Adhyaya 20
Sainyavinyāsa–Lakṣaṇa (Disposition of Armies and Battlefield Omens) | सैन्यविन्यास–लक्षणम्
Upa-parva: Kurukṣetra-sainyavinyāsa (Army Disposition and Omens) — within Bhīṣma Parva
Dhṛtarāṣṭra questions Saṃjaya about who displayed earlier elation at sunrise and requests a precise account of ominous and favorable signs: the positions of sun, moon, and wind; animal cries around the armies; and the visible composure of young warriors. Saṃjaya reports that both armies approached in comparable magnitude and splendor, dense with elephants, chariots, and horses, appearing formidable and orderly. He notes orientation contrasts—Kauravas described as facing westward/backward while the Pāṇḍavas stand facing eastward—paired with interpretive portents: wind and auspicious alignment are associated with the Pāṇḍavas, while unsettling animal cries attend the Dhārtarāṣṭras. The narrative then inventories leadership and coalition structure: Duryodhana is centered on a distinguished elephant amid acclaim; Śakuni with Gāndhāras guards him; Bhīṣma stands foremost with white insignia; Droṇa protects the rear; additional commanders and regional forces are assigned to middle and flanks. Quantitative scaling of the host is given through elephant–chariot–horse ratios, and Bhīṣma is credited with arranging varied vyūhas (human, divine, gandharva, asura) on successive days. The chapter concludes by contrasting the Kaurava host’s vastness with the Pāṇḍavas’ perceived strategic advantage due to leadership by Keśava (Kṛṣṇa) and Arjuna.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से पूछते हैं—सूर्योदय के समय किस पक्ष के योद्धा युद्ध-इच्छा से अधिक हर्षित और उत्सुक दिख रहे थे, जब भीष्म के नेतृत्व में दोनों सेनाएँ निकट आ चुकी थीं। → संजय दोनों सेनाओं का समतुल्य, चित्र-विचित्र, रथ-गज-अश्व से परिपूर्ण दृश्य रचते हैं; साथ ही अपशकुन उभरते हैं—पाण्डवों की पीठ पर अनुकूल वायु, कौरव-पक्ष की ओर हिंसक पशुओं की ध्वनियाँ, और कौरवों के हाथियों का पाण्डव गजराजों की मदगन्ध से विचलित होना। → संजय निर्णायक संकेत देते हैं—धृतराष्ट्र की ध्वजिनी भले ‘अनन्तरूपा’ और ‘भीमा’ हो, पर वह पाण्डवों की सेना जैसी नहीं; क्योंकि पाण्डव-पक्ष में नेतृत्व केशव (कृष्ण) और अर्जुन के हाथ में है—यही युद्ध-भाग्य का धुरी-बिंदु बनता है। → भीष्म के द्वारा प्रतिदिन नये-नये व्यूह (मानुष, दैव, गान्धर्व, आसुर) रचने और कौरव-सेना के घोष-समुद्र-सा उमड़ने का वर्णन कर संजय युद्ध-व्यवस्था की व्यापकता स्थापित करते हैं, पर साथ ही संकेत करते हैं कि केवल संख्या नहीं, नेतृत्व और धर्म-बल निर्णायक होंगे। → सूर्योदय के साथ व्यूह-रचना पूर्ण है; अब प्रथम टकराव की घड़ी निकट है—किसका उत्साह टिकेगा और किसके अपशकुन फलित होंगे?
Shlokas
Verse 1
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतापर्वणि सैन्यवर्णने विंशो5ध्याय: ।।
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या भीष्मपर्वातील श्रीमद्भगवद्गीतापर्वात सैन्यवर्णनविषयक विसावा अध्याय समाप्त झाला. (२०) संजय म्हणाला—धृतराष्ट्राच्या पुत्रांची विशाल सेना युद्धासाठी सज्ज झालेली पाहून कुंतीपुत्र राजा युधिष्ठिर विषादात पडला.
Verse 2
धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! सूर्योदयके समय किस पक्षके योद्धा युद्धकी इच्छासे अधिक हर्षका अनुभव करते हुए जान पड़ते थे? भीष्मके नेतृत्वमें निकट आये हुए मेरे सैनिक अथवा भीमसेनकी अध्यक्षतामें आनेवाले पाण्डव सैनिक! उस समय कौन अधिक प्रसन्न थे? ।।
धृतराष्ट्र म्हणाला—संजया! सूर्योदयाच्या वेळी युद्धाची इच्छा बाळगून अधिक हर्षित कोणत्या पक्षाचे योद्धे दिसत होते—भीष्माच्या नेतृत्वाखाली जवळ आलेले माझे सैनिक, की भीमसेनाच्या अध्यक्षतेखाली पुढे सरकणारे पांडव? त्या वेळी कोण अधिक प्रसन्न होते? चंद्र, सूर्य आणि वारा कोणाच्या प्रतिकूल होते? कोणाच्या सेनेकडे पाहून हिंस्र पशू भयंकर आवाज करीत होते? कोणत्या पक्षातील नवयुवकांच्या मुखावर आनंदाची कांती होती? हे सर्व मला तत्त्वतः यथावत सांग.
Verse 3
संजय उवाच उभे सेने तुल्यमिवोपयाते उभे व्यूहे हृष्टरूपे नरेन्द्र । उभे चित्र वनराजिप्रकाशे तथैवोभे नागरथाश्वपूर्णे
संजय म्हणाला—नरेन्द्र! दोन्ही सेना जणू समबळाने पुढे सरकत होत्या. दोन्ही व्यूहांत योद्धे हर्षोल्लसित मुखांनी उभे होते. दोन्ही सैन्ये रंगीबेरंगी वनरांगांसारखी अद्भुत दिसत होती आणि दोन्ही हाति, रथ व घोड्यांनी परिपूर्ण होती.
Verse 4
उभे सेने बृहत्यौ भीमरूपे तथैवोभे भारत दुर्विषहो । तथैवोभे स्वर्गजयाय सूष्टे तथैवोभे सत्पुरुषोपजुष्टे
भारत! दोन्ही सेना विशाल, भयंकर आणि दुर्विषह होत्या. जणू विधात्याने स्वर्गविजयासाठीच त्यांची रचना केली होती. दोन्ही बाजूंनी सत्पुरुषांनी भरलेल्या होत्या.
Verse 5
पश्चान्मुखा: कुरवो धार्तराष्ट्रा: स्थिता: पार्था: प्राडमुखा योत्स्यमाना: । दैत्येन्द्रसेनेव च कौरवाणां देवेन्द्रसेनेव च पाण्डवानाम्
धृतराष्ट्रपुत्र कौरव पश्चिमाभिमुख उभे होते आणि पृथापुत्र पांडव युद्धासाठी पूर्वाभिमुख सज्ज होते. कौरवसेना दैत्येंद्राच्या सेनेसारखी भासत होती, तर पांडववाहिनी देवेन्द्र इंद्राच्या सेनेसमान दिसत होती.
Verse 6
चक्रे वायु: पृष्ठत: पाण्डवानां धार्तराष्ट्रज्शवापदा व्याहरन्त । गजेन्द्राणां मदगन्धां श्व॒ तीव्रान् न सेहिरे तव पुत्रस्य नागा:
पांडवसेनेच्या पाठीमागून अनुकूल वारा वाहत होता; आणि धृतराष्ट्रपुत्रांच्या बाजूस श्वापदादी हिंस्र जनावरांचे अशुभ आवाज होत होते. तुमच्या पुत्राच्या सेनेतील हत्ती पांडवपक्षातील गजेंद्रांच्या तीव्र मदगंधास सहन करू शकत नव्हते.
Verse 7
पाण्डवसेनाके पीछेकी ओरसे हवा चल रही थी और आपके पुत्रोंकी ओर देखकर हिंसक जन्तु बोल रहे थे। आपके पुत्रकी सेनामें जो हाथी थे, वे पाण्डवपक्षके गजराजोंके मदोंकी तीव्र गन्ध नहीं सहन कर पाते थे ।।
पांडवसेनेच्या पाठीमागून वारा वाहत होता आणि तुमच्या पुत्रांच्या बाजूकडे पाहून हिंस्र जनावरांचे अशुभ आवाज होत होते. तुमच्या पुत्राच्या सेनेतील हत्ती पांडवपक्षातील गजराजांच्या तीव्र मदगंधास सहन करू शकत नव्हते. त्या वेळी दुर्योधन कमळासारख्या कांतीचा, मदस्रावी गजराजावर आरूढ होऊन कौरवसेनेच्या मध्यभागी उभा होता. त्या हत्तीवर सोन्याचा हौदा घट्ट बसवलेला होता आणि पाठीवर सोन्याची जाळी पसरलेली होती; बंदी व मागध त्याची स्तुती गात होते.
Verse 8
चन्द्रप्रभं श्वेतमथातपत्र सौवर्णसख्रग् भ्राजति चोत्तमाड़े । त॑ सर्वतः शकुनि: पर्वतीयै: सार्थ गान्धारैर्याति गान्धारराज:
संजय म्हणाला—त्याच्या मस्तकावर चंद्रप्रभेसारखा उजळ पांढरा छत्र उंच धरलेला होता आणि कंठी सुवर्णमाळा शोभत होती. गंधारराज शकुनी गंधारच्या पर्वतीय योद्ध्यांसह येऊन दुर्योधनाला सर्व बाजूंनी वेढत पुढे सरकला.
Verse 9
भीष्मो5ग्रत: सर्वसैन्यस्य वृद्ध: श्वेतच्छत्र: श्वेतधनु: सखड्गः । श्वेतोष्णीष: पाण्डुरेण ध्वजेन श्वेतैरश्वेः श्वेतशैलप्रकाशै:
संजय म्हणाला—संपूर्ण सैन्याच्या अग्रभागी वृद्ध पितामह भीष्म उभे होते. त्यांच्या मस्तकावर पांढरी पगडी, वर पांढरे छत्र; धनुष्य व खड्गही पांढरेच. पांडुर ध्वज आणि हिमशैलासारखे उजळ पांढरे घोडे यांमुळे ते अत्यंत शोभून दिसत होते.
Verse 10
तस्य सैन्ये धार्तराष्ट्रा श्न सर्वे बाह्लीकानामेकदेश: शलश्न | ये चाम्बष्ठा: क्षत्रिया ये च सिन्धो- स्तथा सौवीरा: पञ्चनदाश्व शूरा:
संजय म्हणाला—त्या सैन्यात धृतराष्ट्राचे सर्व पुत्र, बाह्लीक सैन्याचा एक भाग आणि शल; तसेच अम्बष्ठ क्षत्रिय, सिंधुदेशीय, सौवीर आणि पंचनद प्रदेशातील शूर वीर उपस्थित होते.
Verse 11
शोणैह्हये रुक्मरथो महात्मा द्रोणो धनुष्पाणिरदीनसत्त्व: । आस्ते गुरु: प्रायश: सर्वराज्ञां पश्चाच्च भूमीन्द्र इवाभियाति
संजय म्हणाला—तांबड्या घोड्यांनी जोडलेल्या सुवर्ण रथात महात्मा द्रोणाचार्य धनुष्य हातात घेऊन, न डगमगता, बसले होते. जवळजवळ सर्व राजांचे गुरु असूनही ते मागून भूमिपालासारखे युद्धासाठी पुढे सरकत होते.
Verse 12
वार्थक्षत्रि: सर्वसैन्यस्य मध्ये भूरिश्रवा: पुरुमित्रो जयश्न । शाल्चा मत्स्या: केकयाश्षेति सर्वे गजानीकैर्भ्रातरो योत्स्यमाना:
संजय म्हणाला—संपूर्ण सैन्याच्या मध्यभागी वार्थक्षत्रि, भूरिश्रवा, पुरुमित्र आणि जय; तसेच शाल्व, मत्स्य आणि केकय—हे सर्व बंधू हत्तींच्या दलांसह युद्धाची इच्छा बाळगून मांडणी करून उभे होते.
Verse 13
शारद्वतश्रोत्तरधूर्महात्मा महेष्वासो गौतमश्रित्रयोधी । शकै: किरातैर्यवनै: पह्चवैश्व सार्थ चमूमुत्तरतो$भियाति
संजय म्हणाला—शारद्वतपुत्र, गौतमवंशीय महाधनुर्धर, विचित्र पद्धतीने युद्ध करणारे महात्मा कृपाचार्य मोठे दायित्व स्वीकारून शक, किरात, यवन व पल्लवांसह कौरवसेनेच्या उत्तर बाजूने पुढे निघाले।
Verse 14
महार थैर्वृष्णिभोजै: सुगुप्तं सुराष्ट्रकैविंहितैरात्तशस्त्रै: | बृहद् बल॑ कृतवर्माभिगुप्तं बल॑ त्वदीयं दक्षिणेनाभियाति
संजय म्हणाला—वृष्णि व भोजवंशीय महारथी आणि शस्त्रधारी सुशिक्षित सौराष्ट्रवीर यांनी उत्तम रीतीने संरक्षित अशी ती विशाल सेना कृतवर्म्याच्या रक्षणाखाली तुमच्या सेनेच्या उजव्या बाजूने युद्धासाठी पुढे सरकत होती।
Verse 15
संशप्तकानामयुतं रथानां मृत्युर्जयो वार्जुनस्येति सृष्टा: । येनार्जुनस्तेन राजन् कृतास्त्रा: प्रयातारस्ते त्रिगर्ताश्न शूरा:
संजय म्हणाला—राजन्! “अर्जुनावर विजय मिळवू, नाहीतर मृत्यू”—अशी प्रतिज्ञा करून संशप्तकांचे दहा हजार रथी, अस्त्रविद्येत निपुण त्रिगर्तदेशीय शूरवीर ज्या दिशेला अर्जुन होता त्याच दिशेला निघाले।
Verse 16
साग्रं शतसहस््रं तु नागानां तव भारत । नागे नागे रथशतं शतमश्चा रथे रथे,भारत! आपकी सेनामें एक लाखसे अधिक हाथी थे। एक-एक हाथीके साथ सौ-सौ रथ थे और एक-एक रथके साथ सौ-सौ घोड़े थे
संजय म्हणाला—हे भारत! तुझ्या सेनेत एक लाखाहून अधिक हत्ती होते। प्रत्येक हत्तीबरोबर शंभर रथ, आणि प्रत्येक रथाबरोबर शंभर घोडे होते।
Verse 17
अश्वेड्श्वे दश धानुष्का धानुष्के शतचर्मिण: । एवं व्यूढान्यनीकानि भीष्मेण तव भारत
प्रत्येक घोड्यामागे दहा धनुर्धर, आणि प्रत्येक धनुर्धरासोबत शंभर ढालधारी पायदळ सैनिक नेमले होते। हे भरतनंदना! अशा प्रकारे भीष्मांनी तुमच्या सेनेचा व्यूह रचला होता।
Verse 18
संव्यूह् मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् दिवसे दिवसे प्राप्ते भीष्म: शान्तनवोडग्रणी:
संजय म्हणाला—राजन्! दिवसेंदिवस येताच, शान्तनुनंदन भीष्म—नेत्यांमध्ये अग्रगण्य—कौरवसेनेची मांडणी क्रमाने मानुष, दैव, गान्धर्व आणि आसुर अशा विविध व्यूहांत करीत असे. तो सेनेच्या अग्रभागी उभा राहून त्या दिवसाची नीती ठरवी आणि शिस्त व प्रचंड पराक्रमाने युद्धाचा सूर बांधी.
Verse 19
महारथौघविपुल: समुद्र इव घोषवान् । भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां व्यूह: प्रत्यड्मुखो युधि
संजय म्हणाला—महारथींच्या प्रचंड समूहाने परिपूर्ण, भीष्माने रचलेला धार्तराष्ट्रांचा तो व्यूह समुद्रासारखा गर्जत होता. रणांगणात तो पश्चिमाभिमुख करून उभा केला होता.
Verse 20
अनन्तरूपा ध्वजिनी नरेन्द्र भीमा त्वदीया न तु पाण्डवानाम् | तां चैव मन्ये बृहतीं दुष्प्रधर्षा यस्या नेता केशवदश्चार्जुनश्ष
संजय म्हणाला—नरेन्द्र! तुमची सेना अनेक रूपांनी विशाल व भयंकर होती; पांडवांची तशी नव्हती. तरीही मी त्याच सेनेला खरोखर महान व दुर्जय मानतो, जिचे नेते केशव (श्रीकृष्ण) आणि अर्जुन आहेत.
Frequently Asked Questions
The tension lies in governance by interpretation: a ruler seeks certainty through signs while remaining accountable for decisions; the chapter presents omens as informational cues, not substitutes for responsibility in command and policy.
Operational readiness depends on structured hierarchy, clear placement of key leaders, and continuous situational assessment; morale and legitimacy are managed through visible symbols, disciplined formations, and coalition coordination.
No explicit phalaśruti is stated here; its meta-function is archival and diagnostic—recording how early-war logistics, portents, and leadership configuration frame later outcomes within the epic’s causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.