Adhyaya 134
Vāraṇāvata-praveśa and Jatugṛha-saṃdeha (Entry into Vāraṇāvata and Suspicion of the Lac-House)
Upa-parva: Jatugṛha-dāha (Vāraṇāvata) Episode
Vaiśaṃpāyana narrates the Pāṇḍavas’ arrival at Vāraṇāvata, where townspeople greet them with formal auspicious observances and enthusiastic attendance. The brothers enter an adorned, crowded city and are received across households and civic roles, indicating broad public visibility. Purocana then escorts them to a well-appointed residence, providing food, drink, beds, and seats, and hosting them for a period before presenting a house described as “Śiva by name” yet practically inauspicious. Upon inspection, Yudhiṣṭhira identifies the structure as deliberately combustible, noting materials and scents associated with ghee, resin, and lac, and infers hostile intent under Duryodhana’s influence. Bhīma proposes leaving, but Yudhiṣṭhira argues that overt flight would reveal their position and accelerate danger; instead, they should remain without fixed patterns, behave as if searching for safety, and prepare a concealed underground passage so that fire cannot trap them and observers—including Purocana or townspeople—cannot detect their plan.
Chapter Arc: Drona, seeing the Kuru princes fully trained, seeks the king’s leave to stage a public exhibition—so the realm may witness what has been forged in the gurukula. → Dhritarashtra, stung by blindness and longing to ‘see’ his sons through others’ eyes, consents; a grand arena is raised, instruments blare, crowds surge like a churned ocean, and the court’s gaze sharpens into judgment and comparison. → Before elders—Kripa, Somadatta, Bhishma (Bahlika), Vyasa, Vidura—and the queens, the princes step forth to demonstrate their mastery, turning the arena into a crucible where pride, rivalry, and destiny begin to show their first public face. → The spectacle is formally witnessed and reported—Vidura to Dhritarashtra, and Kunti to Gandhari—so that the private anxieties of the palace become shared knowledge, and the princes’ reputations begin to harden into public truth. → The exhibition’s applause and scrutiny set the stage for sharper contest: whose prowess will eclipse the rest, and what jealousy will awaken when skill becomes a weapon of status?
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्राा बछ। अं त्रयस्त्रिंशर्दाधिकशततमो< ध्याय: राजकुमारोंका रंगभूमिमें अस्त्र-कौशल दिखाना वैशम्पायन उवाच कृतास्त्रान् धार्तराष्ट्रांक्ष पाण्डुपुत्रांश्व भारत । दृष्टवा द्रोणो5ब्रवीद् राजन् धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्
वैशंपायन म्हणाले— “हे भारत, धृतराष्ट्राचे पुत्र आणि पांडुपुत्र अस्त्रविद्येत पारंगत झाले आहेत असे पाहून द्रोणांनी जनाधिप राजा धृतराष्ट्रास म्हटले.”
Verse 2
कृपस्य सोमदत्तस्य बाह्लीकस्य च धीमत: । गाड़ेयस्य च सांनिध्ये व्यासस्य विदुरस्थ च
वैशंपायन म्हणाले— हे भारत! द्रोणांनी पाहिले की धृतराष्ट्राचे पुत्र आणि पांडव यांनी अस्त्रविद्येचे शिक्षण पूर्ण केले आहे; तेव्हा कृपाचार्य, सोमदत्त, बुद्धिमान बाह्लीक, गंगानंदन भीष्म, महर्षी व्यास आणि विदुर यांच्या सान्निध्यात त्यांनी राजा धृतराष्ट्रास संबोधून सांगितले।
Verse 3
राजन् सम्प्राप्तविद्यास्ते कुमारा: कुरुसत्तम | ते दर्शयेयु: स्वां शिक्षां राजन्ननुमते तव
राजन्, हे कुरुश्रेष्ठ! ते कुमार आता विद्येत पूर्णपणे निष्णात झाले आहेत. हे राजन्, आपल्या अनुमतीने ते आपल्या समोर त्यांनी आत्मसात केलेली शिक्षा व शिस्त दाखवू इच्छितात।
Verse 4
धृतराष्ट उवाच भारद्वाज महत् कर्म कृतं ते द्विजसत्तम,धृतराष्ट्रने कहा--द्विजश्रेष्ठ भरद्वाजनन्दन! आपने (राजकुमारोंको अस्त्रकी शिक्षा देकर) बहुत बड़ा कार्य किया है
धृतराष्ट्र म्हणाले— हे भरद्वाजपुत्रा, हे द्विजश्रेष्ठ! तुम्ही (राजकुमारांना अस्त्रविद्या शिकवून) अत्यंत महान कार्य केले आहे।
Verse 5
यदानुमन्यसे काल॑ यस्मिन् देशे यथा यथा । तथा तथा विधानाय स्वयमाज्ञापयस्व माम्
ज्या वेळी योग्य वाटेल, ज्या ठिकाणी आणि ज्या प्रकारचा जसा प्रबंध आवश्यक वाटेल— तशी तशी व्यवस्था करण्यासाठी आपण स्वतः मला आज्ञा द्यावी।
Verse 6
स्पृहयाम्यद्य निर्वेदात् पुरुषाणां सचक्षुषाम् । अस्त्रहेतो: पराक्रान्तान् ये मे द्रक्ष्यन्ति पुत्रकान्
आज अंधत्वाच्या खिन्नतेने मी दृष्टी असलेल्या पुरुषांच्या सौभाग्याची स्पृहा करीत आहे; कारण ते अस्त्रविद्येच्या निमित्ताने नानाविध पराक्रम दाखविणारे माझे पुत्र पाहतील, आणि मी पाहू शकणार नाही।
Verse 7
क्षत्तर्यद् गुरुराचार्यो ब्रवीति कुरु तत् तथा । न हीदृशं प्रियं मन््ये भविता धर्मवत्सल
धृतराष्ट्र म्हणाले— “धर्मवत्सल विदुरा! गुरु द्रोणाचार्य जे सांगतील ते तसेच कर. याहून अधिक प्रिय कार्य मला दुसरे काही वाटत नाही.”
Verse 8
ततो राजानमामन्त्र्य निर्गतो विदुरो बहिः | भारद्वाजो महाप्राज्ञो मापयामास मेदिनीम्
त्यानंतर विदुराने राजाची परवानगी घेऊन बाहेर प्रस्थान केले. मग महाप्राज्ञ भरद्वाजपुत्र द्रोणाने रंगमंडपासाठी योग्य भूमी निवडून तिचे मोजमाप करविले.
Verse 9
समामवृक्षां निर्गुल्मामुदक्प्रस्रवणान्विताम् । तस्यां भूमौ बलिं चक्रे तिथौ नक्षत्रपूजिते
ती भूमी समतल, वृक्ष-झुडपांपासून निर्मळ आणि उत्तर दिशेकडे पाण्याचा निचरा होईल अशी होती. त्या भूमीवर नक्षत्रपूजनाने पवित्र झालेल्या शुभ तिथीला द्रोणाने नियत बलि अर्पण केली.
Verse 10
अवचुष्टे समाजे च तदर्थ वदतां वर: | रड्रभूमौ सुविपुलं शास्त्रदृष्ट यथाविधि
सुव्यवस्थित सभेत वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ द्रोणाने हेतू जाहीर केला आणि शास्त्रदृष्ट विधीनुसार विशाल रंगभूमीवर सर्व व्यवस्था यथायोग्य करून घेतली.
Verse 11
प्रेक्षागारं सुविहितं चक़ुस्ते तस्य शिल्पिन: । राज्ञ: सर्वायुधोपेतं स्त्रीणां चैव नरर्षभ
नरश्रेष्ठा! त्याच्या शिल्पींनी एक सुबक प्रेक्षागृह उभारले आणि राजासाठी तसेच राजकुलातील स्त्रियांसाठी सर्व प्रकारच्या आयुधांनी सुरक्षित असा भव्य मंडपही बांधला.
Verse 12
मज्चांश्व॒ कारयामासुस्तत्र जानपदा जना: । विपुलानुच्छुयोपेतान् शिबिकाश्न महाधना:
धृतराष्ट्र म्हणाले—तेथे जनपदातील लोकांनी आपल्या-आपल्या ऐपतीप्रमाणे रुंद व उंच मचाणे उभारली आणि बहुमोल शिबिका तयार करून घेतल्या. महान सार्वजनिक दृश्य पाहण्याच्या उत्सुकतेने त्यांनी आसनव्यवस्था व ये-जा करण्याची साधने सज्ज केली—यातून लोकसहभागही दिसला आणि राजकीय प्रसंगाभोवतीची सामाजिक मर्यादाही प्रकट झाली।
Verse 13
तस्मिंस्ततो5हनि प्राप्ते राजा ससचिवस्तदा । भीष्म॑ प्रमुखत: कृत्वा कृप॑ं चाचार्यसत्तमम्
तो निश्चित दिवस आला तेव्हा राजा धृतराष्ट्र मंत्र्यांसह निघाले—भीष्मांना अग्रस्थानी ठेवून आणि आचार्यश्रेष्ठ कृपांनाही सोबत घेऊन। पूज्य ज्येष्ठांच्या मार्गदर्शनाखाली सार्वजनिक कार्य मर्यादेनुसार व्हावे, अशी राजाची प्रतिष्ठा व विधिनिष्ठा यातून प्रकट झाली।
Verse 14
(बाह्लीकं सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च । कुरूनन्यांश्व सचिवानादाय नगरादू बहि: ।।
बाह्लीक, सोमदत्त आणि भूरिश्रवा यांना, तसेच इतर कौरव व मंत्र्यांना सोबत घेऊन ते नगराबाहेर गेले आणि त्या दिव्य प्रेक्षागृहाजवळ पोहोचले। ते मोत्यांच्या जाळ्यांनी आच्छादित, वैदूर्यमण्यांनी शोभित आणि शुद्ध सुवर्णाच्या झळाळीने तेजस्वी दिसत होते।
Verse 15
गान्धारी च महाभागा कुन्ती च जयतां वर । स्त्रियश्व राज्ञ: सर्वास्ता: सप्रेष्या: सपरिच्छदा:
विजयी वीरांमध्ये श्रेष्ठ जनमेजया! परम सौभाग्यवती गांधारी, कुंती आणि राजभवनातील सर्व स्त्रिया दासी-परिचारिकांसह व आवश्यक सामग्री घेऊन, वस्त्राभूषणांनी सजून तेथे आल्या।
Verse 16
हर्षादारुरुहुर्मज्चान् मेरुं देवस्त्रियो यथा । ब्राह्मणक्षत्रियाद्यं च चातुर्वर्ण्य पुराद् द्रतम्
त्या आनंदाने मचाणांवर चढल्या, जशा देवस्त्रिया मेरुपर्वतावर आरोहण करतात। आणि ब्राह्मण-क्षत्रिय आदी चातुर्वर्ण्य लोक कुमारांचे अस्त्रकौशल्य पाहण्याच्या इच्छेने त्वरित नगरातून बाहेर आले; क्षणातच तेथे प्रचंड जनसमुदाय जमला।
Verse 17
दर्शनेप्सु समभ्यागात् कुमाराणां कृतास्त्रताम् । क्षणेनैकस्थतां तत्र दर्शनेप्सु जगाम ह
कुमारांच्या अस्त्रकौशल्याचे दर्शन घ्यावे या उत्कंठेने लोक झपाट्याने तेथे जमू लागले. क्षणातच तेथे प्रचंड जनसमुदाय एकवटला—सर्वांचे लक्ष त्या प्रदर्शनावर खिळले होते.
Verse 18
प्रवादितैश्न वादित्रर्जनकौतूहलेन च । महार्णव इव क्षुब्ध: समाज: सो5भवत् तदा,अनेक प्रकारके बाजोंके बजनेसे तथा मनुष्योंके बढ़ते हुए कौतूहलसे वह जनसमूह उस समय क्षुब्ध महासागरके समान जान पड़ता था
नाना प्रकारची वाद्ये वाजू लागली आणि लोकांचे कुतूहल वाढू लागले; तेव्हा तो समाज क्षुब्ध महासागरासारखा भासू लागला.
Verse 19
ततः शुक्लाम्बरधर: शुक्लयज्ञोपवीतवान् | शुक्लकेश: सितश्मश्रु: शुक्लमाल्यानुलेपन:
त्यानंतर श्वेत वस्त्रधारी, श्वेत यज्ञोपवीतयुक्त, श्वेत केश व शुभ्र दाढी-मिशा असलेले, श्वेत पुष्पमाळा व श्वेत चंदनाने अलंकृत (आचार्य द्रोण) प्रकट झाले.
Verse 20
रंगमध्यं तदा5<चार्य: सपुत्र: प्रविवेश ह | नभो जलधरैहीनं साड्रारक इवांशुमान्
तेव्हा आचार्य द्रोण पुत्रासह रंगभूमीच्या मध्यभागी प्रविष्ट झाले. ते मेघहीन आकाशात (मंगळासह) उदयास आलेल्या चंद्राप्रमाणे तेजस्वी भासत होते.
Verse 21
स यथासमयं चक्रे बलिं बलवतां वर: । ब्राह्माणांस्तु सुमन्त्रज्ञान् कारयामास मज़लम्,बलवानोंमें श्रेष्ठ द्रोणने यथासमय देवपूजा की और श्रेष्ठ मन्त्रवेत्ता ब्राह्मणोंसे मंगलपाठ करवाया
बलवानांमध्ये श्रेष्ठ (द्रोण) यांनी यथासमय बलि अर्पण केली आणि उत्तम मंत्रज्ञ ब्राह्मणांकडून मंगलपाठ करविला.
Verse 22
(सुवर्णमणिरत्नानि वस्त्राणि विविधानि च । प्रददौ दक्षिणां राजा द्रोणस्य च कृपस्य च ।।
त्या वेळी राजा धृतराष्ट्राने आचार्य द्रोण व कृप यांना दक्षिणा म्हणून सुवर्ण, मणि-रत्ने आणि नानाविध वस्त्रे अर्पण केली. त्यानंतर सुखद पुण्याह-घोष झाल्यावर आणि दान-होम इत्यादी पुण्यकर्मे पूर्ण होताच, अनेक जण विविध शस्त्रसामग्री घेऊन त्या रंगमंडपात प्रवेश करू लागले.
Verse 23
ततो बद्धाड्गुलित्राणा बद्धकक्षा महारथा: । बद्धतूणा: सधनुषो विविशुर्भरतर्षभा:
त्यानंतर भरतवंशातील ते श्रेष्ठ वीर राजकुमार—महान रथांवर आरूढ—बोटांचे रक्षक (अंगुलित्राण) बांधून, कंबर कसून, पाठीवर तूणीर बांधून आणि हातात धनुष्य घेऊन त्या रंगमंडपात प्रवेशले.
Verse 24
अनुज्येष्ठं तु ते तत्र युधिष्िरपुरोगमा: । (रणमध्ये स्थित॑ द्रोणमभिवाद्य नरर्षभा: । पूजां चक्कुर्यथान्यायं द्रोणस्थ च कृपस्य च ।।
तेथे युधिष्ठिराच्या नेतृत्वाखाली राजकुमार जेष्ठ-कनिष्ठ क्रमाने उभे राहून रंगभूमीच्या मध्यभागी बसलेल्या आचार्य द्रोणांकडे गेले. त्यांनी प्रणाम करून द्रोण व कृप—या दोन्ही आचार्यांची विधिपूर्वक पूजा केली. आशीर्वाद मिळताच सर्वांचे मन आनंदित झाले. मग बलि व पुष्पांनी सजविलेल्या शस्त्रांना प्रणाम करून, कौरवांनी रक्तचंदन व पुष्पांनी त्यांचे पुनः स्वतः पूजन केले. द्रोणांच्या आज्ञेने त्यांनी प्रथम धनुष्य उचलली, प्रत्यंचा चढवली, आणि नानाविध आकारांच्या बाणांचे संधान केले; प्रत्यंचेचा टंकार व तालध्वनी करीत सर्व प्राण्यांचा सन्मान केला. त्यानंतर ते महापराक्रमी कुमार तेथे परम अद्भुत अस्त्रकौशल्य दाखवू लागले.
Verse 25
केचिच्छराक्षेपभयाच्छिरांस्यवननामिरे । मनुजा धृष्टमपरे वीक्षाज्चक्रु: सुविस्मिता:
काही जण बाण लागेल या भीतीने मस्तक झुकवीत होते. तर काही धिटाईने, भय न बाळगता, अत्यंत विस्मयाने ते दृश्य पाहत होते.
Verse 26
ते सम लक्ष्याणि बिभिदुर्बाणै्नामाड्कशोभितै: । विविधैरलाघवोत्सूष्टैरुह्मुन्तो वाजिभिरद्द्रूतम्
ते राजकुमार घोड्यांवर आरूढ होऊन, आपल्या नावाच्या चिन्हांनी शोभणारे आणि अतिशय फुर्तीने सोडलेले नानाविध बाण वापरून वेगाने लक्ष्यभेद करू लागले.
Verse 27
तत् कुमारबलं तत्र गृहीतशरकार्मुकम् । गन्धर्वनगराकार प्रेक्ष्य ते विस्मिताभवन्,धनुष-बाण लिये हुए राजकुमारोंके उस समुदायको गन्धर्वनगरके समान अद्भुत देख वहाँ समस्त दर्शक आश्चर्यचकित हो गये
तेथे धनुष्य-बाण हातात घेतलेल्या राजकुमारांच्या त्या समूहास गंधर्वनगरासारखे अद्भुत पाहून सर्व प्रेक्षक विस्मयचकित झाले.
Verse 28
सहसा चुक्रुशुश्ान्ये नरा: शतसहसत्रश: । विस्मयोत्फुल्लनयना: साधु साध्विति भारत
हे भारत जनमेजया! शेकडो-हजारो लोक विस्मयाने फुललेल्या डोळ्यांनी पाहत, सहसा ‘साधु! साधु!’ म्हणत गजर करू लागले.
Verse 29
कृत्वा धनुषि ते मार्गान् रथचर्यासु चासकृत् । गजपृष्ठे<श्वपृष्ठे च नियुद्धे च महाबल:
त्या महाबली राजकुमारांनी प्रथम धनुष्यबाणाचे विविध डावपेच दाखविले. नंतर रथचालनेचे निरनिराळे मार्ग वारंवार प्रदर्शित केले. पुढे त्यांनी मल्लयुद्ध तसेच हत्ती-घोड्यांच्या पाठीवर बसून युद्ध करण्याची चातुर्यही दाखविली.
Verse 30
गृहीतखड््गचर्माणस्ततो भूय: प्रहारिण: । त्सरुमार्गान् यथोद्दिष्टं श्लेरु: सर्वासु भूमिषु
यानंतर त्यांनी ढाल व तलवार हातात घेऊन पुन्हा एकमेकांवर प्रहार करू लागले आणि शास्त्रोक्त खड्गमार्गांचे प्रदर्शन केले. रथावर, हत्तीवर, घोड्यावर आणि पायी—सर्वच भूमींवर त्यांनी हे युद्धकौशल्य दाखविले.
Verse 31
लाघवं सीष्ठवं शोभां स्थिरत्वं दृढमुष्टिताम् ददृशुस्तत्र सर्वेषां प्रयोग खड्गचर्मणो:
दर्शकांनी त्या सर्वांच्या ढाल-तलवारीच्या प्रयोगात फुर्ती, चातुर्य, शोभा, स्थैर्य आणि दृढ मुष्टी यांचे दर्शन घेतले.
Verse 32
अथ तौ नित्यसंहृष्टोी सुयोधनवृकोदरौ । अवतीर्णों गदाहस्तावेकशुड्राविवाचलौ
त्यानंतर परस्परांवर विजय मिळविण्याच्या उत्साहाने सदैव हर्षित असलेले सुयोधन (दुर्योधन) आणि वृकोदर (भीम) गदा हातात घेऊन रंगभूमीत उतरले. त्या वेळी ते एकेक शिखर असलेल्या दोन पर्वतांप्रमाणे तेजस्वी व अचल भासत होते.
Verse 33
ततोड<ब्रवीन्महाराज: प्रहृष्टेनान्तरात्मना | “राजन! आपके कुमार अस्त्र-विद्याकी शिक्षा प्राप्त कर चुके हैं। कुरुश्रेष्ठ॒ यदि आपकी अनुमति हो तो वे अपनी सीखी हुई अस्त्र-संचालनकी कलाका प्रदर्शन करें'। यह सुनकर महाराज धृतराष्ट्र अत्यन्त प्रसन्नचित्तसे बोले
तेव्हा राजा (धृतराष्ट्र) अंतःकरणाने प्रसन्न होऊन बोलला. ते दोघे महाबाहू कमरेला कसून, पराक्रम दाखविण्यासाठी समोरासमोर ठाम उभे राहिले आणि गर्जना करू लागले—जणू एका हथिनीकरिता भिडणारे दोन मदोन्मत्त गजराजच.
Verse 34
तौ प्रदक्षिणसव्यानि मण्डलानि महाबलौ । चेरतुर्मण्डलगतौ समदाविव कुठ्जरी,वे दोनों महाबली योद्धा अपनी-अपनी गदाको दायें-बायें मण्डलाकार घुमाते हुए दो मदोन्मत्त हाथियोंकी भाँति मण्डलके भीतर विचरने लगे
ते दोघे महाबली योद्धे आपापली गदा उजवी-डावी मण्डलाकार फिरवीत, दोन मदोन्मत्त हत्तींसारखे, रणमण्डलात फिरू लागले.
Verse 35
विदुरो धृतराष्ट्राय गान्धार्या: पाण्डवारणि: | न्यवेदयेतां तत् सर्व कुमाराणां विचेष्टितम्,विदुर धृतराष्ट्रको और पाण्डव जननी कुन्ती गान्धारीको उन राजकुमारोंकी सारी चेष्टाएँ बताती जाती थीं
विदुर धृतराष्ट्रांना आणि पांडवजननी कुंती गांधारीला त्या राजकुमारांच्या सर्व हालचाली व कृत्ये सांगत जात होते.
Verse 132
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें द्रोणाचार्यका ग्राहसे छुटकारा नामक एक सौ बत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या आदिपर्वातील सम्भवपर्वात ‘द्रोणाचार्याचा ग्राहमोक्ष’ नावाचा एकशे बत्तीसावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 133
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वण्यस्त्रदर्शने त्रयस्त्रिंशयदधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपवके अन्तर्गत यम्भवपर्वमें अस्त्र-कौशलदर्शनविषयक एक सौ तैतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या आदिपर्वातील सम्भवपर्वात अस्त्र-प्रदर्शनविषयक एकशे तेहेतीसावा अध्याय समाप्त झाला.
Frequently Asked Questions
Whether to reject a politically arranged hospitality on suspicion (risking immediate retaliation and surveillance escalation) or to accept it outwardly while ethically prioritizing protection of life through discreet preparation.
Dharma may require calibrated conduct under coercive conditions: preserving social decorum publicly while exercising vigilant discernment privately, especially when harm is concealed within seemingly auspicious forms.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as narrative-ethical instruction by demonstrating inference, restraint, and planning as integral to sustaining dharma amid political hostility.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.