Adhyaya 27
शकुनिवधः — Sahadeva’s Slaying of Śakuni (with Ulūka’s fall)
Upa-parva: Śakuni-vadha (Episode: Sahadeva’s engagement with Śakuni and Ulūka)
Saṃjaya reports a dense combat sequence during an attritional phase of the war. Śakuni advances upon Sahadeva; missile exchanges intensify, with Bhīma also targeted by Ulūka. The battlefield is described as visually obscured by arrow-storms and strewn with the material remains of combat. Sahadeva is struck on the head by a spear, prompting Bhīma’s forceful counteraction that disrupts Śakuni’s followers; Duryodhana issues a rallying admonition against retreat, reframing withdrawal as loss of honor and posthumous repute. Sahadeva regains momentum: he breaks Śakuni’s bow, absorbs renewed attacks, and decapitates Ulūka. Śakuni grieves and re-engages, cycling through weaponry—bow, sword, mace, and a formidable śakti—each neutralized by Sahadeva, who repeatedly severs incoming threats. In the climax, Sahadeva disables Śakuni’s insignia (chatra, dhvaja, and bow), wounds him comprehensively, and finally removes Śakuni’s head with a decisive arrow. The Kaurava troops, seeing Śakuni fallen, disperse in fear, while the Pandava side signals victory with conches and public commendation, interpreting the event as closure of a longstanding moral antagonism.
Chapter Arc: घोड़सवारों के बीच दुर्योधन को स्थिर खड़ा देख श्रीकृष्ण अर्जुन से कहते हैं—अब शेष युद्ध का भार कुछ ही क्षणों में निर्णीत होने जा रहा है; बीते महावीरों (भीष्म, द्रोण, कर्ण) के पतन की स्मृति वर्तमान को और तीखा कर देती है। → कृष्ण अर्जुन को स्मरण कराते हैं कि शत्रु-बल का अधिकांश नष्ट हो चुका है और स्वजन-सुरक्षा का दायित्व निभाया गया है; फिर भी दुर्योधन का अडिग अभिमान अंतिम प्रतिरोध बनकर खड़ा है। उधर सुशर्मा अपने पुत्रों और सेना सहित उग्र होकर सामने आता है, मानो पराजय को भी चुनौती दे रहा हो। → अर्जुन शत-शर-वर्षा से शत्रु-पंक्तियों को चीरते हुए सुशर्मा तथा उसके पुत्रों/अनुयायियों का संहार करता है; साथ ही भीम क्षणभर में कौरव-सेना पर इन्द्र-वज्र-स्पर्शी बाण-वृष्टि बरसाकर चारों ओर से उन्हें ढक देता है—रणभूमि में निर्णायक टूटन यहीं घटती है। → कौरव-पक्ष की पंक्तियाँ बिखरती हैं; अर्जुन का लक्ष्य-भेदन और भीम की सर्वतोमुखी बाण-वर्षा मिलकर शत्रु-बल को पीछे ढकेल देती है। दुर्योधन पर भी बाण-वृष्टि का दबाव बढ़ता है और युद्ध का पलड़ा पाण्डवों की ओर झुकता है। → सचेत होकर सहदेव क्रोध में दुर्योधन पर तीक्ष्ण बाणों की वर्षा आरम्भ करता है—अब प्रश्न यह है कि दुर्योधन इस घेराव से कैसे निकलेगा और अगला निर्णायक द्वंद्व किसके हाथों होगा।
Shlokas
Verse 1
पम्प बछ। अर: सप्तविशो<्ध्याय: श्रीकृष्ण और अर्जुनकी बातचीत
संजय म्हणाला—महाराज! त्या वेळी रणांगणावर तुमच्या पुत्रांपैकी केवळ दोघेच उरले होते—दुर्योधन आणि सुदर्शन. उरलेल्यांचा संहार झाल्यावरही ते दोघे घोडदळाच्या मध्यभागी उभे राहून आपले स्थान टिकवून होते।
Verse 2
ततो दुर्योधन दृष्टवा वाजिमध्ये व्यवस्थितम् | उवाच देवकीपुत्र: कुन्तीपुत्रं धनंजयम्,तदनन्तर दुर्योधनको घुड़सवारोंके बीचमें खड़ा देख देवकीनन्दन भगवान् श्रीकृष्णने कुन्तीकुमार अर्जुनसे इस प्रकार कहा--
त्यानंतर घोडदळाच्या मध्यभागी दुर्योधन उभा आहे असे पाहून देवकीनंदन श्रीकृष्णाने कुंतीपुत्र धनंजय अर्जुनाला असे वचन सांगितले।
Verse 3
शत्रवों हतभूयिष्ठा ज्ञातय: परिपालिता: । गृहीत्वा संजयं चासौ निवृत्त: शिनिपुड्भव:
शत्रूंचे बहुतेक योद्धे मारले गेले आणि आपले आप्तजन सुरक्षित राहिले. आणि पाहा—शिनिवंशातील श्रेष्ठ सात्यकी संजयाला पकडून त्याला सोबत घेऊन परत येत आहे।
Verse 4
परिश्रान्तश्न नकुल: सहदेवश्व भारत । योधयित्वा रणे पापान् धार्तराष्ट्रानू सहानुगान्
हे भरतनंदना! सेवकांसह धृतराष्ट्राच्या पापी पुत्रांशी रणांगणात युद्ध करून नकुल आणि सहदेवही अत्यंत थकून गेले आहेत।
Verse 5
दुर्योधनमभित्यज्य त्रय एते व्यवस्थिता: । कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्वैव महारथ:,“उधर कृपाचार्य, कृतवर्मा और महारथी अश्वत्थामा--ये तीनों युद्धभूमिमें दुर्योधनको छोड़कर कहीं अन्यत्र स्थित हैं
दुर्योधनाला मागे टाकून हे तिघे रणांगणात अन्यत्र स्थित आहेत—कृपाचार्य, कृतवर्मा आणि महारथी द्रोणपुत्र अश्वत्थामा।
Verse 6
असौ तिष्ठति पाज्चाल्य: श्रिया परमया युतः । दुर्योधनबलं हत्वा सह सर्व: प्रभद्रकै:
पहा—पांचालकुमार धृष्टद्युम्न परम तेजाने युक्त होऊन उभा आहे। सर्व प्रभद्रकांसह दुर्योधनाची सेना संहारून तो आता पराक्रमाच्या दीप्तीने शोभून दिसतो.
Verse 7
असौ दुर्योधन: पार्थ वाजिमध्ये व्यवस्थित: । छत्रेण प्रियमाणेन प्रेक्षमाणो मुहुर्मुहु:,'पार्थ! वह रहा दुर्योधन, जो छत्र धारण किये घुड़सवारोंके बीचमें खड़ा है और बारंबार इधर ही देख रहा है
पार्थ! तो पाहा—दुर्योधन घोडेस्वारांच्या मध्ये उभा आहे; छत्राच्या छायेखाली मान पावत तो वारंवार याच दिशेकडे पाहत आहे.
Verse 8
प्रतिव्यूह्दू बल॑ सर्व रणमध्ये व्यवस्थित: । एन॑ हत्वा शितैर्बाणै: कृतकृत्यो भविष्यसि,“वह अपनी सारी सेनाका व्यूह बनाकर युद्धभूमिमें खड़ा है। तुम इसे पैने बाणोंसे मारकर कृतकृत्य हो जाओगे
त्याची सारी सेना व्यूह रचून रणांगणाच्या मध्यभागी उभी आहे. तू याला तीक्ष्ण बाणांनी मारून कृतकृत्य होशील—तुझे कार्य सिद्ध होईल.
Verse 9
गजानीकं हतं दृष्टवा त्वां च प्राप्तमरिंदम । यावन्न विद्रवन्त्येते तावज्जहि सुयोधनम्,“शत्रुदमन! गजसेनाका वध और तुम्हारा आगमन हुआ देख ये कौरव-योद्धा जबतक भाग नहीं जाते तभीतक दुर्योधनको मार डालो
शत्रुदमना! गजसेना नष्ट झालेली आणि तुझे आगमन पाहून हे कौरव योद्धे पळून जाण्यापूर्वीच सुयोधन (दुर्योधन) याला ठार कर.
Verse 10
यातु वक्षित्तु पाज्चाल्यं क्षिप्रमागम्यतामिति । परिश्रान्तबलस्तात नैष मुच्येत किल्बिषी
कोणी जाऊन पांचालपुत्र धृष्टद्युम्नाला सांगो—“आपण लवकर येथे या.” तात! हा पापात्मा दुर्योधन आता सुटणार नाही; याची सारी सेना परिश्रांत झाली आहे.
Verse 11
हत्वा तव बल सर्व संग्रामे धृतराष्ट्रज: । जितान् पाण्डुसुतान् मत्वा रूपं धारयते महत्
संजय म्हणाला—रणांगणात तुझ्या सर्व सैन्याचा संहार करून धृतराष्ट्रपुत्र, पांडुपुत्र जिंकले असे मानून, अत्यंत भव्य व गर्वित रूप धारण करीत आहे।
Verse 12
“दुर्योधन समझता है कि “संग्रामभूमिमें तुम्हारी सारी सेनाका संहार करके पाण्डवोंको पराजित कर दूँगा।” इसीलिये वह अत्यन्त उग्र रूप धारण कर रहा है ।।
संजय म्हणाला—आपले सैन्य मारले गेलेले व पांडवांनी अत्यंत छळलेले पाहून राजा दुर्योधन निश्चयच संग्रामात आपल्या वधासाठीच प्रवेश करील।
Verse 13
एवमुक्त: फाल्गुनस्तु कृष्णं वचनमत्रवीत् । धृतराष्ट्रसुता: सर्वे हता भीमेन माधव
संजय म्हणाला—असे ऐकून फाल्गुन (अर्जुन) कृष्णास म्हणाला—“हे माधव! धृतराष्ट्राचे सर्व पुत्र भीमाने मारले आहेत।”
Verse 14
हतो भीष्मो हतो द्रोण: कर्णो वैकर्तनो हतः
संजय म्हणाला—“भीष्म मारला गेला, द्रोण मारला गेला, आणि वैकर्तन कर्णही मारला गेला।”
Verse 15
मद्रराजो हतः शल्यो हतः कृष्ण जयद्रथ: । “श्रीकृष्ण! भीष्म मारे जा चुके, द्रोणका भी अन्त हो गया, वैकर्तन कर्ण भी मार डाला गया, मद्रराज शल्यका भी वध हो गया और जयद्रथ भी यमलोक पहुँच गया ।।
संजय म्हणाला—“मद्रराज शल्य मारला गेला; जयद्रथही मारला गेला. आणि सुबलपुत्र शकुनीकडे पाचशे घोडेस्वार अजून शिल्लक आहेत।”
Verse 16
रथानां तु शते शिष्टे द्वे एव तु जनार्दन । दन्तिनां च शतं साग्रं त्रिसाहस्रा: पदातय:
संजय म्हणाला— हे जनार्दन! रथांपैकी आता केवळ दोनशे उरले आहेत; हत्ती शंभराहून थोडे अधिक उरले आहेत; आणि पायदळ तीन हजार उरले आहे.
Verse 17
अश्वत्थामा कृपश्रैव त्रिगर्ताधिपतिस्तथा । उलूक: शकुनिश्चैव कृतवर्मा च सात्वत:
संजय म्हणाला— अश्वत्थामा आणि कृप; तसेच त्रिगर्तांचा अधिपती; उलूक आणि शकुनी; आणि सात्वतवंशी कृतवर्मा.
Verse 18
एतद् बलमभूच्छेषं धार्तराष्ट्रस्य माधव । “माधव! दुर्योधनकी सेनामें अश्वत्थामा, कृपाचार्य, त्रिगर्तराज सुशर्मा, उलूक, शकुनि और सात्वतवंशी कृतवर्मा--ये थोड़े-से ही वीर सैनिक शेष रह गये हैं ।।
संजय म्हणाला— हे माधव! धृतराष्ट्राच्या सैन्याचे एवढेच शेष बल उरले आहे. खरेच, पृथ्वीवर कोणालाही काळापासून सुटका नाही.
Verse 19
तथा विनिहते सैन्ये पश्य दुर्योधनं स्थितम् । अद्याल्वा हि महाराजो हतामित्रो भविष्यति
संजय म्हणाला— असे सैन्य नष्ट झाले तरी पाहा, दुर्योधन उभा आहे. आजच महाराज शत्रूंचा संहार करून शत्रुहीन होईल.
Verse 20
“निश्चय ही इस पृथ्वीपर किसीको भी कालसे छुटकारा नहीं मिलता, तभी तो इस प्रकार अपनी सेनाका संहार होनेपर भी दुर्योधन युद्धके लिये खड़ा है, उसे देखिये। आजके दिन महाराज युधिष्ठिर शत्रुहीन हो जायँगे ।।
संजय म्हणाला— निश्चयच या पृथ्वीवर कोणालाही काळापासून सुटका नाही. म्हणूनच स्वतःचे सैन्य नष्ट झाले तरी दुर्योधन युद्धासाठी उभा आहे—त्याला पाहा. आज महाराज युधिष्ठिर शत्रुहीन होतील. आणि माझे म्हणणे असे की, इथे कोणालाही वाचवले जाईल असे मला वाटत नाही; मी फक्त इतरांच्या परिणतीचीच चिंता करतो. जे आज गर्वाच्या मदाने उन्मत्त होऊन, हे कृष्णा, संग्राम सोडणार नाहीत—ते विनाशाकडेच धावत आहेत.
Verse 21
अद्य युद्धे सुसंक्रुद्धों दीर्घ राज्ञा प्रजागरम्
संजय म्हणाला—आज युद्धात अत्यंत क्रुद्ध होऊन त्याने राजाला दीर्घकाळ जागते ठेवले।
Verse 22
निकृत्या वै दुराचारो यानि रत्नानि सौबल:
संजय म्हणाला—खरोखरच दुराचारी सौबल (शकुनी) ने कपटाने ती रत्ने मिळविली; हे त्याच्या भ्रष्ट आचरणाचेच लक्षण आहे.
Verse 23
सभायामहरद् यूते पुनस्तान्याहराम्यहम् । “दुराचारी सुबलपुत्र शकुनिने द्यूतसभामें छल करके जिन रत्नोंको हर लिया था, उन सबको मैं वापस ले लूँगा ।। अद्य ता अपि रोत्स्यन्ति सर्वा नागपुरे स्त्रिय:
संजय म्हणाला—द्यूतसभेत त्याने जुगाराने ते हरण केले; आता मी तीच संपत्ती पुन्हा परत आणीन. आज नागपुरातील सर्व स्त्रिया देखील रडतील.
Verse 24
समाप्तमद्य वै कर्म सर्व कृष्ण भविष्यति
संजय म्हणाला—आज खरोखरच सर्व कर्माचा शेवट होईल; पुढे जे काही होईल ते सर्व कृष्णाच्या अधीन होऊन घडेल.
Verse 25
नापयाति भयात् कृष्ण संग्रामाद् यदि चेन्मम
संजय म्हणाला—हे कृष्ण, जर तो भयामुळे संग्रामातून मागे हटत नसेल—हीच जर माझी चिंता असेल—तर मग प्रश्न रणातील धैर्य व दृढनिश्चयावरच अवलंबून आहे.
Verse 26
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें धतराष्ट्रके ग्यारह पुत्रोंका वधविषयक छब्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ,मम होतदशक्तं वै वाजिवृन्दमरिंदम
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या शल्यपर्वात धृतराष्ट्राच्या अकरा पुत्रांच्या वधविषयक सव्वीसावा अध्याय समाप्त झाला. संजय म्हणाला—हे अरिंदम! त्या घोड्यांच्या प्रचंड समूहापुढे माझे सामर्थ्य अपुरे पडले.
Verse 27
एवमुक्तस्तु दाशार्ह: पाण्डवेन यशस्विना,इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि सुशर्मवधे सप्तविंशो5ध्याय:
संजय म्हणाला—यशस्वी पांडवाने दाशार्हास असे संबोधिले. अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या शल्यपर्वात सुशर्मवधविषयक सत्तावीसावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 28
तदनीकमभिप्रेक्ष्य त्रय: सज्जा महारथा:,मान्यवर! उस सेनाको देखकर तीन महारथी भीमसेन, अर्जुन और सहदेव युद्ध- सामग्रीसे सुसज्जित हो दुर्योधनके वधकी इच्छासे सिंहनाद करते हुए आगे बढ़े
संजय म्हणाला—तो सैन्यव्यूह पाहून तीन महारथी—भीमसेन, अर्जुन आणि सहदेव—युद्धसामग्रीने सज्ज होऊन, दुर्योधनवधाच्या इच्छेने सिंहनाद करीत पुढे सरसावले.
Verse 29
भीमसेनोथर्जुनश्वैव सहदेवश्व॒ मारिष | प्रययु: सिंहनादेन दुर्योधनजिघांसया
संजय म्हणाला—हे मान्यवर! मग भीमसेन, अर्जुन आणि सहदेव दुर्योधनाला मारण्याच्या इच्छेने सिंहनाद करीत पुढे गेले.
Verse 30
तान् प्रेक्ष्य सहितान् सर्वान् जवेनोद्यतकार्मुकान् । सौबलोअभ्यद्रवद् युद्धे पाण्डवानाततायिन:
संजय म्हणाला—ते सर्वजण एकत्र, मोठ्या वेगाने, धनुष्य उचलून धावत येताना पाहून सौबलपुत्र शकुनी रणभूमीत ‘आततायी’ पांडवांकडे धावला.
Verse 31
सुदर्शनस्तव सुतो भीमसेनं समभ्ययात् | सुशर्मा शकुनिश्चैव युयुधाते किरीटिना
संजय म्हणाला—तुझा पुत्र सुदर्शन सरळ भीमसेनावर चाल करून गेला. आणि सुशर्मा व शकुनी हे दोघेही किरीटधारी अर्जुनाशी युद्ध करू लागले॥
Verse 32
आपका पुत्र सुदर्शन भीमका सामना करने लगा। सुशर्मा और शकुनिने किरीटधारी अर्जुनके साथ युद्ध छेड़ दिया ।। सहदेवं तव सुतो हयपृष्ठगतो< भ्ययात् । ततो हि यत्नतः क्षिप्रं तव पुत्रो जनाधिप
संजय म्हणाला—घोड्यावर आरूढ झालेला तुझा पुत्र सहदेवावर चाल करून गेला. मग, हे जनाधिप, तुझ्या पुत्राने यत्नपूर्वक शीघ्र आक्रमण अधिक तीव्र केले॥
Verse 33
प्रासेन सहदेवस्य शिरसि प्राहरद् भृूशम् । नरेश्वर! घोड़ेकी पीठपर बैठा हुआ आपका पुत्र दुर्योधन सहदेवके सामने आया। उसने बड़े यत्नसे सहदेवके मस्तकपर शीघ्रतापूर्वक प्रासका प्रहार किया ।।
संजय म्हणाला—हे नरेश्वर! घोड्यावर आरूढ तुझा पुत्र दुर्योधन सहदेवाच्या समोर आला आणि त्याने प्रासाने सहदेवाच्या मस्तकावर अत्यंत जोरात प्रहार केला. तुझ्या पुत्राच्या आघाताने ताडित होऊन सहदेव रथाच्या आसनावर कोसळून बसला॥
Verse 34
प्रतिलभ्य तत: संज्ञां सहदेवो विशाम्पते
संजय म्हणाला—त्यानंतर, हे विशाम्पते, सहदेवाने पुन्हा शुद्धी प्राप्त केली॥
Verse 35
पार्थोडपि युधि विक्रम्य कुन्तीपुत्रो धनंजय:
संजय म्हणाला—आणि युद्धात पार्थ, कुंतीपुत्र धनंजय अर्जुनानेही आपला पराक्रम दाखविला॥
Verse 36
तदनीकं तदा पार्थो व्यधमद् बहुभि: शरै:
तेव्हा पार्थाने (अर्जुनाने) असंख्य बाणांनी त्या युद्धरचनेचा भेद करून तिला उद्ध्वस्त केले।
Verse 37
पातयित्वा हयानू् सर्वास्त्रिगर्तानां रथान् ययौ । पार्थने अपने बहुसंख्यक बाणोंद्वारा घुड़सवारोंकी उस सेनाको छिजन्न-भिन्न कर डाला तथा समस्त घोड़ोंको धराशायी करके त्रिगर्तदेशीय रथियोंपर चढ़ाई कर दी ।।
सर्व घोडे पाडून पार्थ त्रिगर्तांच्या सर्व रथांवर चाल करून गेला। तेव्हा त्रिगर्तांचे ते महारथी एकत्र जमून (प्रत्युत्तरासाठी) संघटित झाले।
Verse 38
अर्जुन वासुदेवं च शरवर्षरवाकिरन् । तब वे त्रिगर्तदेशीय महारथी एक साथ होकर अर्जुन और श्रीकृष्णको अपने बाणोंकी वर्षसे आच्छादित करने लगे ।।
तेव्हा त्रिगर्तांचे महारथी अर्जुन व वासुदेव (श्रीकृष्ण) यांच्यावर बाणवृष्टी करू लागले। मग महायशस्वी पांडुनंदन अर्जुनाने क्षुरप्राने सत्यकर्म्यावर प्रहार करून त्याच्या रथाची ईषा छेदली; आणि तत्क्षणी तप्त सुवर्णकुंडलांनी शोभलेले त्याचे मस्तकही छाटून टाकले।
Verse 39
ततोअस्य स्यन्दनस्येषां चिच्छिदे पाण्डुनन्दन: । शिलाशितेन च विभो क्षुरप्रेण महायशा:
मग महायशस्वी पांडुनंदनाने शिळेवर धार लावलेल्या क्षुरप्राने त्याच्या रथाच्या लगाम कापून टाकल्या।
Verse 40
सत्येषुमथ चादत्त योधानां मिषतां तत:
मग योद्धे पाहत असतानाच त्याने आपल्या अचूक लक्ष्यभेदी (सत्यलक्ष्य) बाणांना हात घातला।
Verse 41
त॑ निहत्य ततः पार्थ: सुशर्माणं त्रिभि: शरै:
त्याला ठार करून मग पार्थ (अर्जुन) ने सुशर्माला तीन बाणांनी भेदले।
Verse 42
ततः प्रायात् त्वरन् पार्थो दीर्घकालं सुसंवृतम्
मग दीर्घकाळ आवरून धरलेला पार्थ घाईघाईने पुढे निघाला।
Verse 43
तमर्जुन: पृषत्कानां शतेन भरतर्षभ
हे भरतश्रेष्ठ! अर्जुनाने त्याला शंभर बाणांनी भेदले।
Verse 44
पूरयित्वा ततो बाहान् प्राहरत् तस्य धन्विन: । भरतश्रेष्ठ! अर्जुनने सौ बाणोंद्वारा उसे आच्छादित करके उस थधनुर्धर वीरके घोड़ोंपर घातक प्रहार किया ।। ततः शरं समादाय यमदण्डोपमं तदा
मग बाहू पूर्ण ताणून अर्जुनाने त्या धनुर्धरावर प्रहार केला। हे भरतश्रेष्ठ! तीक्ष्ण बाणांच्या वर्षावाने त्याला आच्छादित करून अर्जुनाने त्या पराक्रमी धनुर्धराच्या घोड्यांवर घातक घाव घातला। त्यानंतर यमदंडासारखा एक बाण उचलून तो पुन्हा प्रहार करण्यास सिद्ध झाला।
Verse 45
सुशर्माणं समुद्दिश्य चिक्षेपाशु हसन्निव । इसके बाद यमदण्डके समान भयंकर बाण हाथमें लेकर सुशर्माको लक्ष्य करके हँसते हुए-से शीघ्र ही छोड़ दिया ।। स शर: प्रेषितस्तेन क्रोधदीप्तेन धन्विना
मग सुशर्माला लक्ष्य करून तो जणू हसतच वेगाने बाण सोडला। क्रोधाने दीप्त झालेल्या त्या धनुर्धराने तो शर प्रेषित केला।
Verse 46
सुशर्माणं समासाद्य बिभेद हृदयं रणे । क्रोधसे तमतमाये हुए धनुर्धर अर्जुनके द्वारा चलाये गये उस बाणने सुशर्मापर चोट करके उसकी छाती छेद डाली ।। स गतासुर्महाराज पपात धरणीतले
संजय म्हणाला—रणांगणात सुशर्माजवळ जाऊन, क्रोधाने प्रज्वलित झालेल्या अर्जुनाने बाण सोडला; तो सुशर्माच्या छातीला भेदून हृदय फाडून गेला. प्राण गेलेला सुशर्मा, हे महाराज, भूमीवर कोसळला.
Verse 47
सुशर्माणं रणे हत्वा पुत्रानस्य महारथान्
रणात सुशर्माचा वध करून, त्याचे महारथी पुत्रही (त्याने मारले)।
Verse 48
ततो<स्य निशितैर्बाणै: सर्वान् हत्वा पदानुगान्
मग त्याने तीक्ष्ण बाणांनी त्याच्या मागोमाग चालणारे सर्व पदानुग (अनुचर) मारून टाकले.
Verse 49
भीमस्तु समरे क्रुद्धः पुत्र तव जनाधिप
हे जनाधिप! समरात तुझा पुत्र भीम क्रुद्ध झाला.
Verse 50
सुदर्शनमदृश्यं तं शरैश्नक्रे हसन्निव । ततोअस्य प्रहसन् क्रुद्ध: शिर: कायादपाहरत्
संजय म्हणाला—इंद्राने जणू हसत हसत आपल्या बाणांनी त्या सुदर्शनाला अदृश्य केले. मग तो क्रोधाने भरलेला, हसतच, त्याचे शिर धडापासून तोडून घेतले.
Verse 51
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हतः प्रापतद् भुवि । जनेश्वर! दूसरी ओर कुपित हुए भीमसेनने हँसते-हँसते बाणोंकी वर्षा करके सुदर्शनको ढक दिया। फिर क्रोधपूर्वक अट्टहास करते हुए उन्होंने उसके मस्तकको तीखे क्षुरप्रद्वारा धड़से काट लिया। सुदर्शन मरकर पृथ्वीपर गिर पड़ा || ४९-५० $ ।।
संजय म्हणाला— अत्यंत तीक्ष्ण क्षुरप्र बाणाने घायाळ होऊन तो भूमीवर कोसळला। हे जनेश्वर! दुसरीकडे क्रोधाने भरलेला भीमसेन हसत-हसत बाणांचा वर्षाव करून सुदर्शनाला सर्व बाजूंनी झाकून टाकू लागला। मग क्रोधपूर्ण अट्टहास करत त्याने तीक्ष्ण क्षुरप्र बाणाने त्याचे मस्तक एका झटक्यात छाटले। सुदर्शन मरण पावून पृथ्वीवर ढळला। तो वीर मारला गेल्यावर त्याचे अनुयायी…
Verse 52
ततस्तु निशितैर्बाणैस्तवानीकं वृकोदर:
संजय म्हणाला— त्यानंतर वृकोदर (भीम) ने तीक्ष्ण बाणांनी तुमच्या सैन्यव्यूहावर प्रहार केला।
Verse 53
तत: क्षणेन तद् भीमो न््यहनद् भरतर्षभ
संजय म्हणाला— मग, हे भरतश्रेष्ठ! भीमाने क्षणभरातच त्या सैन्याचा संहार करून टाकला। कौरव-सैनिकांचा नाश होऊ लागला तेव्हा महारथी सेनानायक भीमसेनावर धावून आले आणि त्याच्याशी युद्ध करू लागले।
Verse 54
तेषु तूत्साद्यमानेषु सेनाध्यक्षा महारथा: । भीमसेनं समासाद्य ततो<युद्धयन्त भारत
ते सैनिक नष्ट होत असताना महारथी सेनाध्यक्ष भीमसेनाजवळ येऊन त्याच्याशी युद्धास उभे राहिले।
Verse 55
स तान् सर्वान् शरैघोरैरवाकिरत पाण्डव: । तथैव तावका राजन् पाण्डवेयान् महारथान्
संजय म्हणाला— त्या पांडवाने त्या सर्वांवर भयंकर बाणांचा वर्षाव केला। तसेच, हे राजन्! तुमच्या योद्ध्यांनीही पांडवांच्या महारथींवर बाणांची सरबत्ती केली।
Verse 56
व्याकुलं तदभूत् सर्व पाण्डवानां परै: सह
संजय म्हणाला—तेव्हा शत्रूंसह पांडवांची सारी सेना व्याकुळ व गोंधळून गेली।
Verse 57
तावकानां च समरे पाण्डवेयैर्युयुत्सताम् । शत्रुओंके साथ जूझनेवाले पाण्डवोंका और पाण्डवोंके साथ युद्धकी इच्छा रखनेवाले आपके सैनिकोंका सारा सैन्यदल समरांगणमें परस्पर मिलकर एक-सा हो गया ।।
संजय म्हणाला—समरात पांडवांशी लढण्याची इच्छा असलेले तुमचे सैनिक आणि तुमच्या सैन्याशी झुंजणारे पांडव—जेव्हा रणांगणावर एकत्र आले, तेव्हा दोन्ही सेना इतक्या मिसळून गेल्या की एकच अविभाज्य समूह भासू लागला. तेथे, राजन्, दोन्ही बाजूंचे योद्धे परस्परांच्या घावांनी कोसळत आणि आपल्या बंधु-बांधवांसाठी शोक करीत भूमीवर पडत.
Verse 136
यावेतावास्थितौ कृष्ण तावद्य न भविष्यत: । भगवान् श्रीकृष्णके ऐसा कहनेपर अर्जुन उनसे इस प्रकार बोले--“माधव! धुृतराष्ट्रके प्राय: सभी पुत्र भीमसेनके हाथसे मारे गये हैं। श्रीकृष्ण! ये जो दो पुत्र खड़े हैं
संजय म्हणाला—“हे कृष्ण, जोवर हे दोघे उभे आहेत, तोवर आजही ते वाचणार नाहीत.” हे ऐकून अर्जुन म्हणाला—“माधव! धृतराष्ट्राचे बहुतेक सर्व पुत्र भीमसेनाच्या हातून मारले गेले आहेत. श्रीकृष्ण! हे जे दोन पुत्र उभे आहेत, यांचाही आजच अंत होईल.”
Verse 203
तान् वै सर्वान् हनिष्यामि यद्यपि स्युर्न मानुषा: । “श्रीकृष्ण! मैं सोचता हूँ कि आज शत्रुदलका कोई भी योद्धा यहाँ मेरे हाथसे बचकर नहीं जा सकेगा। जो मदोन्मत्त वीर आज युद्ध छोड़कर भाग नहीं जायँगे
“ते मनुष्य नसले तरी मी त्या सर्वांना ठार मारीन.”
Verse 216
अपनेष्यामि गान्धारं घातयित्वा शितै: शरै: । “आज मैं अत्यन्त कुपित हो गान्धारराज शकुनिको पैने बाणोंसे मरवाकर राजा युधिष्ठिरके दीर्घकालीन जागरणरूपी रोगको दूर कर दूँगा
“तीक्ष्ण बाणांनी गान्धारराजाचा वध करून मी त्याला दूर करीन.”
Verse 236
श्रुत्वा पतींक्ष पुत्रांश्ष पाण्डवैर्निहतान् युधि । “आज हस्तिनापुरकी वे सारी स्त्रियाँ भी युद्धमें पाण्डवोंके हाथसे अपने पतियों और पुत्रोंको मारा गया सुनकर फूट-फूटकर रोयेंगी
संजय म्हणाला—युद्धात पांडवांच्या हातून आपले पती व पुत्र मारले गेले, हे ऐकून हस्तिनापूरातील सर्व स्त्रिया शोकाकुल होऊन फूट-फूटून विलाप करतील.
Verse 243
अद्य दुर्योधनो दीप्तां श्रियं प्राणांश्व॒ मोक्ष्यति । 'श्रीकृष्णण आज हमलोगोंका सारा कार्य समाप्त हो जायगा। आज दुर्योधन अपनी उज्ज्वल राजलक्ष्मी और प्राणोंको भी खो बैठेगा
संजय म्हणाला—आज दुर्योधन आपली तेजस्वी राजलक्ष्मी आणि प्राणही गमावील; आज आपले सर्व कार्य समाप्त होईल.
Verse 253
निहतं विद्धि वार्ष्णेय धार्तराष्ट्रं सुबालिशम् | वृष्णिनन्दन श्रीकृष्ण! यदि वह मेरे भयसे युद्धसे भाग न जाय, तो मेरे द्वारा उस मूढ़ दुर्योधनको आप मारा गया ही समझें
संजय म्हणाला—हे वार्ष्णेय, धृतराष्ट्राचा तो महामूर्ख पुत्र मारला गेला असेच समजा. हे वृष्णिनंदन श्रीकृष्ण! तो माझ्या भयाने रणातून पळून गेला नाही, तर त्या भ्रमित दुर्योधनाला माझ्या हातून मारला गेला असेच मानावे.
Verse 263
सोढुं ज्यातलनिर्घोषं याहि यावन्निहन्म्पहम् । 'शत्रुदमन! यह घुड़सवारोंकी सेना मेरे गाण्डीव धनुषकी टंकारको नहीं सह सकेगी। आप घोड़े बढ़ाइये, मैं अभी इन सबको मारे डालता हूँ
संजय म्हणाला—हे शत्रुदमन! घोडे पुढे हाक; मी त्यांना ठार करण्यापूर्वीच हे माझ्या गांडीवाच्या प्रत्यंचेचा गडगडाट सहन करू शकणार नाहीत. ही घोडदळाची सेना तो नाद झेलू शकणार नाही; अश्वांना प्रेरित कर, मी क्षणात सर्वांचा संहार करीन.
Verse 273
अचोदयद्धयान् राजन् दुर्योधनबल प्रति | राजन्! यशस्वी पाण्डुपुत्र अर्जुके ऐसा कहनेपर दशार्हकुलनन्दन श्रीकृष्णने दुर्योधनकी सेनाकी ओर घोड़े बढ़ा दिये
संजय म्हणाला—हे राजन्! त्याने दुर्योधनाच्या सेनेकडे घोडे हाकले. पांडुपुत्र अर्जुन असे बोलताच दाशार्हकुलनंदन श्रीकृष्णाने रथ कौरवसेनेच्या दिशेने निर्धाराने पुढे नेला.
Verse 333
रुधिराप्लुतसर्वाड़ आशीविष इव श्वसन् | आपके पुत्रद्वारा ताड़ित होकर सहदेव फुफकारते हुए विषधर सर्पके समान लंबी साँस खींचते हुए रथके पिछले भागमें बैठ गये। उनका सारा शरीर लहूलुहान हो गया
Sañjaya said: Sahadeva, his whole body drenched in blood, was struck by your son. Breathing hard like a venomous serpent and hissing in pain and fury, he drew long breaths and sat down in the rear of the chariot. His entire body had become a mass of wounds and blood—an image of the brutal cost of battle and the endurance demanded of a warrior amid relentless violence.
Verse 353
शूराणामश्चवपृष्ठेभ्य: शिरांसि निचकर्त ह । कुन्तीपुत्र अर्जुनने भी युद्धमें पराक्रम करके घोड़ोंकी पीठोंसे शूरवीरोंके मस्तक काट गिराये
Sañjaya said: Arjuna, the son of Kuntī, displayed fierce prowess in the battle, cutting down the heads of brave warriors from the backs of their horses. The scene underscores the terrible efficiency of martial skill in war—valor expressed through lethal action, where heroism and violence stand side by side under the demands of kṣatriya duty.
Verse 393
शिरक्षिच्छेद सहसा तप्तकुण्डलभूषणम् । प्रभो! उस समय महायशस्वी पाण्डुनन्दन अर्जुनने क्षुरप्रद्वारा सत्यकर्मापर प्रहार करके उसके रथकी ईषा (हरसा) काट डाली। तत्पश्चात् उन महायशस्वी वीरने शिलापर तेज किये हुए क्षुरप्रद्वारा उसके तपाये हुए सुवर्णके कुण्डलोंसे विभूषित मस्तकको सहसा काट लिया
Sañjaya said: In that moment, Arjuna—the illustrious son of Pāṇḍu—struck with a razor-edged arrow and cut the axle/pole of his opponent’s chariot. Then, with another keen, whetted razor-arrow, he swiftly severed the enemy’s head, adorned with heated golden earrings. The scene underscores the grim precision of war: skill and resolve are exercised without hesitation, and the ethical weight lies in the warrior’s duty-bound action amid relentless violence.
Verse 403
यथा सिंहो वने राजन् मृगं परिबुभुक्षित: । राजन! जैसे वनमें भूखा सिंह किसी मृगको दबोच लेता है, उसी प्रकार अर्जुनने समस्त योद्धाओंके देखते-देखते सत्येषुके भी प्राण हर लिये
Sañjaya said: “O King, just as a lion in the forest, driven by hunger, seizes a deer, so did Arjuna—before the very eyes of all the warriors—take away the life of Satyeṣu as well.” The simile underscores the ruthless inevitability of battlefield death, where prowess and necessity override personal regard, and the king is made to confront the stark moral cost of war.
Verse 416
विद्धवा तानहनत् सर्वान् रथान् रुक्मविभूषितान् । सत्येषुका वध करके अर्जुनने सुशर्माको तीन बाणोंसे घायल कर दिया और उन समस्त स्वर्णभूषित रथोंका विध्वंस कर डाला
Sañjaya said: Having pierced them, he struck down all those chariots adorned with gold. The scene underscores the relentless momentum of battle, where martial skill and resolve translate into swift destruction, even of splendidly equipped forces.
Verse 423
मुज्चन् क्रोधविषं तीक्ष्णं प्रस्थलाधिपतिं प्रति । तत्पश्चात् पार्थ अपने दीर्घकालसे संचित किये हुए तीखे क्रोधरूपी विषको प्रस्थलेश्वर सुशर्मापर छोड़नेके लिये तीव्र गतिसे आगे बढ़े
संजय म्हणाला—प्रस्थलाधिपतीकडे आपला तीक्ष्ण, विषासारखा क्रोध सोडीत पार्थ मग अत्यंत वेगाने पुढे धावला, दीर्घकाळ साठवून ठेवलेला तो प्रचंड रोष प्रस्थलेश्वर सुशर्मावर ओतण्याच्या हेतूने।
Verse 463
नन्दयन् पाण्डवान् सर्वान् व्यथयंश्वापि तावकान् | महाराज! सुशर्मा आपके पुत्रोंको व्यथित और समस्त पाण्डवोंको आनन्दित करता हुआ प्राणशून्य होकर पृथ्वीपर गिर पड़ा
संजय म्हणाला—महाराज! सुशर्मा तुमच्या पुत्रांना व्यथित करून आणि सर्व पांडवांना आनंदित करून, तुमच्या पक्षाला पीडा देत, प्राणहीन होऊन पृथ्वीवर कोसळला।
Verse 473
सप्त चाष्टौ च त्रिंशच्च सायकैरनयत् क्षयम् । रणभूमिमें सुशर्माका वध करके अर्जुनने अपने बाणोंद्वारा उसके पैंतालीस महारथी पुत्रोंकी भी यमलोक पहुँचा दिया
संजय म्हणाला—अर्जुनाने आपल्या बाणांनी सात, आठ आणि तीस योद्ध्यांना क्षयास नेले. रणभूमीत सुशर्माचा वध करून त्याने त्याचे पंचेचाळीस महारथी पुत्रही आपल्या शरांनी यमलोकास पाठविले।
Verse 483
अभ्यगाद् भारतीं सेनां हतशेषां महारथ: । तदनन्तर पैने बाणोंद्वारा उसके सारे सेवकोंका संहार करके महारथी अर्जुनने मरनेसे बची हुई कौरवी सेनापर आक्रमण किया
संजय म्हणाला—त्यानंतर महारथी अर्जुन हतशेष भारती (कौरवी) सेनेवर चाल करून गेला. त्याचे सर्व सेवक बाणांनी संहारून तो उरलेल्या कौरव दलावर वेगाने तुटून पडला।
Verse 516
परिवत्रू रणे भीम॑ किरन्तो विविधान् शरान् । उस वीरके मारे जानेपर उसके सेवकोंने नाना प्रकारके बाणोंकी वर्षा करते हुए रणभूमिमें भीमसेनको सब ओरसे घेर लिया
संजय म्हणाला—रणात ते नाना प्रकारचे बाण वर्षावीत भीमाला सर्व बाजूंनी घेरू लागले. तो वीर मारला गेल्यावर त्याचे सेवक विविध शरांची झड लावत रणभूमीत भीमसेनाला चहूबाजूंनी वेढून बसले।
Verse 523
इन्द्राशनिसमस्पर्श: समनन््तात् पर्यवाकिरत् । तत्पश्चात् भीमसेनने इन्द्रके वजकी भाँति कठोर स्पर्शवाले तीखे बाणोंद्वारा आपकी सेनाको चारों ओरसे ढक दिया
संजय म्हणाला—त्यानंतर भीमसेनाने सर्व बाजूंनी बाणांचा वर्षाव केला. इंद्राच्या वज्रासारखा कठोर व दाहक स्पर्श असलेल्या तीक्ष्ण बाणांनी त्याने तुमची सेना सर्व दिशांनी झाकून वेढून टाकली.
Verse 553
शरवर्षेण महता समन्तात् पर्यवारयन् | राजन! पाए्डुपुत्र भीमने उन सबपर भयंकर बाणोंकी वृष्टि की। इसी प्रकार आपके सैनिकोंने भी बड़ी भारी बाण-वर्षा करके पाण्डव महारथियोंको सब ओरसे आच्छादित कर दिया
संजय म्हणाला—मोठ्या बाणवर्षावाने त्यांनी त्यांना सर्व बाजूंनी वेढू लागले. राजन्! पांडुपुत्र भीमाने त्या सर्वांवर भयंकर बाणांची वृष्टी केली. त्याचप्रमाणे तुमच्या सैनिकांनीही प्रचंड बाणवर्षा करून पांडव महारथींना सर्व दिशांनी आच्छादित केले.
Verse 3436
दुर्योधनं शरैस्ती3णै: संक्रुद्ध: समवाकिरत् । प्रजानाथ! थोड़ी देरमें सचेत होनेपर क्रोधमें भरे हुए सहदेव दुर्योधनपर पैने बाणोंकी वर्षा करने लगे
संजय म्हणाला—क्रोधाने संतप्त सहदेवाने दुर्योधनावर धारदार बाणांची वर्षा केली. प्रजानाथ! थोड्याच वेळात सावध होताच तो क्रुद्ध सहदेव दुर्योधनावर सर्व बाजूंनी तीक्ष्ण शरांचा मारा करू लागला.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether battlefield duty permits tactical withdrawal when morale collapses: Duryodhana frames retreat as dishonor, while the narrative simultaneously depicts fear, exhaustion, and survival pressures—testing the boundary between prudence and perceived dereliction of kṣātra norms.
The chapter implies that long-term ethical and strategic choices generate binding consequences: manipulative agency may yield short-term advantage, but the epic’s moral economy tends toward eventual accountability, often realized through constrained, high-stakes confrontations.
No explicit phalaśruti formula appears in the provided passage; however, the narrative functions as implicit meta-commentary by marking Śakuni’s fall as a closure-point for earlier wrongdoing, reinforcing the epic’s didactic linkage between action, responsibility, and outcome.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.