Adhyaya 4

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) तृतीयो ऽध्यायः ईश्वर उवाच वक्ष्ये समाहिता यूयं शृणुध्वं ब्रह्मवादिनः / माहात्म्यं देवदेवस्य येनेदं संप्रवर्तते

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागात ईश्वरगीतेचा तृतीय अध्याय. ईश्वर म्हणाले—हे ब्रह्मवादिनो, तुम्ही एकाग्र होऊन ऐका; ज्यामुळे हा धर्मोपदेश प्रवर्ततो त्या देवदेवाचे माहात्म्य मी सांगतो।

Verse 2

नाहं तपोभिर्विविधैर्न दानेन न चेज्यया / शक्यो हि पुरुषैर्ज्ञातुमृते भक्तिमनुत्तमाम्

विविध तप, दान किंवा यज्ञपूजा यांद्वारे मनुष्य मला खरेच जाणू शकत नाही; कारण अनुत्तम भक्तीशिवाय माझे ज्ञान होत नाही।

Verse 3

अहं हि सर्वभावानामन्तस्तिष्ठामि सर्वगः / मां सर्वसाक्षिणं लोको न जानाति मुनीश्वराः

मी सर्वव्यापी होऊन सर्व भावांच्या अंतःकरणात स्थित आहे; तरीही लोक मला—सर्वसाक्षीला—ओळखत नाहीत, हे मुनीश्वरांनो।

Verse 4

यस्यान्तरा सर्वमिदं यो हि सर्वान्तरः परः / सो ऽहन्धाता विधाता च कालो ऽग्निर्विश्वतोमुखः

ज्याच्या अंतरी हे सर्व जग स्थित आहे, जो सर्वांचा परम अंतर्यामी—तोच धाता व विधाता; तोच काळ, तोच विश्वतोमुख अग्नी आहे.

Verse 5

न मां पश्यन्ति मुनयः सर्वे ऽपि त्रिदिवौकसः / ब्रह्मा च मनवः शक्रो ये चान्ये प्रथितौजसः

मुनी मला पाहत नाहीत; त्रिदिवातील सर्व निवासीही नाहीत. ब्रह्मा, मनू, शक्र (इंद्र) आणि अन्य प्रसिद्ध तेजस्वीही मला पाहू शकत नाहीत.

Verse 6

गृणन्ति सततं वेदा मामेकं परमेश्वरम् / यजन्ति विविधैरग्निं ब्राह्मणा वैदिकैर्मखैः

वेद सतत मला एकमेव परमेश्वर म्हणून स्तुती करतात; आणि ब्राह्मण वैदिक यज्ञांनी अग्नीच्या विविध रूपांत माझीच उपासना करतात.

Verse 7

सर्वे लोका नमस्यन्ति ब्रह्मा लोकपितामहः / ध्यायन्ति योगिनो देवं भूताधिपतिमीश्वरम्

सर्व लोक त्याला नमस्कार करतात; लोकपितामह ब्रह्माही वंदन करतो. योगी त्या देव—ईश्वर, भूताधिपती—याचे ध्यान करतात.

Verse 8

अहं हि सर्वहविषां भोक्ता चैव फलप्रदः / सर्वदेवतनुर्भूत्वा सर्वात्मा सर्वसंस्थितः

मीच सर्व हविषांचा भोक्ता आणि फळ देणारा आहे. सर्व देवतांचे तन होऊन मी सर्वात्मा, सर्वत्र प्रतिष्ठित आहे.

Verse 9

मां पश्यन्तीह विद्वांशो धार्मिका वेदवादिनः / तेषां सन्निहितो नित्यं ये भक्त्या मामुपासते

येथे धर्मनिष्ठ, वेदवचनांत निपुण असे विद्वान मला पाहतात. जे भक्तिभावाने माझी उपासना करतात, त्यांच्या जवळ मी सदैव सन्निध असतो.

Verse 10

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या धार्मिका मामुपासते / तेषां ददामि तत् स्थानमानन्दं परमं पदम्

धर्मनिष्ठ ब्राह्मण, क्षत्रिय व वैश्य माझी उपासना करतात. त्यांना मी ते धाम देतो—आनंदाचे परम पद, सर्वोच्च गती.

Verse 11

अन्ये ऽपि ये विकर्मस्थाः शूद्राद्या नीचजातयः / भक्तिमन्तः प्रमुच्यन्ते कालेन मयि संगताः

जे इतर कुकर्मात स्थित आहेत—शूद्रादी नीचजातीचेही—ते भक्तियुक्त असतील तर काळानुसार माझ्याशी संगत होऊन मुक्त होतात.

Verse 12

न मद्भक्ता विनश्यन्ति मद्भक्ता वीतकल्मषाः / आदावेतत् प्रतिज्ञातं न मे भक्तः प्रणश्यति

माझे भक्त नष्ट होत नाहीत; माझे भक्त पापरहित होतात. आरंभीच ही माझी प्रतिज्ञा सांगितली आहे—‘माझा भक्त कधीही नाश पावत नाही.’

Verse 13

यो वै निन्दति तं मूढो देवदेवं स निन्दति / यो हि तं पूजयेद् भक्त्या स पूजयति मां सदा

जो मूढ त्याची निंदा करतो, तो देवदेवाचीच निंदा करतो. आणि जो भक्तिभावाने त्याची पूजा करतो, तो सदैव माझीच पूजा करतो.

Verse 14

पत्रं पुष्पं फलं तोयं मदाराधनकारणात् / यो मे ददाति नियतः स मे भक्तः प्रियो मतः

जो नियमाने, माझ्या आराधनेसाठी, मला पान, पुष्प, फळ किंवा जल अर्पितो—तोच माझा भक्त असून मला प्रिय मानला जातो.

Verse 15

अहं हि जगतामादौ ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / विधाय दत्तवान् वेदानशेषानात्मनिः सृतान्

जगताच्या आदिकाळी मी परमेष्ठी ब्रह्म्याची स्थापना केली आणि माझ्या अंतःकरणातून प्रकट झालेले सर्व वेद त्याला प्रदान केले.

Verse 16

अहमेव हि सर्वेषां योगिनां गुरुरव्ययः / धार्मिकाणां च गोप्ताहं निहन्ता वेदविद्विषाम्

मीच सर्व योग्यांचा अव्यय गुरु आहे; मी धर्मात्म्यांचा रक्षक आणि वेदद्वेष्ट्यांचा संहारक आहे.

Verse 17

अहं वै सर्वसंसारान्मोचको योगिनामिह / संसारहेतुरेवाहं सर्वसंसारवर्जितः

मीच येथे योग्यांना सर्व संसारबंधनातून मुक्त करणारा आहे. आणि मीच संसाराचा हेतु म्हणवला जातो—तरीही मी सर्व संसारापासून पूर्णतः अलिप्त आहे.

Verse 18

अहमेव हि संहर्ता स्त्रष्टाहं परिपालकः / मायावी मामीका शक्तिर्माया लोकविमोहिनी

मीच संहारकर्ता, मीच स्रष्टा आणि मीच पालनकर्ता आहे. अद्भुत सामर्थ्ययुक्त माझीच शक्ति ‘माया’ आहे, जी लोकांना मोहात पाडते.

Verse 19

ममैव च परा शक्तिर्या सा विद्येति गीयते / नाशयामि तया मायां योगिनां हृदि संस्थितः

माझीच ती परा शक्ती ‘विद्या’ म्हणून गाईली जाते। योगींच्या हृदयात अधिष्ठित होऊन, त्या शक्तीने मी माया नष्ट करतो।

Verse 20

अहं हि सर्वशक्तीनां प्रवर्तकनिवर्तकः / आधारभूतः सर्वासां निधानममृतस्य च

मीच सर्व शक्तींना प्रवृत्त करणारा आणि पुन्हा निवृत्त करणारा आहे. मी सर्वांचा आधार आहे आणि अमृताचे निधानही आहे.

Verse 21

एका सर्वान्तरा शक्तिः करोति विविधं जगत् / आस्थाय ब्रह्माणो रूपं मन्मयी मदधिष्ठिता

एकच सर्वांतरी शक्ती हे विविध जगत निर्माण करते. ब्रह्म्याचे रूप धारण करून, माझ्याच स्वरूपाची व माझ्यात अधिष्ठित होऊन, ती माझ्या अधिपत्याखाली कार्य करते.

Verse 22

अन्या च शक्तिर्विपुला संस्थापयति मे जगत् / भूत्वा नारायणो ऽनन्तो जगन्नाथो जगन्मयः

माझीच आणखी एक विपुल शक्ती हे जगत स्थिर व संस्थापित ठेवते. तीच अनंत नारायण, जगन्नाथ, जगन्मय होऊन जगताचा सार बनते.

Verse 23

तृतीया महती शक्तिर्निहन्ति सकलं जगत् / तामसी मे समाख्याता कालाख्या रुद्ररूपिणी

तिसरी महाशक्ती संपूर्ण जगताचा संहार करते. ती माझी तामसी शक्ती म्हणून सांगितली आहे—‘काल’ नावाने प्रसिद्ध, रुद्ररूप धारण करणारी.

Verse 24

ध्यानेन मां प्रपश्यन्ति केचिज्ज्ञानेन चापरे / अपरे भक्तियोगेन कर्मयोगेन चापरे

काही जण ध्यानाने मला पाहतात, काही विवेकज्ञानाने. इतर भक्तियोगाने, आणि इतर कर्मयोगाने मला प्राप्त करतात.

Verse 25

सर्वेषामेव भक्तानामिष्टः प्रियतरो मम / यो हि ज्ञानेन मां नित्यमाराधयति नान्यथा

माझ्या सर्व भक्तांमध्ये मला सर्वाधिक प्रिय तोच, जो सत्य ज्ञानाने नित्य माझी आराधना करतो—अढळपणे, अन्यथा नाही.

Verse 26

अन्ये च ये त्रयो भक्ता मदाराधनकाङ्क्षिणः / ते ऽपि मां प्राप्नुवन्त्येव नावर्तन्ते च वै पुनः

आणि माझी आराधना करण्याची इच्छा असलेले ते इतर तीन प्रकारचे भक्तही निश्चयाने मला प्राप्त करतात, आणि पुन्हा परत येत नाहीत.

Verse 27

मया ततमिदं कृत्सनं प्रधानपुरुषात्मकम् / मय्येव संस्थितं विश्वं मया संप्रेर्यते जगत्

प्रधान व पुरुषस्वरूप असे हे सर्व जग माझ्याने व्याप्त आहे. विश्व माझ्यातच स्थित आहे, आणि माझ्यानेच हे जग प्रवृत्त होते.

Verse 28

नाहं प्रेरयिता विप्राः परमं योगमाश्रितः / प्रेरयामि जगत्कृत्स्नमेतद्यो वेद सो ऽमृतः

हे विप्रहो, परम योगात स्थित मी कोणाच्या प्रेरणेने कर्ता नाही; उलट मीच हे सर्व जग प्रवृत्त करतो. जो हे यथार्थ जाणतो तो अमरत्व पावतो.

Verse 29

पश्याम्यशेषमेवेदं वर्तमानं स्वभावतः / करोति कालो भगवान् महायोगेश्वरः स्वयम्

मी हे अखिल जगत् स्वभावतः चाललेले पाहतो; तरीही भगवान् काळ—स्वयं महायोगेश्वर—स्वेच्छेने सर्व घडवितो।

Verse 30

योगः संप्रोच्यते योगी माया शास्त्रेषु सूरिभिः / योगेश्वरो ऽसौ भगवान् महादेवो महान् प्रभुः

शास्त्रांत ऋषी सांगतात—योगच तो योगी, तीच माया-शक्ती; तोच भगवान् योगेश्वर, महादेव, महान् प्रभु आहे।

Verse 31

महत्त्वं सर्वतत्त्वानां परत्वात् परमेष्ठिनः / प्रोच्यते भगवान् ब्रह्मा महान् ब्रह्ममयो ऽमलः

परमेष्ठी परम तत्त्व असल्याने सर्व तत्त्वांचे महत्त्व सांगितले जाते; भगवान् ब्रह्मा ‘महान्’—ब्रह्ममय व निर्मळ—असे कथिले जातात।

Verse 32

यो मामेवं विजानाति महायोगेश्वरेश्वरम् / सो ऽविकल्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः

जो मला अशा रीतीने महायोग्यांचाही ईश्वर म्हणून जाणतो, तो निर्विकल्प योगाने माझ्याशी युक्त होतो; यात संशय नाही।

Verse 33

सो ऽहं प्रेरयिता देवः परमानन्दमाश्रितः / नृत्यामि योगी सततं यस्तद् वेद स वेदवित्

मी तोच देव—अंतःप्रेरक—परमानंदात स्थित आहे; मी सतत योग्यासारखा नृत्य करीत असतो; जो हे जाणतो तोच वेदवित्।

Verse 34

इति गुह्यतमं ज्ञानं सर्ववेदेषु निष्ठितम् / प्रसन्नचेतसे देयं धार्मिकायाहिताग्नये

अशा रीतीने हे परमगुह्य ज्ञान सर्व वेदांत निष्ठित आहे; ते प्रसन्नचित्त, धर्मनिष्ठ आणि आहिताग्नी (वैदिक अग्नींचे पालन करणाऱ्या) पुरुषासच द्यावे।