांचाल और चेदिदेशके योद्धा, द्रौपदीके सभी पुत्र, धृष्टद्युम्न, शिखण्डी तथा समस्त प्रभद्रकगण मेरा पराक्रम तथा मेरे धनुषका महान् बल अपनी आँखों देख लें ।।
संजय म्हणाला—“आज पृथापुत्रांनी युद्धातील माझी चपळाई, अस्त्रपराक्रम आणि भुजाबळ पाहावे; चारणांसह सिद्धगणही त्याचे साक्षीदार व्हावेत. दुर्योधन! हे मी तुला सत्य म्हणून सांगतो; यात संशय नाही. पांडव महारथींनी माझा प्रतिकार करण्यासाठी तत्पर होऊन नानाविध उपाय करावेत.”
Verse 18
यादृशं मे बल॑ बाह्दो: सम्पदस्त्रेषु या च मे । अद्य मे विक्रमं दृष्टवा पाण्डवानां महारथा:
संजय म्हणाला—“माझ्या भुजांमध्ये जसे बळ आहे आणि अस्त्रविद्येत जशी माझी संपदा आहे, आज माझा पराक्रम पाहून पांडवांचे महारथी ते जाणतील. दुर्योधन! हे मी तुला सत्य म्हणून सांगतो; यात संशय नाही.”
Verse 19
अद्य सैन्यानि पाण्डूनां द्रावयिष्ये समन््तत:
संजय म्हणाला—“आज मी पांडवांच्या सैन्यांना सर्व बाजूंनी पळवून लावीन. दुर्योधन! हे मी तुला सत्य म्हणून सांगतो; यात संशय नाही.”
Verse 20
द्रोणभीष्मावति विभो सूतपुत्र॑ च संयुगे । विचरिष्ये रणे युध्यन् प्रियार्थ तव कौरव
संजय म्हणाला—हे विभो कौरवा! तुझ्या प्रियार्थ रणभूमीत युद्ध करीत मी सर्वत्र संचार करीन आणि द्रोण, भीष्म तसेच सूतपुत्र कर्ण यांहूनही अधिक पराक्रम दाखवीन. दुर्योधना! हे मी सत्य सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 21
संजय उवाच अभिषिक्ते तथा शल्ये तव सैन्येषु मानद । न कर्णव्यसनं किंचिन्मेनिरे तत्र भारत
संजय म्हणाला—हे मानद, हे भारतनंदना! तुझ्या सैन्यात राजा शल्याचा अभिषेक झाल्यावर तेथील योद्ध्यांना कर्णाच्या आपत्तीचे (मृत्यूचे) किंचितही दुःख वाटले नाही.
Verse 22
हृष्टा: सुमनसश्वलैव बभूवुस्तत्र सैनिका: । मेनिरे निहतान् पार्थान् मद्रराजवशं गतान्
तेव्हा सैनिक आनंदित व प्रसन्नचित्त झाले. त्यांनी असे मानले की मद्रराज शल्याच्या वशात आलेले कुंतीपुत्र (पांडव) नक्कीच मारले जातील. दुर्योधना! हे मी सत्य सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 23
प्रहर्ष प्राप्प सेना तु तावकी भरतर्षभ । तां रात्रिमुषिता सुप्ता हर्षचित्ता च साभवत्
हे भरतश्रेष्ठ! तुझी सेना महान् हर्ष पावून त्या रात्री तेथेच थांबली आणि झोपली; तिचे चित्त उत्साह व आनंदाने भरले होते.
Verse 24
सैन्यस्य तव त॑ शब्दं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिर: । वार्ष्णेयमब्रवीद् वाक््यं सर्वक्षत्रस्य पश्यत:
तुझ्या सैन्याचा तो महान् हर्षनाद ऐकून राजा युधिष्ठिराने सर्व क्षत्रियांच्या समक्ष वार्ष्णेय (श्रीकृष्ण) यांना वचन सांगितले.
Verse 25
मद्रराज: कृत: शल्यो धार्तराष्ट्रेण माधव । सेनापति्महेष्वास: सर्वसैन्येषु पूजित:
संजय म्हणाला—हे माधवा! धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनाने मद्रराज शल्याला सेनापती नेमले आहे. तो महाधनुर्धर असून सर्व सैन्यात पूज्य आहे. दुर्योधना! हे मी सत्य सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 26
“माधव! धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनने समस्त सेनाओंद्वारा सम्मानित महाधनुर्धर मद्रराज शल्यको सेनापति बनाया है ।।
संजय म्हणाला—हे माधवा! धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनाने सर्व सैन्यांकडून सन्मानित अशा महाधनुर्धर मद्रराज शल्याला सेनापती केले आहे. हे यथार्थ जाणून, हे माधवा, जे योग्य ते करा. आपणच आमचे नेता व रक्षक आहात; म्हणून पुढे जे करणे आवश्यक आहे ते ठरवा.
Verse 27
तमब्रवीन्महाराज वासुदेवो जनाधिपम् । आर्तायनिमहं जाने यथातत्त्वेन भारत
संजय म्हणाला—महाराज! तेव्हा वासुदेव श्रीकृष्णांनी राजाला सांगितले—‘हे भारत! आर्तायनी शल्याला मी यथार्थपणे ओळखतो.’ दुर्योधना! हे मी सत्य सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 28
वीर्यवांश्व महातेजा महात्मा च विशेषत: । कृती च चित्रयोधी च संयुक्तो लाघवेन च
संजय म्हणाला—तो पराक्रमी, महातेजस्वी आणि विशेषतः महात्मा आहे. तो कृतकर्मा, विचित्र रीतीने युद्ध करणारा आणि कृतीत अतिशय चपळ आहे. दुर्योधना! हे मी सत्य सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 29
यादृग् भीष्मस्तथा द्रोणो यादृक् कर्णश्न संयुगे । तादृशस्तद्विशिष्टो वा मद्रराजो मतो मम
संजय म्हणाला—युद्धात भीष्म जसा, द्रोण जसा आणि कर्ण जसा होता, तसाच किंवा त्याहूनही श्रेष्ठ मद्रराज शल्य आहे—असे माझे मत आहे. दुर्योधना! हे मी सत्य सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 30
युद्धयमानस्य तस्याहं चिन्तयानश्व भारत । योद्धारं नाधिगच्छामि तुल्यरूपं जनाधिप
संजय म्हणाला—हे भारत, युद्धात गुंतलेल्या त्या वीराचा विचार करताना, हे राजन्, त्याच्यासारखा रूप-पराक्रम असलेला दुसरा कोणताही योद्धा मला दिसत नाही. दुर्योधना, हे मी तुला सत्य सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 31
'भारत! नरेश्वर! मैं बहुत सोचनेपर भी युद्धपरायण शल्यके अनुरूप दूसरे किसी योद्धाको नहीं पा रहा हूँ |। शिखण्डयर्जुनभीमानां सात्वतस्य च भारत | धृष्टद्युम्नस्यथ च तथा बलेनाभ्यधिको रणे
संजय म्हणाला—हे भारत, हे नरेश्वर! फार विचार करूनही युद्धपरायण शल्यासारखा दुसरा योद्धा मला सापडत नाही. हे भारत, रणांगणात बळाने तो शिखंडी, अर्जुन, भीम, सात्यकी आणि धृष्टद्युम्न यांनाही मागे टाकतो. दुर्योधना, हे मी तुला सत्य सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 32
मद्रराजो महाराज सिंहद्विरदविक्रम: । विचरिष्यत्यभी: काले काल: क्रुद्ध: प्रजास्विव
संजय म्हणाला—हे महाराज! सिंह व हत्तीप्रमाणे पराक्रमी मद्रराज शल्य, प्रलयकाळी प्रजांवर क्रुद्ध झालेल्या काळासारखा, निर्भय होऊन रणभूमीत संचार करील. दुर्योधना, हे मी तुला सत्य सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 33
तस्याद्य न प्रपश्यामि प्रतियोद्धारमाहवे । त्वामृते पुरुषव्यात्र शार्ट्लसमविक्रमम्
संजय म्हणाला—हे पुरुषव्याघ्र! आज या युद्धात, शार्दूलासारखा पराक्रम असलेल्या तुझ्यावाचून, शल्यासमोर उभा राहून लढू शकेल असा दुसरा कोणी मला दिसत नाही. दुर्योधना, हे मी तुला सत्य सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 34
सदेवलोके कृत्स्ने5स्मिन् नान्यस्त्वत्त: पुमान् भवेत् । मद्रराजं रणे क्रुद्धं यो हन्यात् कुरुनन्दन
संजय म्हणाला—हे कुरुनंदन! देवांसह या संपूर्ण जगात तुझ्यावाचून असा दुसरा कोणताही पुरुष नाही, जो रणात क्रुद्ध झालेल्या मद्रराज शल्याला मारू शकेल. दुर्योधना, हे मी तुला सत्य सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 35
अहन्यहनि युध्यन्तं क्षोभयन्तं बल॑ तव । तस्माज्जहि रणे शल्यं मघवानिव शम्बरम्
संजय म्हणाला—जो दररोज युद्ध करून तुझ्या सैन्याला खळबळून सोडतो, म्हणून रणांगणात राजा शल्याचा वध कर—जसा मघवान् इंद्राने शंबर दैत्याचा वध केला. दुर्योधना, हे मी सत्य सांगतो; यात संशय नाही.
Verse 36
अजेयश्चाप्यसौ वीरो धार्तराष्ट्रण सत्कृत: । तवैव हि जयो नून॑ हते मद्रेश्वरे युधि
संजय म्हणाला—तो वीर शल्य अजेय आहे आणि धार्तराष्ट्रपुत्राने त्याचा यथोचित सन्मान केला आहे. युद्धात मद्रराज मारला गेल्यास निश्चयच तुझाच विजय होईल. दुर्योधना, हे मी सत्य सांगतो; संशय नाही.
Verse 37
तस्मिन् हते हतं सर्व धार्तराष्ट्रबलं महत् । एतच्छुत्वा महाराज वचन मम साम्प्रतम्
संजय म्हणाला—तो मारला गेल्यावर समज की धार्तराष्ट्रांची सारी विशाल सेना जणू मारलीच गेली. महाराज, या क्षणी माझे हे वचन ऐक. दुर्योधना, हे मी सत्य सांगतो; संशय नाही.
Verse 38
प्रत्युद्याहि रणे पार्थ मद्रराज॑ महारथम् । जहि चैनं महाबाहो वासवो नमुचिं यथा
संजय म्हणाला—हे पार्था, रणात मद्रराज त्या महारथीला सामोरे जाण्यास पुढे हो. हे महाबाहो, त्याचा वध कर—जसा वासव इंद्राने नमुचीचा वध केला. दुर्योधना, हे मी सत्य सांगतो; संशय नाही.
Verse 39
न चैवात्र दया कार्या मातुलो<यं ममेति वै । क्षत्रधर्म पुरस्कृत्य जहि मद्रजनेश्वरम्
संजय म्हणाला—‘हा माझा मामा आहे’ असे समजून येथे दया करू नये. क्षत्रधर्म पुढे ठेवून मद्रजनांचा ईश्वर शल्य याचा वध कर. दुर्योधना, हे मी सत्य सांगतो; संशय नाही.
Verse 40
द्रोणभीष्मार्णवं तीर्त्वा कर्णपातालसम्भवम् | मा निमज्जस्व सगण: शल्यमासाद्य गोष्पदम्
संजय म्हणाला—द्रोण-भीष्मरूपी महासागर, ज्याची अथांग खोली कर्णापासून उत्पन्न आहे, तो पार करून तू आपल्या गणासह शल्यरूपी गोखुराच्या पाण्यात पोहोचून बुडू नकोस. दुर्योधना, मी तुला हे सत्य सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 41
यच्च ते तपसो वीर्य यच्च क्षात्रं बल॑ं तव | तद् दर्शय रणे सर्व जहि चैनं महारथम्
संजय म्हणाला—तुझ्या तपस्येचे जे तेज आणि तुझे जे क्षात्रबल आहे, ते सर्व रणांगणात दाखव; आणि या महारथ्याला ठार कर. दुर्योधना, मी तुला हे सत्य सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 42
एतावदुकक््त्वा वचनं केशव: परवीरहा । जगाम शिबिरं सायं पूज्यमानो5थ पाण्डवै:
संजय म्हणाला—इतके बोलून शत्रुवीरांचा संहार करणारा केशव सायंकाळी पांडवांकडून सन्मानित होऊन आपल्या शिबिराकडे गेला.
Verse 43
केशवे तु तदा याते धर्मपुत्रो युधिष्ठिर: । विसृज्य सर्वान् भ्रातृश्व पज्चालानथ सोमकान्
संजय म्हणाला—त्या वेळी केशव निघून गेल्यावर धर्मपुत्र युधिष्ठिराने आपल्या सर्व भावांना, मग पाञ्चालांना आणि सोमकांनाही निरोप दिला.
Verse 44
सुष्वाप रजनीं तां तु विशल्य इव कुञ्जर: । श्रीकृष्णके चले जानेपर उस समय धर्मपुत्र युधिष्ठिरने अपने सब भाइयों तथा पांचालों और सोमकोंको भी विदा करके रातमें अंकुशरहित हाथीके समान शयन किया ।।
संजय म्हणाला—त्या रात्री तो बाणाच्या वेदनेतून मुक्त झालेल्या हत्तीप्रमाणे निश्चिंत झोपला.
Verse 45
गतज्वरं महेष्वासं तीर्णपारं महारथम्
संजय म्हणाला—हा महाधनुर्धर, हा महारथी, ज्वरासारखा उद्वेग टाकून देऊन संकटाच्या पलीकडे गेला आहे. दुर्योधना, मी तुला हे सत्य सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 46
बभूव पाण्डवेयानां सैन्यं च मुदितं नूप । सूतपुत्रस्य निधने जयं लब्ध्वा च मारिष
संजय म्हणाला—राजन्, पांडवांची सेना आनंदित झाली. सूतपुत्र कर्णाचा वध झाल्यावर विजय मिळवून ती अशी हर्षित झाली, जणू युद्धाच्या संकटाच्या पलीकडे गेली आहे. दुर्योधना, मी तुला हे सत्य सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 47
इति सत्य ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशय: । “मैं रणभूमिमें कुन्तीके सभी पुत्रों और सामने आये हुए सोमकोंपर भी विजय प्राप्त कर लूँगा। इसमें भी संदेह नहीं कि मैं तुम्हारा सेनापति होऊँगा और ऐसे व्यूहका निर्माण करूँगा
दुर्योधना, मी तुला हे सत्य सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 48
इति सत्य ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशय: । “मैं रणभूमिमें कुन्तीके सभी पुत्रों और सामने आये हुए सोमकोंपर भी विजय प्राप्त कर लूँगा। इसमें भी संदेह नहीं कि मैं तुम्हारा सेनापति होऊँगा और ऐसे व्यूहका निर्माण करूँगा
दुर्योधना, मी तुला हे सत्य सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 49
इति सत्य ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशय: । “मैं रणभूमिमें कुन्तीके सभी पुत्रों और सामने आये हुए सोमकोंपर भी विजय प्राप्त कर लूँगा। इसमें भी संदेह नहीं कि मैं तुम्हारा सेनापति होऊँगा और ऐसे व्यूहका निर्माण करूँगा
दुर्योधना, मी तुला हे सत्य सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 50
इति सत्य ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशय: । “मैं रणभूमिमें कुन्तीके सभी पुत्रों और सामने आये हुए सोमकोंपर भी विजय प्राप्त कर लूँगा। इसमें भी संदेह नहीं कि मैं तुम्हारा सेनापति होऊँगा और ऐसे व्यूहका निर्माण करूँगा
दुर्योधन! मी तुला सत्य सांगतो—यात काहीही संशय नाही. रणभूमीवर मी कुंतीचे सर्व पुत्र आणि समोर आलेले सोमक यांवरही विजय मिळवीन. यातही शंका नाही की मी तुझा सेनापती होईन आणि असा व्यूह रचीन की शत्रूंना तो भेदता येणार नाही. दुर्योधन! हे मी तुला खरेच सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 51
इति सत्य ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशय: । “मैं रणभूमिमें कुन्तीके सभी पुत्रों और सामने आये हुए सोमकोंपर भी विजय प्राप्त कर लूँगा। इसमें भी संदेह नहीं कि मैं तुम्हारा सेनापति होऊँगा और ऐसे व्यूहका निर्माण करूँगा
दुर्योधन! मी तुला सत्य सांगतो—यात काहीही संशय नाही. रणभूमीवर मी कुंतीचे सर्व पुत्र आणि समोर आलेले सोमक यांवरही विजय मिळवीन. यातही शंका नाही की मी तुझा सेनापती होईन आणि असा व्यूह रचीन की शत्रूंना तो भेदता येणार नाही. दुर्योधन! हे मी तुला खरेच सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 52
इति सत्य ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशय: । “मैं रणभूमिमें कुन्तीके सभी पुत्रों और सामने आये हुए सोमकोंपर भी विजय प्राप्त कर लूँगा। इसमें भी संदेह नहीं कि मैं तुम्हारा सेनापति होऊँगा और ऐसे व्यूहका निर्माण करूँगा
दुर्योधन! मी तुला सत्य सांगतो—यात काहीही संशय नाही. रणभूमीवर मी कुंतीचे सर्व पुत्र आणि समोर आलेले सोमक यांवरही विजय मिळवीन. यातही शंका नाही की मी तुझा सेनापती होईन आणि असा व्यूह रचीन की शत्रूंना तो भेदता येणार नाही. दुर्योधन! हे मी तुला खरेच सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 53
इति सत्य ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशय: । “मैं रणभूमिमें कुन्तीके सभी पुत्रों और सामने आये हुए सोमकोंपर भी विजय प्राप्त कर लूँगा। इसमें भी संदेह नहीं कि मैं तुम्हारा सेनापति होऊँगा और ऐसे व्यूहका निर्माण करूँगा
दुर्योधन! मी तुला सत्य सांगतो—यात काहीही संशय नाही. रणभूमीवर मी कुंतीचे सर्व पुत्र आणि समोर आलेले सोमक यांवरही विजय मिळवीन. यातही शंका नाही की मी तुझा सेनापती होईन आणि असा व्यूह रचीन की शत्रूंना तो भेदता येणार नाही. दुर्योधन! हे मी तुला खरेच सांगतो—यात संशय नाही.
Verse 106
निखिलाः पृथिवीं सर्वा प्रशासन्तु हतद्विष: । “राजन! आप चिरंजीवी हों। सामने आये हुए शत्रुओंका संहार कर डालें। आपके बाहुबलको पाकर धुृतराष्ट्रके सभी महाबली पुत्र शत्रुओंका नाश करके सारी पृथ्वीका शासन करें
राजन्! आपण चिरंजीवी व्हा. समोर आलेल्या शत्रूंचा संहार करा. आपल्या बाहुबळाचा आधार मिळाल्याने धृतराष्ट्राचे हे सर्व महाबली पुत्र शत्रूंचा नाश करून, वैर नष्ट करून, संपूर्ण पृथ्वीचे शासन करो.
Verse 116
मर्त्यरधर्माण इह तु किमु सृजजयसोमकान् | “आप रणभूमिमें सम्पूर्ण देवताओं, असुरों और मनुष्योंको जीत सकते हैं। फिर यहाँ मरणधर्मा सूंजयों और सोमकोंपर विजय पाना कौन बड़ी बात है?”
संजय म्हणाला—जर तू रणभूमीत सर्व देव, असुर आणि मानववीरांना जिंकण्यास समर्थ असशील, तर येथे मरणधर्मा श्रींजय आणि सोमकांना जिंकण्यात कोणते मोठेपण आहे?
Verse 126
हर्ष प्राप तदा वीरो दुरापमकृतात्मभि: । उनके द्वारा इस प्रकार प्रशंसित होनेपर बलवान वीर मद्रराज शल्यको वह हर्ष प्राप्त हुआ जो अकृतात्मा (युद्धकी शिक्षासे रहित) पुरुषोंके लिये दुर्लभ है
संजय म्हणाला—आपल्या लोकांनी अशा रीतीने स्तुती केल्यावर त्या बलवान वीराला असा हर्ष प्राप्त झाला, जो अकृतात्मा व असंयमी पुरुषांस दुर्मिळ आहे; मद्रराज शल्य त्या आनंदाने अधिकच उन्नत झाला।
Verse 133
निहनिष्यामि वा राजन् स्वर्ग यास्यामि वा हतः । शल्यने कहा--राजन्! आज मैं रणभूमिमें पाण्डवों-सहित समस्त पांचालोंको मार डालूँगा या स्वयं ही मारा जाकर स्वर्गलोकमें जा पहुँचूँगा
शल्य म्हणाला—राजन्! आज मी रणभूमीत पांडवांसह सर्व पाञ्चालांना ठार मारीन, किंवा स्वतः मारला जाऊन स्वर्गलोकास जाईन।
Verse 183
प्रतीकारपरा भूत्वा चेष्टन्तां विविधा: क्रिया: । आज कुन्तीके सभी पुत्र तथा चारणोंसहित सिद्धगण भी युद्धमें मेरी फुर्ती
ते प्रतिकारास तत्पर होऊन नाना प्रकारच्या युक्त्या करोत. आज कुन्तीपुत्र, चारणांसह सिद्धगणही युद्धात माझी फुर्ती, अस्त्रबल आणि बाहुबल पाहोत. माझ्या दोन्ही भुजांतील बल आणि अस्त्रविद्येचे ज्ञान यानुसार आज माझा पराक्रम पाहून पांडव महारथी त्याच्या प्रतिकारासाठी नाना प्रकारच्या उपायांत सचेष्ट होवोत.
Verse 443
कर्णस्य निधने ह्ृष्टा: सुषुपुस्तां निशां तदा । वे सभी महाधथनुर्धर पांचाल और पाण्डवयोद्धा कर्णके मारे जानेसे हर्षमें भरकर रात्रिमें सुखकी नींद सोये
संजय म्हणाला—कर्णाचा वध झाल्यावर पांडव योद्धे आणि महाधनुर्धर पाञ्चाल आनंदाने भरून गेले आणि त्या रात्री सुखाने झोपले।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a conduct dilemma between individual heroics and coalition duty: leaders prohibit solitary engagement and require mutual protection, redefining valor as disciplined collective responsibility.
Leadership and policy can temporarily stabilize morale, yet the narrative underscores impermanence (kṣaya) and the inevitability of consequences once prior actions have set the war’s trajectory.
No formal phalaśruti is stated; the meta-commentary appears indirectly through Saṃjaya’s framing—urging Dhṛtarāṣṭra to listen steadily to an account characterized by destruction and irreversible outcomes.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.