Adhyaya 33

Verse 1

ऑपनआक्राा बछ। अकाल त्रिशो&्थ्याय: वीतहव्यके पुत्रोंसे काशी-नरेशोंका घोर युद्ध, प्रतर्दनद्वारा उनका वध और राजा वीतहव्यको भूगुके कथनसे ब्राह्मणत्व प्राप्त होनेकी कथा युधिछिर उवाच श्रुतं मे महदाख्यानमेतत्‌ कुरुकुलोद्वह । सुदुष्प्रापं यद्‌ ब्रवीषि ब्राह्म॒ण्यं वदतां वर,युधिष्ठिरने पूछा--कुरुकुलमें उत्पन्न! वक्ताओंमें श्रेष्ठ पितामह! आपके मुखसे यह महान्‌ उपाख्यान मैंने सुन लिया। आप कह रहे हैं कि अन्य वर्णोके लिये इसी शरीरसे ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति बहुत ही कठिन है

युधिष्ठिर म्हणाला—हे कुरुकुल-श्रेष्ठ! हे वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ पितामह! तुमच्या मुखातून हे महान आख्यान मी ऐकले. पण तुम्ही म्हणता की इतर वर्णांना याच देहात ब्राह्मणत्व मिळणे अत्यंत दुष्प्राप्य आहे—हे कसे समजावे?

Verse 2

विश्वामित्रेण च पुरा ब्राह्म॒ण्यं प्राप्तमित्युत । श्रूयते वदसे तच्च दुष्प्रापमिति सत्तम

युधिष्ठिर म्हणाला—पूर्वी विश्वामित्राने ब्राह्मणत्व प्राप्त केले, असेही ऐकिवात आहे. तरीही तुम्ही ते दुष्प्राप्य म्हणता, हे सत्पुरुषश्रेष्ठ—हे कसे जुळवावे?

Verse 3

सत्पुरुषोंमें श्रेष्ठ पितामह! परंतु सुना जाता है कि पूर्वकालमें विश्वामित्रजीने इसी शरीरसे ब्राह्मणत्व प्राप्त कर लिया था और आप जो उसे सर्वथा दुर्लभ बता रहे हैं (ये दोनों बातें परस्पर विरुद्ध-सी जान पड़ती हैं) ।। वीतहव्यश्व नृपति: श्रुतो मे विप्रतां गत: । तदेव तावद्‌ गाड़ेय श्रोतुमिच्छाम्यहं विभो,मेरे सुननेमें यह भी आया है कि राजा वीतहत्य क्षत्रियसे ब्राह्मण हो गये थे। गड़ानन्दन प्रभो! अब मैं पहले उसी प्रसड़को सुनना चाहता हूँ

युधिष्ठिर म्हणाला—पितामह, सत्पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ! परंतु असेही ऐकिवात आहे की प्राचीन काळी विश्वामित्रांनी याच देहाने ब्राह्मणत्व प्राप्त केले; आणि आपण ते अत्यंत दुर्लभ म्हणता—या दोन्ही गोष्टी परस्परविरुद्ध वाटतात. तसेच मी ऐकले आहे की क्षत्रिय असूनही राजा वीतहव्य ब्राह्मण झाले. गाधीवंशज प्रभो! प्रथम त्या वृत्तान्ताचेच मला श्रवण करावयाचे आहे।

Verse 4

स केन कर्मणा प्राप्तो ब्राह्म॒ण्यं राजसत्तम: । वरेण तपसा वापि तन्‍्मे व्याख्यातुमरहसि,वे नृपशिरोमणि वीतहव्य किस कर्मसे, किस वर अथवा तपस्यासे ब्राह्मणत्वको प्राप्त हुए? यह मुझे विस्तारपूर्वक बतानेकी कृपा करें

युधिष्ठिर म्हणाला—राजसत्तम! कोणत्या कर्माने आपण ब्राह्मणत्व प्राप्त केले? ते वराने मिळाले की तपस्येने? नृपशिरोमणी! कृपा करून मला ते सविस्तर सांगावे।

Verse 5

भीष्म उवाच शृणु राजन्‌ यथा राजा वीतहव्यो महायशा: । राजर्षिर्दिलभ प्राप्तो ब्राह्मण्यं लोकसत्कृतम्‌,भीष्मजीने कहा--राजन्‌! महायशस्वी राजर्षि राजा वीतहव्यने जिस प्रकार लोकसम्मानित दुर्लभ ब्राह्मणत्व प्राप्त किया था, उसे बताता हूँ, सुनो

भीष्म म्हणाले—राजन्, ऐक. महायशस्वी राजर्षी राजा वीतहव्य यांनी ज्या प्रकारे लोकमान्य, दुर्लभ असे ब्राह्मणत्व प्राप्त केले, ते मी सांगतो।

Verse 6

मनोर्महात्मनस्तात प्रजा धर्मेण शासत: । बभूव पुत्रो धर्मात्मा शर्यातिरिति विश्रुत:,तात! पूर्वकालमें धर्मपूर्वक प्रजाका पालन करनेवाले महामनस्वी राजा मनुके एक धर्मात्मा पुत्र उत्पन्न हुआ, जिसका नाम था शर्याति

भीष्म म्हणाले—तात! धर्माने प्रजेचे शासन करणाऱ्या महामनस्वी मनूला शर्याति नावाचा एक धर्मात्मा पुत्र झाला, जो प्रसिद्ध होता।

Verse 7

तस्यान्ववाये द्वौ राजन्‌ राजानौ सम्बभूवतु: । हैहयस्तालजंघश्न वत्सस्य जयतां वर,विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ नरेश! राजा शर्यातिके वंशमें दो राजा बड़े विख्यात हुए--हैहय और तालजंघ। ये दोनों ही राजा वत्सके पुत्र थे

भीष्म म्हणाले—राजन्! त्यांच्या वंशात दोन राजे फार प्रसिद्ध झाले—हैहय आणि तालजंघ. जयवंत वीरांमध्ये श्रेष्ठा! हे दोघेही वत्साचे पुत्र होते।

Verse 8

हैहयस्य तु राजेन्द्र दशसु स्त्रीषु भारत । शतं बभूव पुत्राणां शूराणामनिवर्तिनाम्‌,भरतवंशी राजेन्द्र! उन दोनोंमें हैहपके (जिसका दूसरा नाम वीतहव्य भी था) दस स्त्रियाँ थीं। उन स्त्रियोंके गर्भसे सौ शूरवीर पुत्र उत्पन्न हुए जो युद्धसे पीछे हटनेवाले नहीं थे

भीष्म म्हणाले—राजेंद्र, भारतवंशज! हैहय नृपाच्या दहा राण्या होत्या. त्या राण्यांपासून शंभर पुत्र जन्मले—रणातून कधीही न माघार घेणारे शूरवीर।

Verse 9

तुल्यरूपप्रभावाणां बलिनां युद्धशालिनाम्‌ । धनुर्वेदे च वेदे च सर्वत्रैव कृतश्रमा:

त्यांचे रूप व पराक्रम समान होते; ते बलवान आणि युद्धकलेत निपुण होते. धनुर्वेद व वेद—सर्व विद्यांत त्यांनी परिश्रम केला होता.

Verse 10

उन सबके रूप और प्रभाव एक समान थे, वे सभी बलवान्‌ तथा युद्धमें शोभा पानेवाले थे। उन्होंने धनुर्वेद और वेदके सभी विषयोंमें परिश्रम किया था ।। काशिष्वपि नूपो राजन्‌ दिवोदासपितामह: । हर्यश्व इति विख्यातो बभूव जयतां वर:,उन्हीं दिनों काशी प्रान्तमें हर्यश्व नामके राजा राज्य करते थे, जो दिवोदासके पितामह थे। वे विजयशील वीरोंमें श्रेष्ठ समझे जाते थे

ते सर्व रूप व पराक्रमाने समान होते; सर्व बलवान आणि रणांगणात शोभणारे होते. धनुर्वेद व वेदाच्या सर्व शाखांत त्यांनी परिश्रम केला होता. त्याच काळी, राजन्, काशीमध्ये हर्यश्व नावाचा राजा राज्य करीत होता—तो दिवोदासाचा पितामह; विजयशील वीरांमध्ये तो श्रेष्ठ मानला जाई.

Verse 11

स वीतहव्यदायादैरागत्य पुरुषर्षभ । गड्भायमुनयोर्मध्ये संग्रामे विनिपातित:,पुरुषप्रवर! वीतहव्यके पुत्रोंने हर्यश्वके राज्यपर चढ़ाई की उन्हें गंगा-यमुनाके बीच युद्धमें मार गिराया

पुरुषश्रेष्ठा! वीतहव्याच्या दायादांनी येऊन त्याला युद्धास सामोरे गेले आणि गंगा-यमुनेच्या मधल्या रणात त्याला ठार केले.

Verse 12

त॑ तु हत्वा नरपतिं हैहयास्ते महारथा: । प्रतिजग्मु: पुरी रम्यां वत्सानामकुतो भया:,राजा हर्यश्वको मारकर वे महारथी हैहय-राजकुमार निर्भय हो वत्सवंशी राजाओंकी सुरम्य पुरीको लौट गये

त्या नृपतीला ठार करून हैहय वंशातील ते महारथी, निर्भय होऊन, वत्सराजांची रम्य नगरीकडे परत गेले.

Verse 13

हर्यश्व॒स्य च दायाद: काशिराजो< भ्यषिच्यत । सुदेवो देवसंकाश: साक्षाद्‌ धर्म इवापर:

भीष्म म्हणाले—हर्यश्वाचा वारस काशीराज याचा विधिपूर्वक अभिषेक झाला. तो सुदेव देवासारखा तेजस्वी होता; जणू धर्मच दुसऱ्या रूपाने प्रत्यक्ष प्रकट झाला होता.

Verse 14

हर्यश्वके पुत्र सुदेव जो देवताके तुल्य तेजस्वी और साक्षात्‌ दूसरे धर्मराजके समान न्यायशील थे, पिताके बाद काशिराजके पदपर अभिषिक्त किये गये ।। स पालयामास महीं धर्मात्मा काशिनन्दन: । तैर्वीतहव्यैरागत्य युधि सर्वर्विनिर्जित:,धर्मात्मा काशिनन्दन सुदेव धर्मपूर्वक पृथ्वीका पालन करने लगे। इसी बीचमें वीतहव्यके सभी पुत्रोंने आक्रमण करके युद्धमें उन्हें भी परास्त कर दिया

भीष्म म्हणाले—धर्मात्मा काशीनंदन सुदेव धर्मपूर्वक पृथ्वीचे पालन करू लागला. परंतु तेव्हा वीतहव्याचे पुत्र येऊन आक्रमण करून युद्धात सर्वांनी मिळून त्याला पराभूत केले.

Verse 15

तमथाजोौ विनिर्जित्य प्रतिजग्मुर्यथागतम्‌ । सौदेवस्त्वथ काशीशो दिवोदासो5भ्यषिच्यत,समराज्रणमें सुदेवको धराशायी करके वे हैहय-राजकुमार जैसे आये थे वैसे लौट गये। तत्पश्चात्‌ सुदेवके पुत्र दिवोदासका काशिराजके पदपर अभिषेक किया गया

भीष्म म्हणाले—समरात अजा याला पराभूत करून ते जसे आले होते तसेच परत गेले. त्यानंतर सुदेवाचा पुत्र दिवोदास याचा काशीराज म्हणून अभिषेक झाला.

Verse 16

दिवोदासस्तु विज्ञाय वीर्य तेषां यतात्मनाम्‌ । वाराणसीं महातेजा निर्ममे शक्रशासनात्‌,दिवोदास बड़े तेजस्वी राजा थे। उन्होंने जब मनको वशमें रखनेवाले हैहयराजकुमारोंके पराक्रमपर विचार किया तब इन्द्रकी आज्ञासे वाराणसी नामवाली नगरी बसायी

भीष्म म्हणाले—महातेजस्वी राजा दिवोदासाने आत्मसंयमी त्या हैहय राजकुमारांचे पराक्रम जाणून, शक्र (इंद्र) यांच्या आज्ञेने वाराणसी नगरी वसविली.

Verse 17

विप्रक्षत्रियसम्बाधां वैश्यशूद्रसमाकुलाम्‌ । नैकद्रव्योच्चयवर्ती समृद्धविपणापणाम्‌,वह पुरी ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा शूद्रोंसे भरी हुई थी। नाना प्रकारके द्रव्योंके संग्रहसे सम्पन्न थी; तथा उसके बाजार-हाट और दूकानें धन-वैभवसे भरपूर थीं

भीष्म म्हणाले—ती पुरी ब्राह्मण-क्षत्रियांनी दाट भरलेली होती आणि वैश्य-शूद्रांनीही गजबजलेली होती. नानाविध द्रव्यसंचयाने ती समृद्ध होती; तिचे बाजार, हाट व दुकाने धनवैभवाने परिपूर्ण होऊन फुलली होती.

Verse 18

गड्जाया उत्तरे कूले वप्रान्ते राजसत्तम । गोमत्या दक्षिणे कूले शक्रस्येवामरावतीम्‌,नृपश्रेष्ठट उस नगरीके घेरेका एक छोर गंगाजीके उत्तर तटतक दूसरा छोर गोमतीके दक्षिण किनारेतक फैला हुआ था। वह नगरी इन्द्रकी अमरावतीपुरीके समान जान पड़ती थी

हे राजसत्तम! ती नगरी गंगेच्या उत्तर तीरावर तटबंदीच्या कडेला पसरली होती आणि गोमतीच्या दक्षिण किनाऱ्यापर्यंत विस्तारली होती. वैभवात ती इंद्राच्या अमरावतीसारखी भासत होती.

Verse 19

तत्र तं राजशार्दूलं निवसन्तं महीपतिम्‌ । आगत्य हैहया भूय: पर्यधावन्त भारत

हे भारत! तेथे निवास करणाऱ्या त्या राजशार्दूल महीपतीकडे हैहय पुन्हा आले आणि त्याला सर्व बाजूंनी वेढून दाबू लागले.

Verse 20

भारत! उस नगरीमें निवास करते हुए राजसिंह भूपाल दिवोदासपर पुनः हैहयराजकुमारोंने धावा किया ।। स निष्क्रम्य ददौ युद्ध तेभ्यो राजा महाबल: । देवासुरसमं घोरं दिवोदासो महाद्युति:

हे भारत! त्या नगरीत निवास करत असता राजसिंह दिवोदासावर हैहय वंशातील राजकुमारांनी पुन्हा धावा केला. तेव्हा महाबली, महाद्युती दिवोदास नगराबाहेर पडून त्यांना युद्ध देऊ लागला; तो संग्राम देवासुर-युद्धासारखा घोर होता.

Verse 21

महातेजस्वी महाबली राजा दिवोदासने पुरीसे बाहर निकलकर उन राजकुमारोंके साथ युद्ध किया। उनका वह युद्ध देवासुर-संग्रामके समान भयंकर था ।। स तु युद्धे महाराज दिनानां दशतीर्दश । हतवाहनभूयिष्ठस्ततो दैन्यमुपागमत्‌,महाराज! काशिनरेशने एक हजार दिन (दो वर्ष नौ महीने दस दिन)-तक शत्रुओंके साथ युद्ध किया। इस युद्धमें दिवोदासके बहुत-से सिपाही और हाथी, घोड़े आदि वाहन मारे गये। उनका खजाना खाली हो गया और वे बड़ी दयनीय दशामें पड़ गये। अन्तमें अपनी राजधानी छोड़कर भाग निकले

हे महाराज! तो युद्धात दहा-दहा दिवसांच्या दहा दशती—म्हणजे दीर्घ काळ—लढत राहिला; परंतु त्याची बहुतेक वाहने नष्ट झाल्याने तो अखेरीस दैन्याला पोहोचला.

Verse 22

हतयोधस्ततो राजन्‌ क्षीणकोशश्व भूमिप: । दिवोदास: पुरी त्यक्त्वा पलायनपरो5भवत्‌,महाराज! काशिनरेशने एक हजार दिन (दो वर्ष नौ महीने दस दिन)-तक शत्रुओंके साथ युद्ध किया। इस युद्धमें दिवोदासके बहुत-से सिपाही और हाथी, घोड़े आदि वाहन मारे गये। उनका खजाना खाली हो गया और वे बड़ी दयनीय दशामें पड़ गये। अन्तमें अपनी राजधानी छोड़कर भाग निकले

मग, हे राजन्! योद्धे मारले गेले आणि कोश क्षीण झाला तेव्हा तो भूमिपती दिवोदास नगरी सोडून पलायनास प्रवृत्त झाला.

Verse 23

गत्वा55श्रमपदं रम्यं भरद्वाजस्य धीमत: । जगाम शरणं राजा कृताञज्जलिररिंदम,शत्रुदमन नरेश! बुद्धिमान्‌ भरद्वाजके रमणीय आश्रमपर जाकर राजा दिवोदास हाथ जोड़े हुए वहाँ मुनिकी शरणमें गये

धीमान् भरद्वाजांच्या रम्य आश्रमपदास जाऊन शत्रुदमन करणारा राजा हात जोडून विनयाने त्यांच्या शरणास गेला।

Verse 24

तमुवाच भरद्वाजो ज्येष्ठ: पुत्रो बृहस्पते: । पुरोधा: शीलसम्पन्नो दिवोदासं महीपतिम्‌,बृहस्पतिके ज्येष्ठ पुत्र भरद्वाजजी बड़े शीलवान्‌ और दिवोदासके पुरोहित थे। उन्होंने राजाको उपस्थित देखकर पूछा--“नरेश्वर! तुम्हें यहाँ आनेकी क्या आवश्यकता पड़ी? मुझे अपना सब समाचार बता दो। तुम्हारा जो भी प्रिय कार्य होगा उसे मैं करूँगा। इसके लिये मेरे मनमें कोई अन्यथा विचार नहीं होगा”

बृहस्पतींचे ज्येष्ठ पुत्र, शीलसंपन्न आणि दिवोदासांचे पुरोहित भरद्वाज राजाला पाहून म्हणाले—“नरेश्वर! आपण येथे कोणत्या कारणाने आला आहात? सर्व वृत्तांत मला सांगा; आपल्या हिताचे जे प्रिय कार्य असेल ते मी निष्कपटपणे करीन.”

Verse 25

किमागमनकृत्य ते सर्व प्रब्रूहि मे नूप । यत्‌ ते प्रियं तत्‌ करिष्ये न मे5त्रास्ति विचारणा,बृहस्पतिके ज्येष्ठ पुत्र भरद्वाजजी बड़े शीलवान्‌ और दिवोदासके पुरोहित थे। उन्होंने राजाको उपस्थित देखकर पूछा--“नरेश्वर! तुम्हें यहाँ आनेकी क्या आवश्यकता पड़ी? मुझे अपना सब समाचार बता दो। तुम्हारा जो भी प्रिय कार्य होगा उसे मैं करूँगा। इसके लिये मेरे मनमें कोई अन्यथा विचार नहीं होगा”

हे नृप! कोणत्या प्रयोजनाने तू येथे आला आहेस ते सर्व मला सविस्तर सांग. जे तुला प्रिय आहे तेच मी करीन; या बाबतीत माझ्या मनात कोणतीही शंका नाही.

Verse 26

राजोवाच भगवन्‌ वैतहत्यैमें युद्धे वंश: प्रणाशित: । अहमेकः: परिद्यूनो भवन्तं शरणं गत:,राजाने कहा--भगवन! संग्राममें वीतहव्यके पुत्रोंने मेरे कुलका विनाश कर डाला। मैं अकेला ही अत्यन्त संतप्त हो आपकी शरणमें आया हूँ

राजा म्हणाला—“भगवन्! या युद्धात वीतहव्याच्या पुत्रांनी माझ्या वंशाचा नाश केला. मी एकटाच, अत्यंत शोकाकुल होऊन आपल्या शरणास आलो आहे.”

Verse 27

शिष्यस्नेहेन भगवंस्त्वं मां रक्षितुमर्हसि । एकशेष: कृतो वंशो मम तै: पापकर्मभि:,भगवन्‌! मैं आपका शिष्य हूँ और आप मेरे गुरु हैं। शिष्यके प्रति गुरुका जो सहज स्नेह होता है उसीके द्वारा आप मेरी रक्षा कीजिये। उन पापकर्मियोंने मेरे कुलमें केवल मुझ एक ही व्यक्तिको शेष छोड़ा है

भगवन्! मी आपला शिष्य आहे; शिष्यावरील गुरूच्या सहज स्नेहाने आपण माझे रक्षण करावे. त्या पापकर्म्यांनी माझ्या वंशात फक्त मला एकट्यालाच शिल्लक ठेवले आहे.

Verse 28

तमुवाच महाभागो भरद्वाज: प्रतापवान्‌ । न भेतव्यं न भेतव्यं सौदेव व्येतु ते भयम्‌,यह सुनकर प्रतापी महर्षि महाभाग भरद्वाजने कहा--'सुदेवनन्दन! तुम न डरो, न डरो। तुम्हारा भय दूर हो जाना चाहिये

हे ऐकून प्रतापवान् महाभाग ऋषी भरद्वाज म्हणाले— “सुदेवपुत्रा! भिऊ नकोस, भिऊ नकोस; तुझे भय दूर होवो.”

Verse 29

इस प्रकार श्रीमह्ा भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें इन्द्र और मतज्ञका संवादविषयक उनतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ,अहमिष्टिं करिष्यामि पुत्रार्थ ते विशाम्पते | वीतहव्यसहस््राणि येन त्वं प्रहरिष्यसि “प्रजानाथ! मैं तुम्हारी पुत्र-प्राप्तिके लिये एक यज्ञ करूँगा जिसकी सहायतासे तुम हजारों वीतहव्य-पुत्रोंकी मार गिराओगे”

इंद्र म्हणाले— “हे प्रजानाथ! तुझ्या पुत्रप्राप्तीसाठी मी इष्टियज्ञ करीन; त्या यज्ञाच्या सामर्थ्याने तू वीतहव्याच्या पुत्रांचे हजारो संहारशील.”

Verse 30

तत इष्टिं चकारर्षिस्तस्य वै पुत्रकामिकीम्‌ । अथास्य तनयो जज्ञे प्रतर्दन इति श्रुतः,तब ऋषिने राजासे पुत्रेष्टि यज्ञ कराया। इससे उनके प्रतर्दन नामसे विख्यात पुत्र हुआ महाराज! इसी तरह मैंने गृत्समदके वंशका भी विस्तारपूर्वक वर्णन किया है। अब और क्या पूछ रहे हो? ।। इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि वीतहव्योपाख्यानं नाम त्रिंशोडध्याय:

मग ऋषींनी त्याच्यासाठी पुत्रकामनेने पुत्रेष्टि यज्ञ केला. त्यातून ‘प्रतर्दन’ नावाचा प्रसिद्ध पुत्र जन्मला. भीष्म म्हणाले—“अशा रीतीने मी गृत्समदाच्या वंशाचा विस्तार सांगितला; आता आणखी काय विचारतोस?”

Verse 31

स जातमात्रो ववृधे समा: सद्यस्त्रयोदश । वेदं चापि जगौ कृत्स्नं धनुर्वेदे च भारत,भारत! वह पैदा होते ही इतना बढ़ गया कि तुरंत तेरह वर्षकी अवस्थाका-सा दिखायी देने लगा। उसी समय उसने अपने मुखसे सम्पूर्ण वेद और धनुर्वेदका गान किया

भीष्म म्हणाले—“हे भारत! तो जन्मताच वाढून ताबडतोब तेरावर्षांचा भासला. त्याच क्षणी त्याने संपूर्ण वेद आणि धनुर्वेदही उच्चारला.”

Verse 32

योगेन च समाविष्टो भरद्वाजेन धीमता । तेजो लोक्यं स संगृहा तस्मिन्‌ देशे समाविशत्‌,बुद्धिमान्‌ भरद्वाजमुनिने उसे योगशक्तिसे सम्पन्न कर दिया और उसके शरीरमें सम्पूर्ण जगत्‌का तेज भर दिया

भीष्म म्हणाले—“बुद्धिमान् भरद्वाजांनी त्याला योगशक्तीने समाविष्ट केले. त्याने लोकव्यापी तेज संचित करून त्या स्थानी प्रवेश केला—जणू त्याच्या देहात सर्व जगाचे प्रकाश भरले.”

Verse 33

ततः स कवची धन्‍्वी स्तूयमान: सुरभि: । वन्दिभिर्वन्द्यमानश्न बभौ सूर्य इवोदित:,तदनन्तर राजकुमार प्रतर्दनने अपने शरीरपर कवच धारण किया और हाथमें धनुष ले लिया। उस समय देवर्षिगण उसका यश गाने लगे। वन्दीजनोंसे वन्दित हो वह नवोदित सूर्यके समान प्रकाशित होने लगा

तेव्हा तो राजकुमार कवच परिधान करून धनुष्य हातात घेऊन स्तुतीच्या गजरात पुढे निघाला. देवर्षी त्याचा यशोगान करू लागले आणि वंदीजनांनी वंदन केले; तो नवोदित सूर्याप्रमाणे तेजस्वी भासू लागला.

Verse 34

स रथी बद्धनिस्त्रिंशो बभौ दीप्त इवानल: । प्रययौ स धनुर्धुन्चन्‌ खड्गी चर्मी शरासनी,वह रथपर बैठ गया और कमरमें तलवार बाँधकर प्रज्वलित अग्निके समान उद्धासित होने लगा। ढाल, तलवार और धनुषसे सम्पन्न हो वह धनुषकी टंकार करता हुआ आगे बढ़ा

तो रथावर आरूढ झाला आणि कमरेला तलवार बांधून प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे दीप्त दिसू लागला. ढाल-तलवार व धनुष्य धारण करून, धनुष्याची टंकार करीत तो पुढे निघाला.

Verse 35

त॑ दृष्टवा परमं हर्ष सुदेवतनयो ययौ । मेने च मनसा दग्धान्‌ वैतहव्यान्‌ स पार्थिव:,उसे देखकर सुदेव-पुत्र राजा दिवोदासको बड़ा हर्ष हुआ। उन्होंने मन-ही-मन वीतहव्यके पुत्रोंको अपने पुत्रके तेजसे दग्ध हुआ ही समझा

त्याला पाहून सुदेवपुत्र राजा दिवोदासाला परम हर्ष झाला. मनातल्या मनात त्याने वीतहव्याचे पुत्र आपल्या पुत्राच्या तेजाने जणू दग्ध झाले आहेत असेच मानले.

Verse 36

ततो5सौ यौवराज्ये च स्थापयित्वा प्रतर्दनम्‌ कृतकृत्यं तदा55त्मानं स राजा अभ्यनन्दत,तत्पश्चात्‌ राजा दिवोदासने प्रतर्दनको युवराजके पदपर स्थापित करके अपने आपको कृतकृत्य माना और बड़े आनन्दका अनुभव किया

त्यानंतर राजा दिवोदासाने प्रतर्दनाला युवराजपदी स्थापिले. तेव्हा स्वतःला कृतकृत्य मानून त्याने अंतःकरणात मोठा आनंद अनुभवला.

Verse 37

ततस्तु वैतहव्यानां वधाय स महीपति: । पुत्र प्रस्थापयामास प्रतर्दनमरिंदमम्‌,इसके बाद राजाने अपने पुत्र शत्रुदमन प्रतर्दनको वीतहव्यके पुत्रोंका वध करनेके लिये भेजा

यानंतर राजाने वीतहव्यांच्या पुत्रांच्या वधासाठी शत्रुदमन पुत्र प्रतर्दनाला पाठविले.

Verse 38

सरथ: स तु संतीर्य गज्जामाशु पराक्रमी । प्रययौ वीतहव्यानां पुरी परपुरज्जय:

तो पराक्रमी, शत्रुनगर-विजेता वीर रथासह गज्जा नदी झटपट ओलांडून वीतहव्यांच्या पुरीकडे निघाला।

Verse 39

पिताकी आज्ञा पाकर वह शत्रुनगरीपर विजय पानेवाला पराक्रमी वीर शीघ्र ही रथसहित गंगापार करके वीतहतव्यपुत्रोंकी राजधानीकी ओर चल दिया ।। वैतहव्यास्तु संश्रुत्य रथघोष॑ समुद्धतम्‌ । निर्ययुर्नगराकारै रथै: पररथारुजै:,उसके रथकी घोर घरघराहट सुनकर विचित्र ढंगसे युद्ध करनेवाले पुरुषसिंह हैहयराजकुमार कवचसे सुसज्जित होकर शत्रुओंके रथको तोड़ डालनेवाले नगराकार विशाल रथोंपर बैठे हुए पुरीसे बाहर निकले और धनुष उठाये बाणोंकी वर्षा करते हुए प्रतर्दनपर चढ़ आये

त्याच्या रथाचा घोर निनाद ऐकून वैतहव्य राजकुमार—पुरुषसिंह, विचित्र युद्धकौशल्यात निपुण—कवच परिधान करून, शत्रुरथ फोडणाऱ्या नगराकार विशाल रथांवर आरूढ होऊन नगराबाहेर निघाले. धनुष्य उचलून त्यांनी प्रतर्दनावर धाव घेत बाणांचा वर्षाव केला।

Verse 40

निष्क्रम्य ते नरव्याप्रा दंशिताश्रित्रयोधिन: । प्रतर्दन॑ समाजग्मु: शरवर्षैरुदायुधा:,उसके रथकी घोर घरघराहट सुनकर विचित्र ढंगसे युद्ध करनेवाले पुरुषसिंह हैहयराजकुमार कवचसे सुसज्जित होकर शत्रुओंके रथको तोड़ डालनेवाले नगराकार विशाल रथोंपर बैठे हुए पुरीसे बाहर निकले और धनुष उठाये बाणोंकी वर्षा करते हुए प्रतर्दनपर चढ़ आये

नगराबाहेर पडून ते नरव्याघ्र, कवचधारी रथयोद्धे, शस्त्र उचलून प्रतर्दनासमोर येऊन बाणवर्षावाने त्याच्यावर प्रहार करू लागले।

Verse 41

शस्त्रैश्न विविधाकारै रथौचैश्व युधिष्ठिर । अभ्यवर्षन्त राजानं हिमवन्तमिवाम्बुदा:,युधिष्ठि!! जैसे बादल हिमालयपर जल बरसाते हैं, उसी प्रकार हैहयराजकुमारोंने रथसमूहोंद्वारा आकर राजा प्रतर्दनपर नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी

हे युधिष्ठिर! जसे मेघ हिमवंतावर जलवृष्टी करतात, तसेच त्यांनी नानाविध शस्त्रांनी व रथसमूहांनी राजावर बाणांचा वर्षाव केला।

Verse 42

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य तेषां राजा प्रतर्दन: । जघान तान्‌ महातेजा वज्जानलसमै: शरै:,तब महा तेजस्वी राजा प्रतर्दनने अपने अस्त्रोंद्वारा शत्रुओंके अस्त्रोंका निवारण करके वज्र और अग्निके समान तेजस्वी बाणोंसे उन सबको मार डाला

तेव्हा महातेजस्वी राजा प्रतर्दनाने आपल्या अस्त्रांनी त्यांच्या अस्त्रांचा प्रतिकार करून, वज्र व अग्नीप्रमाणे तेजस्वी बाणांनी त्यांना सर्वांना पाडले।

Verse 43

कृत्तोत्तमाड़ास्ते राजन्‌ भल्लै: शतसहस्रशः । अपततन्‌ रुधिरार्द्राज़ा निकृत्ता इव किंशुका:,राजन! भल्लोंकी मारसे उनके मस्तकोंके सैकड़ों और हजारों टुकड़े हो गये थे। उनके सारे अंग खूनसे लथपथ हो गये और वे कटे हुए पलाशके वृक्षकी भाँति धरतीपर गिर पड़े

Bhishma said: “O King, struck by broad-headed arrows, their heads were hewn into hundreds and thousands of pieces. With limbs drenched in blood, they fell to the earth like kiṃśuka (palāśa) trees cut down.”

Verse 44

हतेषु तेषु सर्वेषु वीतहव्य: सुतेष्वथ । प्राद्रवन्नगरं हित्वा भूगोराश्रममप्युत,उन सब पुत्रोंके मारे जानेपर राजा वीतहव्य अपना नगर छोड़कर महर्षि भृगुके आश्रममें भाग गये

Bhishma said: When all those sons had been slain, King Vītahavya—overwhelmed by the destruction of his lineage—abandoned his city and fled to the hermitage of the sage Bhṛgu. The episode underscores how the collapse of worldly supports drives a ruler to seek refuge in ascetic sanctuaries, turning from royal power toward spiritual protection and counsel.

Verse 45

ययौ भृगुं च शरणं वीतहव्यो नराधिप: । अभयं च ददौ तस्मै राजे राजन्‌ भगुस्तदा,राजन! वहाँ नरेश्वर वीतहव्यने महर्षि भूगुकी शरण ली। तब भूगुने राजाको अभयदान दे दिया

Bhīṣma said: King Vītahavya sought refuge with the sage Bhṛgu. Then Bhṛgu granted the king fearlessness (protection), O King—affirming the ethical duty to shelter one who has surrendered, even when he is a ruler in distress.

Verse 46

अथानुपदमेवाशु तत्रागच्छत्‌ प्रतर्दन: । स प्राप्य चाश्रमपदं दिवोदासात्मजो<ब्रवीत्‌,इतनेहीमें उनके पीछे लगा हुआ दिवोदासकुमार प्रतर्दन भी शीघ्र ही वहाँ पहुँचा। आश्रममें पहुँचकर उसने इस प्रकार कहा--

Bhishma said: Then, close on their heels, Pratardana quickly arrived there. Reaching the hermitage, the son of Divodasa spoke as follows—setting the stage for the next exchange in which conduct, restraint, and right action are to be clarified.

Verse 47

भो भो: केजत्राश्रमे सन्ति भूगो: शिष्या महात्मन: । द्रष्टमिच्छे मुनिमहं तस्याचक्षत मामिति,भाइयो! इस आश्रममें महात्मा भृगुके शिष्य कौन-कौन हैं? मैं महर्षिका दर्शन करना चाहता हूँ। आपलोग उन्हें मेरे आगमनकी सूचना दे दें

Bhishma said: “Ho there, ho there! Who among you are the disciples of the great-souled Bhrigu in this hermitage? I wish to see the sage. Please inform him of my arrival.”

Verse 48

सतं विदित्वा तु भगुर्निश्चक्रामाश्रमात्‌ तदा । पूजयामास च ततो विधिना नृपसत्तमम्‌

त्याला सत्पुरुष म्हणून ओळखून तेव्हा भृगु ऋषी आश्रमातून बाहेर आले. नंतर विधीप्रमाणे त्यांनी नृपश्रेष्ठाचा यथोचित पूजन-सत्कार केला.

Verse 49

प्रतर्दनको आया जान भृगुजी आश्रमसे निकले। उन्होंने नृपश्रेष्ठ प्रतर्दनका विधिपूर्वक स्वागत-सत्कार किया ।। उवाच चैन राजेन्द्र कि कार्य ब्रूहि पार्थिव | स चोवाच नृपस्तस्मै यदागमनकारणम्‌,और इस प्रकार पूछा--'राजेन्द्र! पृथ्वीनाथ! मुझसे आपका क्‍या काम है, बताइये।' तब राजाने उनसे अपने आगमनका जो कारण था, उसे इस प्रकार बताया

प्रतर्दन राजा आला आहे असे कळताच भृगुजी आश्रमातून बाहेर आले. त्यांनी नृपश्रेष्ठ प्रतर्दनाचा विधिपूर्वक स्वागत-सत्कार केला. मग भृगु म्हणाले—“राजेन्द्र! पृथ्वीनाथ! सांगा, आपले काय प्रयोजन आहे?” तेव्हा राजाने आपल्या आगमनाचे कारण त्यांना असे सांगितले.

Verse 50

राजोवाच अयं ब्रह्मन्नितो राजा वीतहव्यो विसर्ज्यताम्‌ । तस्य पुन्रैहि मे कृत्स्नो ब्रह्मन्‌ वंश: प्रणाशित:,राजाने कहा--ब्रह्मन! राजा वीतहव्यको आप यहाँसे बाहर निकाल दीजिये। विप्रवर! इनके पुत्रोंने मेरे सम्पूर्ण कुलका विनाश कर डाला है

राजा म्हणाला—“ब्रह्मन्! या राजा वीतहव्याला येथून दूर पाठवा. विप्रवर! याच्या पुत्रांनी माझ्या संपूर्ण वंशाचा नाश केला आहे.”

Verse 51

उत्सादितश्न विषय: काशीनां रत्नसंचय: । एतस्य वीर्यदृप्तस्य हतं पुत्रशतं मया

मी काश्यांचा देश उद्ध्वस्त केला आणि रत्नांचा साठा हस्तगत केला. तसेच आपल्या पराक्रमाच्या गर्वाने मत्त झालेल्या या पुरुषाचे शंभर पुत्र मी मारले.

Verse 52

तमुवाच कृपाविष्टो भृगुर्थर्मभूतां वर:

तेव्हा करुणेने व्याप्त, धर्मनिष्ठांमध्ये श्रेष्ठ भृगु ऋषींनी त्याला म्हटले.

Verse 53

एतत्‌ तु वचन श्रुत्वा भगोस्तथ्यं प्रतर्दन:,महर्षि भूगुका यह यथार्थ वचन सुनकर प्रतर्दन बहुत प्रसन्न हुआ और धीरेसे उनके दोनों चरण छूकर बोला--“भगवन्‌! यदि ऐसी बात है तो मैं कृतकृत्य हो गया, इसमें संशय नहीं है

ही सत्य वचने ऐकून प्रतर्दन अत्यंत हर्षित झाला. त्याने आदराने हळुवारपणे महर्षींचे चरण स्पर्श केले आणि म्हणाला— “भगवन्! जर असेच असेल, तर मी कृतकृत्य झालो; यात संशय नाही.”

Verse 54

पादावुपस्मृश्य शनै: प्रह्ृष्टो वाक्‍्यमब्रवीत्‌ | एवमप्यस्मि भगवन्‌ कृतकृत्यो न संशय:,महर्षि भूगुका यह यथार्थ वचन सुनकर प्रतर्दन बहुत प्रसन्न हुआ और धीरेसे उनके दोनों चरण छूकर बोला--“भगवन्‌! यदि ऐसी बात है तो मैं कृतकृत्य हो गया, इसमें संशय नहीं है

हळूहळू चरण स्पर्श करून, हर्षाने भरून तो म्हणाला— “भगवन्! जर असेच असेल, तर मी कृतकृत्य आहे; यात संशय नाही.”

Verse 55

य एष राजा वीर्येण स्वजातिं त्याजितो मया । अनुजानीहि मां ब्रह्मन्‌ ध्यायस्व च शिवेन माम्‌,“क्योंकि इन राजाको मैंने अपने पराक्रमसे अपनी जाति त्याग देनेके लिये विवश कर दिया। ब्रह्मन! मुझे जानेकी आज्ञा दीजिये और मेरा कल्याण-चिन्तन कीजिये

“हा राजा मी माझ्या पराक्रमाने त्याच्या स्वजाति-स्थितीचा त्याग करायला बाध्य केला आहे. ब्रह्मन्! मला जाण्याची आज्ञा द्या आणि माझ्या कल्याणाचा शुभचिंतन करा.”

Verse 56

त्याजितो हि मया जातिमेष राजा भृगूद्धह | ततस्तेनाभ्यनुज्ञातो ययौ राजा प्रतर्दन:

“हे भृगुश्रेष्ठ! या राजाला मी खरोखरच त्याच्या जाति-स्थितीचा त्याग करायला बाध्य केले होते. नंतर त्याची परवानगी मिळाल्यावर राजा प्रतर्दन निघून गेला.”

Verse 57

भूगोर्वचनमात्रेण स च ब्रह्मर्षितां गत:

“भृगूंच्या वचनमात्रानेच तोही ब्रह्मर्षिपदाला पोहोचला.”

Verse 58

तस्य गृत्समद: पुत्रो रूपेणेन्द्र इवापर:

त्याचा पुत्र गृत्समद रूपाने जणू दुसरा इंद्रच—तेजस्वी व दीप्तिमान होता.

Verse 59

ऋग्गवेदे वर्तते चाग्रया श्रुतिर्यस्थ महात्मन:,ऋग्वेदमें महामना गृत्समदकी श्रेष्ठ श्रुति विद्यमान है। राजन! वहाँ ब्राह्मणलोग गृत्सममदका बड़ा सम्मान करते हैं। ब्रह्मर्षि गृत्समद बड़े तेजस्वी और ब्रह्मचारी थे

ऋग्वेदात त्या महात्म्याशी संबंधित एक श्रेष्ठ व अग्रगण्य श्रुती प्रसिद्ध आहे. राजन्, तेथे ब्राह्मणगण ऋषी गृत्समदांचा मोठा मान करतात; ब्रह्मर्षी गृत्समद तेजस्वी व ब्रह्मचर्यनिष्ठ होते.

Verse 60

यत्र गृत्समदो राजन ब्राह्मणैः स महीयते । स ब्रह्मचारी विप्रर्षि: श्रीमान्‌ गृत्समदो5भवत्‌,ऋग्वेदमें महामना गृत्समदकी श्रेष्ठ श्रुति विद्यमान है। राजन! वहाँ ब्राह्मणलोग गृत्सममदका बड़ा सम्मान करते हैं। ब्रह्मर्षि गृत्समद बड़े तेजस्वी और ब्रह्मचारी थे

राजन्, ज्या ठिकाणी ब्राह्मणांकडून गृत्समदांचा गौरव केला जातो, तेच श्रीमान् गृत्समद ब्रह्मचारी व विप्रर्षी होते.

Verse 61

पुत्रो गृत्समदस्यापि सुचेता अभवद्‌ द्विज: । वर्चा: सुचेतस: पुत्रो विहव्यस्तस्य चात्मज:,गृत्समदके पुत्र सुचेता नामके ब्राह्मण हुए। सुचेताके पुत्र वर्चा और वचकि पुत्र विह॒व्य हुए

गृत्समदालाही द्विज असा सुचेता नावाचा पुत्र होता. सुचेताचा पुत्र वर्चा आणि वर्चाचा पुत्र विहव्य होता.

Verse 62

विहव्यस्य तु पुत्रस्तु वितत्यस्तस्य चात्मज: । वितत्यस्य सुतः सत्य: संतः सत्यस्य चात्मज:,विहव्यके पुत्रका नाम वितत्य था। वितत्यके पुत्र सत्य और सत्यके पुत्र सन्त हुए

विहव्याचा पुत्र वितत्य होता. वितत्याचा पुत्र सत्य आणि सत्याचा पुत्र सन्त होता.

Verse 63

श्रवास्तस्य सुतश्चर्षि: श्रवसश्चा भवत्‌ तम: । तमसश्न प्रकाशो5भूत्‌ तनयो द्विजसत्तम: । प्रकाशस्य च वागिन्द्रो बभूव जयतां वर:,सन्तके पुत्र महर्षि श्रवा, श्रवाके तम और तमके पुत्र द्विजश्रेष्ठ प्रकाश हुए। प्रकाशका पुत्र विजयशीलोंमें श्रेष्ठ वागिन्द्र था

त्यांचा पुत्र महर्षी श्रवा झाला; श्रवापासून तम उत्पन्न झाला. तमापासून द्विजश्रेष्ठ प्रकाश जन्मला. आणि प्रकाशाचा पुत्र, जयवंतांमध्ये श्रेष्ठ, वागिंद्र झाला.

Verse 64

तस्यात्मजश्न प्रमितिर्वेदवेदाड़पारग: । घृताच्यां तस्य पुत्रस्तु रुरुर्नामोदपद्यत,वागिन्द्रके पुत्र प्रमेति हुए जो वेदों और वेदांगोंके पारंगत विद्वान्‌ थे। प्रमितिके घृताची अप्सरासे रुरुनामक पुत्र हुआ

त्याचा पुत्र प्रमिती होता, जो वेद व वेदांगांचा पारंगत होता. प्रमितीपासून अप्सरा घृताचीच्या गर्भातून रुरु नावाचा पुत्र उत्पन्न झाला.

Verse 65

प्रमद्वरायां तु रुरो: पुत्र: समुदपद्यत । शुनको नाम विदप्रर्षियस्य पुत्रो5थ शौनक:,रुससे प्रमद्वराके गर्भसे ब्रह्मर्षि शुनकका जन्म हुआ, जिनके पुत्र शौनक मुनि हैं

प्रमद्वरेच्या गर्भातून रुरुपासून शुनक नावाचा ब्रह्मर्षी जन्मला; आणि त्या मुनी शुनकाचा पुत्र शौनक झाला.

Verse 66

एवं विप्रत्वमगमद्‌ वीतहव्यो नराधिप: । भृगो: प्रसादादू राजेन्द्र क्षत्रिय: क्षत्रियर्षभ,राजेन्द्र! क्षत्रियशिरोमणे! इस प्रकार राजा वीतहव्य क्षत्रिय होकर भी भृगुके प्रसादसे ब्राह्मण हो गये

राजेंद्र! अशा प्रकारे नराधिप वीतहव्य—जो क्षत्रियांमध्ये श्रेष्ठ होता—भृगूंच्या प्रसादाने ब्राह्मणत्वास प्राप्त झाला.

Verse 67

तथैव कथितो वंशो मया गार्त्समदस्तव | विस्तरेण महाराज किमन्यदनुपृच्छसि

हे गार्त्समदवंशधर महाराज! मी तुझा वंश अशाच प्रकारे विस्ताराने सांगितला. आता आणखी काय विचारतोस?

Verse 513

अस्येदानीं वधादद्य भविष्याम्यनृण: पितु: । इतना ही नहीं, उनके पुत्रोंने काशिप्रान्तका सारा राज्य उजाड़ डाला और रत्नोंका संग्रह लूट लिया है। बलके घमंडमें भरे हुए इन राजाके सौ पुत्रोंको तो मैंने मार डाला; अब केवल ये ही रह गये हैं। इस समय इनका भी वध करके मैं पिताके ऋणसे उऋण हो जाऊँगा?

भीष्म म्हणाले— “आज याचा वध केल्याने मी अखेर पित्याच्या ऋणातून उऋण होईन. एवढेच नव्हे—याच्या पुत्रांनी काशी-प्रदेशातील सर्व राज्य उद्ध्वस्त केले आणि साठवलेला रत्नसंच लुटला. गर्वाने फुगलेल्या त्या राजाचे शंभर पुत्र मी आधीच मारले आहेत; आता हेच उरले आहेत. आता यांनाही मारून मी पित्याच्या ऋणातून मुक्त होईन काय?”

Verse 523

नेहास्ति क्षत्रिय: कश्रित्‌ सर्वे हीमे द्विजातय: । तब धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ भूगुने दयासे द्रवित होकर उनसे कहा--'राजन्‌! यहाँ कोई क्षत्रिय नहीं है। ये सब-के-सब ब्राह्मण हैं

भीष्म म्हणाले— “राजन्! येथे एकही क्षत्रिय नाही; हे सर्व द्विज—म्हणजे ब्राह्मण आहेत.” या वचनातून भीष्मांनी धर्ममर्यादा स्पष्ट केली—ब्राह्मणांसमोर वैर किंवा दडपशाही नव्हे, तर आदर आणि संरक्षण हेच कर्तव्य।

Verse 563

यथागतं महाराज मुक्‍्त्वा विषमिवोरग: । भृगुवंशी महर्षे! मैंने इन राजासे अपनी जातिका त्याग करवा दिया।” महाराज! तदनन्तर महर्षिकी आज्ञा लेकर राजा प्रतर्दन जैसे साँप अपने विषको त्याग देता है, उसी प्रकार क्रोध छोड़कर जैसे आया था वैसे लौट गया

भीष्म म्हणाले— “महाराज! महर्षींची आज्ञा मिळाल्यावर राजा प्रतर्दन जसा साप विष टाकून देतो तसा क्रोध टाकून, जसा आला तसाच परत गेला. हे भृगुवंशी महर्षे! मी या राजाकडून जात्यभिमानाचा त्याग करवून घेतला.”

Verse 573

वीतहव्यो महाराज ब्रह्म॒वादित्वमेव च । नरेश्वर! इस प्रकार राजा वीतहव्य भृूगुजीके कथनमात्रसे ब्रह्मर्षि एवं ब्रह्मवादी हो गये

भीष्म म्हणाले— “महाराज! नरेश्वर! अशा प्रकारे राजा वीतहव्य भृगुजींच्या वचनमात्राने ब्रह्मर्षी झाला आणि ब्रह्माचा उपदेश करणारा ब्रह्मवादीही झाला.”

Verse 586

शक्रस्त्वमिति यो दैत्यैर्निंगृहीत: किलाभवत्‌ | उनके पुत्रो गृत्समद हुए जो रूपमें दूसरे इन्द्रके समान थे। कहते हैं, किसी समय दैत्योंने उन्हें यह कहते हुए पकड़ लिया था कि “तुम इन्द्र हो"

भीष्म म्हणाले— “असे म्हणतात की एकदा दैत्यांनी त्याला ‘तू शक्र (इंद्र) आहेस’ असे म्हणत पकडले होते. त्याचे पुत्र गृत्समद होते, जे रूपाने जणू दुसऱ्या इंद्रासारखे होते.”