Adhyaya 127
Umā’s Inquiry and the Manifestation of the Third Eye (उमा–प्रश्नः तृतीयनेत्रोत्पत्तिः)
Upa-parva: Umā–Maheśvara Saṃvāda (Dialogic Episode within Anuśāsana Parva)
Bhīṣma states that Nārada, revered as Nārāyaṇa’s intimate associate, recounts a dialogue of Śaṃkara with Umā. Śiva is depicted performing austerities on the sacred Himavat, surrounded by siddhas and cāraṇas, with a vast retinue of bhūtas, yakṣas, gandharvas, and other beings; the setting is richly ornamented with divine flowers, fragrances, music, and celebratory movement. Umā approaches with attendants, carrying a golden vessel of waters gathered from all tīrthas, accompanied by auspicious mountain streams and floral showers. In playful intimacy, she covers Śiva’s eyes; immediately the assembly is plunged into darkness, ritual sounds cease, and fear spreads as if the sun had vanished. To protect beings, Śiva brings forth a radiant third eye from his forehead; its intense blaze scorches the forested mountain like a cosmic fire. Seeing the mountain’s distress, Umā submits with folded hands; Śiva, pleased, restores the landscape to its natural state. Umā then articulates a structured set of questions: why the third eye arose, why the mountain burned and was restored, and why Śiva bears particular faces, matted hair, the blue throat, the pināka bow, and ascetic marks. Śiva invites her to listen to the causal explanations (hetu) behind these forms, setting up the continuation of the doctrinal-etiological discourse.
Chapter Arc: Bhishma recounts a celestial marvel: Kaikeyi’s daughter Sumana, radiant and seated in a vimana, is questioned by the sage-like Shandili—how did she wash away sin and attain Devaloka? → Shandili presses for the precise vrata and daily conduct behind such a destiny. Sumana begins to enumerate not grand rituals but minute, relentless disciplines of pativrata-life—service, restraint, and alignment of her will with her husband’s. → Sumana’s vow crystallizes into a severe inner law: she honors her husband’s return with seat and worship; she rejects any food he disapproves; she will not disturb his sleep even when urgent work arises—placing his ease above her own impulses and convenience. → The chapter resolves by presenting these practices as the ‘var’ (boon/fruit) of pativrata-dharma: purity of conduct, conquest of ego, and the merit that carries one to luminous worlds. The dialogue frames domestic fidelity as a spiritual path with cosmic consequence.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ श्लोक मिलाकर २४ श्लोक हैं) पा गा त्रयोविशर्त्याधिकशततमो< ध्याय: शाण्डिली और सुमनाका संवाद--पतिव्रता स्त्रियोंके कर्तव्यका वर्णन युधिछिर उवाच सत्स्त्रीणां समुदाचारं सर्वधर्मविदां वर । श्रोतुमिच्छाम्यहं त्वत्तस्तन्मे ब्रूहि पितामह
युधिष्ठिर म्हणाला— पितामह! सर्व धर्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ! साध्वी स्त्रियांच्या सदाचाराचे स्वरूप मला तुमच्या मुखातून ऐकायचे आहे. कृपा करून ते मला सांगा. (दाक्षिणात्य अधिक पाठात ४ श्लोक मिळून एकूण २४ श्लोक आहेत.) हा एकशे तेवीसावा अध्याय—शाण्डिली व सुमना यांचा संवाद; पतिव्रता स्त्रियांच्या कर्तव्यांचे वर्णन.
Verse 2
भीष्म उवाच सर्वज्ञां सर्वतत्त्वज्ञां देवलोके मनस्विनीम् । कैकेयी सुमना नाम शाण्डिलीं पर्यपृच्छत
भीष्म म्हणाले—राजन्! देवलोकातील एक प्रसंग आहे. सर्वतत्त्वज्ञ, सर्वज्ञ आणि मनस्विनी शाण्डिली देवीला केकयराजाची कन्या सुमना हिने अशा प्रकारे प्रश्न केला.
Verse 3
केन वृत्तेन कल्याणि समाचारेण केन वा | विधूय सर्वपापानि देवलोक॑ त्वमागता,“कल्याणि! तुमने किस बर्ताव अथवा किस सदाचारके प्रभावसे समस्त पापोंका नाश करके देवलोकमें पदार्पण किया है?
भीष्म म्हणाले— “कल्याणी! कोणत्या वृत्ताने किंवा कोणत्या सदाचाराने तू सर्व पापे झटकून देवलोकास प्राप्त झालीस? कोणता धर्मनियम तुला स्वर्गापर्यंत घेऊन गेला?”
Verse 4
हुताशनशिखेव त्वं ज्वलमाना स्वतेजसा । सुता ताराधिपस्येव प्रभया दिवमागता
भीष्म म्हणाले— “तू आपल्या तेजाने यज्ञाग्नीच्या ज्वाळेसारखी प्रज्वलित होत आहेस; आणि चंद्राच्या कन्येसारखी उज्ज्वल प्रभेने दीप्त होऊन स्वर्गलोकात आली आहेस.”
Verse 5
अरजांसि च वस्त्राणि धारयन्ती गतक्लमा । विमानस्था शुभा भासि सहस्रगुणमोजसा
भीष्म म्हणाले— “तू निर्मळ वस्त्रे धारण करून, क्लेश-थकवा नसताना, विमानावर आरूढ आहेस. तुझी मूर्ती मंगलमयी आहे; आणि आपल्या तेजाने तू सहस्रगुण शोभून दिसतेस.”
Verse 6
न त्वमल्पेन तपसा दानेन नियमेन वा । इमं लोकमनुप्राप्ता त्वं हि तत्त्व वदस्व मे
भीष्म म्हणाले— “अल्प तप, केवळ दान किंवा फक्त बाह्य नियमांनी तू हा लोक प्राप्त केलेला नाहीस. म्हणून जे तत्त्व आहे तेच मला सांग—यथार्थ सांग.”
Verse 7
'थोड़ी-सी तपस्या थोड़े-से दान या छोटे-मोटे नियमोंका पालन करके तुम इस लोकमें नहीं आयी हो। अत: अपनी साधनाके सम्बन्धमें सच्ची-सच्ची बात बताओ' ।।
सुमनाने अशा मधुर वाणीने विचारले. तेव्हा मनोहर हास्य असलेल्या शाण्डिलीने संयत व नम्र शब्दांत सुमनाला असे सांगितले.
Verse 8
नाहं काषायवसना नापि वल्कलधारिणी । न च मुण्डा च जटिला भूत्वा देवत्वमागता
देवि! मी ना काषाय वस्त्रे परिधान केली, ना वल्कल धारण केले; ना शिरोमुण्डन केले, ना जटा वाढवल्या—अशा बाह्य तपचिन्हांनी मी देवत्वास प्राप्त झाले नाही.
Verse 9
अहितानि च वाक्यानि सर्वाणि परुषाणि च । अप्रमत्ता च भर्तारें कदाचिन्नाहमब्रुवम्,“मैंने सदा सावधान रहकर अपने पतिदेवके प्रति मुँहले कभी अहितकर और कठोर वचन नहीं निकाले हैं
मी सदैव सावध व संयमी राहून पतीदेवांशी कधीही—एकदाही—अहितकारक वा कठोर वचन बोलले नाही; माझी वाणी त्यांना दुखावू नये म्हणून मी तिला आवरले.
Verse 10
देवतानां पितृणां च ब्राह्मणानां च पूजने । अप्रमत्ता सदा युक्ता श्वश्रूश्वशुरवर्तिनी,“मैं सदा सास-ससुरकी आज्ञामें रहती और देवता, पितर तथा ब्राह्मणोंकी पूजामें सदा सावधान होकर संलग्न रहती थी
देवता, पितर आणि ब्राह्मण यांच्या पूजेत मी सदैव सावध राहून गुंतलेली असे; आणि सासू-सासऱ्यांच्या आज्ञेत राहून त्यांच्या इच्छेनुसार वागे.
Verse 11
“किसीकी चुगली नहीं खाती थी। चुगली करना मेरे मनको बिलकुल नहीं भाता था। मैं घरका दरवाजा छोड़कर अन्यत्र नहीं खड़ी होती और देरतक किसीसे बात नहीं करती थी
मी कोणाचीही चुगली करत नसे; चुगली करणे माझ्या मनाला सर्वथा अप्रिय होते. मी घरचा दरवाजा सोडून दुसरीकडे उभी राहत नसे आणि कोणाशीही फार वेळ बोलत नसे.
Verse 12
असद वा हसितं किंचिदहितं वापि कर्मणा । रहस्यमरहस्यं वा न प्रवर्तामि सर्वथा
मी कधीही कोणासोबत अशोभनीय परिहास केला नाही आणि माझ्या कर्मामुळे कोणाचेही अहित होऊ दिले नाही. एकांत असो वा सभा—गुप्त असो वा प्रकट—अशा अनुचित आचरणात मी कधीच प्रवृत्त झाले नाही.
Verse 13
कार्यार्थ निर्गतं चापि भर्तारें गृहमागतम् । आसनेनोपसंयोज्य पूजयामि समाहिता
माझे स्वामी एखाद्या कार्यासाठी बाहेर जाऊन घरी परतले की मी उठून त्यांना आदराने आसन देई आणि एकाग्रचित्ताने त्यांची पूजा-सेवा करी।
Verse 14
यदन्नं नाभिजानाति यद् भोज्यं नाभिनन्दति । भक्ष्यं वा यदि वा लेहां तत्सव॑ वर्जयाम्यहम्
माझे स्वामी जे अन्न स्वीकारण्यास योग्य मानत नसत आणि जे भक्ष्य, भोज्य किंवा लेह्य पदार्थ त्यांना रुचत नसत, ते सर्व मीही त्यागीत असे।
Verse 15
कुट॒म्बार्थे समानीतं यर्त्किंचित् कार्यमेव तु । प्रातरुत्थाय तत्सर्व कारयामि करोमि च,'सारे कुट॒म्बके लिये जो कुछ कार्य आ पड़ता, वह सब मैं सबेरे ही उठकर कर-करा लेती थी
कुटुंबाच्या हितासाठी जे काही लहानमोठे काम येई, ते मी पहाटे उठून सर्व स्वतः करी आणि करवूनही घेई।
Verse 16
(अग्निसंरक्षणपरा गृहशुद्धि च कारये । कुमारान् पालये नित्यं कुमारी परिशिक्षये ।।
मी अग्निहोत्राच्या अग्नीचे रक्षण करी आणि घर लिंपून-पुसून शुद्ध ठेवत असे। मुलांचे नित्य पालन करी आणि कन्यांना स्त्रीधर्माचे शिक्षण देई। स्वतःला प्रिय असलेले अन्नही त्यागून गर्भरक्षणात सदैव तत्पर राहात असे। मुलांना शाप देणे, त्यांच्यावर राग करणे किंवा त्यांना छळणे—हे सर्व मी कायमचे सोडून दिले होते। माझ्या घरात कधी धान्य उधळले जात नसे, अन्नही निष्काळजीपणे विखुरले जात नसे। घरातील गायींना चारा देऊन, पाणी पाजून तृप्त करी आणि रत्नासारखी त्यांची रक्षा व्हावी अशी इच्छा बाळगी। आणि शुद्ध अवस्थेत पुढे जाऊन मी द्विजांना भिक्षा देत असे। माझे पती कोणत्याही कार्याने प्रवासास गेले, तर मी नियमसंयमाने राहून अनेक मंगलकर्मांत रत असे।
Verse 17
यदि मेरे पति किसी आवश्यक कार्यवश कभी परदेश जाते तो मैं नियमसे रहकर उनके कल्याणके लिये नाना प्रकारके मांगलिक कार्य किया करती थी ।।
स्वामी बाहेर गेले असता मी डोळ्यांत अंजन लावणे, कपाळावर गोरोचनाचा टिळा करणे, तेल लावून स्नान करणे, फुलांची माळ घालणे, अंगाला सुगंधी लेप लावणे किंवा शृंगार करणे—यांत आनंद मानीत नसे. त्यांच्या अनुपस्थितीत संयम पाळून मी त्यांच्या कल्याणासाठी मंगलकर्मे करीत असे।
Verse 18
नोत्थापयामि भर्तारें सुखसुप्तमहं सदा । आन्तरेष्वपि कार्येषु तेन तुष्यति मे मन:
भीष्म म्हणाले—माझा पती सुखाने झोपलेला असता मी त्याला कधीही उठवत नाही. मध्ये काही आवश्यक काम आले तरी मी थांबते; आणि यामुळे माझे मन संतुष्ट राहते.
Verse 19
“जब स्वामी सुखपूर्वक सो जाते उस समय आवश्यक कार्य आ जानेपर भी मैं उन्हें कभी नहीं जगाती थी। इससे मेरे मनको विशेष संतोष प्राप्त होता था ।।
भीष्म म्हणाले—स्वामी सुखाने झोपले असता आवश्यक काम आले तरी मी त्यांना कधी जागे करत नसे; यामुळे मला अंतःकरणी गाढ समाधान मिळे. घरच्या पालनपोषणासाठीही मी त्यांना कधी त्रास देत नसे. घरातील गुप्त गोष्टी मी लपवून ठेवत असे आणि घर-आंगण नेहमी झाडून स्वच्छ व नीटनेटके ठेवत असे.
Verse 20
इमं धर्मपथं नारी पालयन्ती समाहिता । अरुन्धतीव नारीणां स्वर्गलोके महीयते
भीष्म म्हणाले—जी स्त्री सदैव सावध व संयमी राहून या धर्ममार्गाचे पालन करते, ती स्त्रियांमध्ये अरुंधतीसमान पूज्य ठरते; आणि स्वर्गलोकातही तिला विशेष मान मिळतो.
Verse 21
भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! सुमनाको इस प्रकार पातितव्रत्य धर्मका उपदेश देकर तपस्विनी महाभागा शाण्डिली देवी तत्काल वहाँ अदृश्य हो गयीं
भीष्म म्हणाले—युधिष्ठिरा! अशा रीतीने सुमनाला पातितव्रत्य-धर्माचा उपदेश करून तपस्विनी महाभागा देवी शाण्डिली त्या क्षणीच तेथे अंतर्धान पावल्या.
Verse 22
यश्चेदं पाण्डवाख्यानं पठेत् पर्वणि पर्वणि । स देवलोकं सम्प्राप्य नन्दने स सुखी वसेत्
भीष्म म्हणाले—पाण्डुनंदना! जो प्रत्येक पर्वदिनी या पांडव-आख्यानाचे पठण करतो, तो देवलोकास प्राप्त होऊन नंदनवनात सुखाने निवास करतो.
Verse 23
भीष्म उवाच एतदाख्याय सा देवी सुमनायै तपस्विनी । पतिधर्म महाभागा जगामादर्शनं तदा
भीष्म म्हणाले—असा हा वृत्तान्त सुमनाला सांगून ती तपस्विनी देवी, पतिधर्मात दृढ व महाभागा, त्या वेळीच अदृश्य झाली।
Verse 113
पैशुन्ये न प्रवर्तामि न ममैतन्मनोगतम् । अद्वारि न च तिष्ठामि चिरं न कथयामि च
मी चुगली-निंदा करीत नाही; असा विचारही माझ्या मनात येत नाही. मी कोणाच्या दाराशी उभा राहत नाही आणि फार वेळ बोलतही नाही।
Verse 122
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें मैत्रेयकी भिक्षाविषयक एक सौ बाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या अनुशासनपर्वातील दानधर्मपर्वात मैत्रेयाच्या भिक्षाविषयक एकशे बावीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 123
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि शाण्डिलीसुमनासंवादे त्रयोविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारताच्या अनुशासनपर्वातील दानधर्मपर्वात शाण्डिली-सुमना संवादाचा एकशे तेवीसावा अध्याय समाप्त।
Frequently Asked Questions
The tension is between intimate play and cosmic consequence: a private act (covering the eyes) produces public disorder (darkness), requiring authority to intervene responsibly to protect beings.
Power (tejas) is justified by protection and restoration: even when destructive capacity manifests, it is subordinated to re-establishing order and relieving fear, modeling disciplined sovereignty.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; instead, the chapter functions as an etiological prologue, promising causal explanations (hetu) for Śiva’s forms and thereby grounding devotional understanding in narrative reasoning.