Adhyaya 39
Narmadā–Tīrtha-Māhātmya: Sequence of Sacred Fords and Their Fruits
उत्तरभागातील तीर्थयात्रा-उपदेश पुढे नेत मार्कंडेय युधिष्ठिराला नर्मदा-माहात्म्य विस्ताराने सांगतात. नर्मदा रुद्रज, पापनाशिनी व सर्वत्र स्तुत्य अशी महिमा मांडून ते दोन्ही तीरांवरील तीर्थांची क्रमवार यात्रा सांगतात. प्रत्येक तीर्थी स्नान, उपवास, पूजा, दान, श्राद्ध, तर्पण, प्रदक्षिणा यांचे विधान असून फल म्हणून पापक्षय, ऋणमुक्ती, आरोग्य, राज्यलाभ, तसेच रुद्रलोक/विष्णुलोक/ब्रह्मलोक/सूर्यलोक/सोमलोकप्राप्ती किंवा पुनर्जन्मनिवृत्ती वर्णिली आहे. शैव-वैष्णव समन्वय दिसतो—लिंगप्रधानतेतही शक्रतीर्थी हरिपूजनाने विष्णुलोक मिळतो, आणि नारायण ऋषिपूजेसाठी लिंगरूपाने प्रकट होतो असे सांगितले आहे. शुक्लतीर्थाला सर्वोत्तम मानून तिथी व संक्रांतीनुसार व्रत-आचरणाने महापाप नष्ट होऊन मोक्ष मिळतो असे प्रतिपादन आहे. शेवटी यमतीर्थ, एरण्डी, कर्णाटिकेश्वर, कपिलातीर्थ व गणेश्वर/गंगेश्वर प्रदेशाकडे मार्ग वाढवून पुढील अध्यायातील नर्मदा-तीर्थपरंपरेची तयारी केली आहे।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे अष्टात्रिशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापविनाशिनी / मुनिभिः कथिता पूर्वमीश्वरेण स्वयंभुवा
श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागातील अडतीसावा अध्याय। मार्कण्डेय म्हणाले—नर्मदा ही सरितांमध्ये श्रेष्ठ, सर्व पापांचा नाश करणारी; पूर्वी मुनिंनी वर्णिलेली आणि स्वयंभू ईश्वरानेही स्तुत केलेली।
Verse 2
मुनिभिः संस्तुता ह्येषा नर्मदा प्रवरा नदी / रुद्रगात्राद् विनिष्क्रान्ता लोकानां हितकाम्यया
ही नर्मदा मुनिंनी स्तुत केलेली, नद्यांमध्ये परम श्रेष्ठ आहे; लोकांच्या हिताची इच्छा धरून ती रुद्राच्या देहातून प्रकट झाली।
Verse 3
सर्वपापहरा नित्यं सर्वदेवनमस्कृता / संस्तुता देवगन्धर्वैरप्यरोभिस्तथैव च
ती नित्य सर्व पाप हरते, सर्व देवांनी नमस्कार केलेली आहे; देव, गंधर्व आणि अप्सराही तिची स्तुती करतात।
Verse 4
उत्तरे चैव तत्कूले तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् / नाम्ना भद्रेश्वरं पुण्यं सर्वपापहरं शुभम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् दैवतैः सह मोहते
आणि त्या नदीच्या उत्तरेकाठी, हे राजन्, त्रैलोक्यात प्रसिद्ध असे एक तीर्थ आहे—भद्रेश्वर नावाचे; ते पुण्य, शुभ आणि सर्व पाप हरते. तेथे स्नान करून, हे राजा, मनुष्य देवतांसह आनंदित होतो।
Verse 5
ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थमाम्रातकेश्वरम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् गोसहस्रफलं लभेत्
त्यानंतर, हे राजेंद्र, आम्रातकेश्वर तीर्थास जावे; तेथे स्नान करून, हे राजा, मनुष्याला सहस्र गोदानाइतके फळ मिळते।
Verse 6
ततो ऽङ्गारेश्वरं गच्छेन्नियतो नियताशनः / सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोके महीयते
त्यानंतर संयमी व नियमीत आहार घेऊन अङ्गारेश्वरास जावे। सर्व पापांपासून अंतःकरण शुद्ध झाल्यावर तो रुद्रलोकी मान पावतो।
Verse 7
ततो गच्छेत राजेन्द्र केदारं नाम पुण्यदम् / तत्र स्नात्वोदकं कृत्वा सर्वान् कामानवाप्नुयात्
मग, हे राजेंद्र, पुण्य देणाऱ्या ‘केदार’ नावाच्या तीर्थास जावे। तेथे स्नान करून विधिपूर्वक उदक-तर्पण केल्यास सर्व इच्छा पूर्ण होतात।
Verse 8
पिप्पलेशं ततो गच्छेत् सर्वपापविनाशनम् / तत्र स्नात्वा महाराज रुद्रलोके महीयते
त्यानंतर सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या पिप्पलेशास जावे। तेथे स्नान केल्यास, हे महाराज, तो रुद्रलोकी मान पावतो।
Verse 9
ततो गच्छेत राजेन्द्र विमलेश्वरमुत्तमम् / तत्र प्राणान् परित्यज्य रुद्रलोकमवाप्नुयात्
मग, हे राजेंद्र, परम उत्तम विमलेश्वराच्या धामास जावे। तेथे प्राणत्याग केल्यास तो रुद्रलोक (शिवलोक) प्राप्त करतो।
Verse 10
ततः पुष्करिणीं गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् / स्नातमात्रो नरस्तत्र इन्द्रस्यार्धासनं लभेत्
त्यानंतर पुष्करिणी (पवित्र कमळतळे) येथे जाऊन तेथे विधिपूर्वक स्नान करावे। तेथे केवळ स्नानमात्राने मनुष्याला इंद्राच्या अर्धासनासमान पद मिळते।
Verse 11
ततो गच्छेत राजेन्द्र शूलभेदमिति श्रुतम् / तत्र स्नात्वार्चयेद् देवं गोसहस्रफलं लभेत्
त्यानंतर, हे राजेंद्र, ‘शूलभेद’ असे श्रवणात आलेले पवित्र स्थान गाठावे. तेथे स्नान करून देवाचे अर्चन केल्यास गोसहस्रदानासमान पुण्य प्राप्त होते.
Verse 12
ततो गच्छेत राजेन्द्र बलितीर्थमनुत्तम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् सिहासनपतिर्भवेत्
त्यानंतर, हे राजेंद्र, अनुपम ‘बलितीर्था’कडे जावे. हे राजन्, तेथे स्नान केल्याने मनुष्य सिंहासनाचा अधिपती—राज्याधिकार—प्राप्त करतो.
Verse 13
शक्रतीर्थं ततो गच्छेत् कूले चैव तु दक्षिणे / उपोष्य रजनीमेकां स्नानं कृत्वा यथाविधि
त्यानंतर दक्षिण तीरावरील ‘शक्रतीर्था’कडे जावे. एक रात्र उपवास करून, विधिपूर्वक तेथे स्नान करावे.
Verse 14
आराधयेन्महायोगं देवं नारायणं हरिम् / गोसहस्रफलं प्राप्य विष्णुलोकं स गच्छति
जो महायोगस्वरूप भगवान नारायण—हरी—यांची आराधना करतो, तो गोसहस्रदानासमान पुण्य मिळवून अखेरीस विष्णुलोकाला जातो.
Verse 15
ऋषितीर्थं ततो गत्वा सर्वपापहरं नृणाम् / स्नातमात्रो नरस्तत्र शिवलोके महीयते
त्यानंतर ‘ऋषितीर्था’कडे जावे, जे मनुष्यांचे सर्व पाप हरते. तेथे केवळ स्नानमात्रानेच मनुष्य शिवलोकी सन्मानित होतो.
Verse 16
नारदस्य तु तत्रैव तीर्थं परमशोभनम् / स्नातमात्रो नरस्तत्र गोसहस्रफलं लभेत्
तेथेच नारदांचे परम शोभायमान तीर्थ आहे। तेथे केवळ स्नान केल्याने मनुष्याला सहस्र गोदानाइतके पुण्यफळ मिळते।
Verse 17
यत्र तप्तं तपः पूर्वं नारदेन सुरर्षिणा / प्रतीस्तस्य ददौ योगं देवदेवो महेश्वरः
ज्या स्थानी देवर्षी नारदांनी पूर्वी तप केले होते, त्याच ठिकाणी देवदेव महेश्वर प्रसन्न होऊन त्यांना योगाची साधना प्रदान केली.
Verse 18
ब्रह्मणा निर्मितं लिङ्गं ब्रह्मेश्वरमिति श्रुतम् / यत्र स्नात्वा नरो राजन् ब्रह्मलोके महीयते
ब्रह्म्याने निर्मिलेला तो लिंग ‘ब्रह्मेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे। हे राजन्, तेथे स्नान केल्याने मनुष्य ब्रह्मलोकी सन्मानित व महिमावान होतो.
Verse 19
ऋणतीर्थं ततो गच्छेत् स ऋणान्मुच्यते ध्रुवम् / महेश्वरं ततो गच्छेत् पर्याप्तं जन्मनः फलम्
त्यानंतर ऋणतीर्थास जावे; त्यामुळे तो निश्चयाने ऋणातून मुक्त होतो. मग महेश्वरास जावे; तेथे जन्माचे फळ पूर्णपणे सिद्ध होते.
Verse 20
भीमेश्वरं ततो गच्छेत् सर्वव्याधिविनाशनम् / स्नातमात्रो नरस्तत्र सर्वदुःखैः प्रमुच्यते
त्यानंतर भीमेश्वरास जावे, जो सर्व व्याधींचा नाश करणारा आहे. तेथे केवळ स्नान केल्याने मनुष्य सर्व दुःखांपासून मुक्त होतो.
Verse 21
ततो गच्छेत राजेन्द्र पिङ्गलेश्वरमुत्तमम् / अहोरात्रोपवासेन त्रिरात्रफलमाप्नुयात्
त्यानंतर, हे राजेंद्र, उत्तम पिंगलेश्वराच्या परम धामास जावे. तेथे अहोरात्र उपवास केल्यास त्रिरात्र-व्रतासमान पुण्य प्राप्त होते.
Verse 22
तस्मिंमस्तीर्थे तु राजेन्द्र कपिलां यः प्रयच्छति / यावन्ति तस्या रोमाणि तत्प्रसूतिकुलेषु च / तावद् वर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते
हे राजेंद्र, त्या तीर्थी जो कपिला गाय दान करतो—तिच्या देहावरील जितके रोम आणि तिच्या संततीतून उत्पन्न झालेल्या कुलपरंपरांत जितकी वाढ—तितक्या सहस्र वर्षे तो रुद्रलोकी पूज्य होतो.
Verse 23
यस्तु प्राणपरित्यागं कुर्यात् तत्र नराधिप / अक्षयं मोदते कालं यावच्चन्द्रदिवाकरौ
परंतु, हे नराधिप, जो तेथे प्राणत्याग करतो, तो चंद्र आणि सूर्य असेपर्यंत अक्षय आनंदात रमतो.
Verse 24
नर्मदातटमाश्रित्य तिष्ठन्ते ये तु मानवाः / ते मृताः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा
जे मनुष्य नर्मदेच्या तटाचा आश्रय घेऊन तेथे राहतात, ते मृत्यूनंतर स्वर्गास जातात—पुण्यशील सत्पुरुषांप्रमाणे.
Verse 25
ततो दीप्तेश्वरं गच्छेद् व्यासतीर्थं तपोवनम् / निवर्तिता पुरा तत्र व्यासभीता महानदी / हुङ्कारिता तु व्यासेन दक्षिणेन ततो गता
त्यानंतर तपोवनातील व्यासतीर्थ येथे असलेल्या दीप्तेश्वराकडे जावे. पूर्वी तेथे महानदी व्यासाच्या भयाने परत फिरली होती; आणि व्यासाच्या हुंकाराने ती दक्षिणेकडे वाहू लागली.
Verse 26
प्रदक्षिणं तु यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे युधिष्ठिर / प्रीतस्तस्य भवेद् व्यासो वाञ्छितं लभते फलम्
हे युधिष्ठिर! जो त्या तीर्थस्थानी प्रदक्षिणा करतो, तो व्यासांना प्रिय होतो आणि इच्छित फळ प्राप्त करतो।
Verse 27
ततो गच्छेत राजेन्द्र इक्षुनद्यास्तु संगमम् / त्रैलोक्यविश्रुतं पुण्यं तत्र सन्निहितः शिवः / तत्र स्तनात्वा नरो राजन् गाणपत्यमवाप्नुयात्
त्यानंतर, हे राजेंद्र! इक्षु-नदीच्या संगमास जावे—त्रैलोक्यात प्रसिद्ध असे पुण्यस्थान. तेथे शिव विशेष सन्निध आहेत; तेथे स्नान केल्यास, हे राजन्, मनुष्य गणपत्यपद (शिवगणांचा नायक) प्राप्त करतो।
Verse 28
स्कन्दतीर्थं ततो गच्छेत् सर्वपापप्रणाशनम् / आजन्मनः कृतं पापं स्नातस्तीव्रं व्यपोहति
मग स्कंदतीर्थास जावे, जे सर्व पापांचा नाश करणारे आहे. तेथे स्नान केल्याने जन्मापासून केलेले पापही तीव्रपणे नष्ट होते।
Verse 29
तत्र देवाः सगन्धर्वा भवात्मजमनुत्तमम् / उपासते महात्मानं स्कन्दं शक्तिधिरं प्रभुम्
तेथे देव आणि गंधर्वांसह, भव (शिव) यांचा अनुपम पुत्र, महात्मा, शक्तिधर प्रभु स्कंद यांची उपासना करतात।
Verse 30
ततो गच्छेदाङ्गिरसं स्नानं तत्र समाचरेत् / गोसहस्रफलं प्राप्य रुद्रलोकं स गच्छति
मग आंगिरस-स्नानस्थानी जाऊन तेथे विधिपूर्वक स्नान करावे. गोसहस्रदानासमान फळ मिळवून तो रुद्रलोकास जातो।
Verse 31
अङ्गिरा यत्र देवेशं ब्रह्मपुत्रो वृषध्वजम् / तपसाराध्य विश्वेशं लब्धवान् योगमुत्तमम्
त्याच स्थानी ब्रह्मपुत्र अङ्गिरा यांनी तपस्येने वृषध्वज, देवेश, विश्वेश्वर शिवाची आराधना करून उत्तम परम योग प्राप्त केला।
Verse 32
कुशतीर्थं ततो गच्छेत् सर्वपापप्रणाशनम् / स्नानं तत्र प्रकुर्वोत अश्वमेधफलं लभेत्
त्यानंतर सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या कुशतीर्थास जावे। तेथे स्नान केल्यास अश्वमेध यज्ञासमान फल मिळते।
Verse 33
कोटितीर्थं ततो गच्छेत् सर्वपापप्रणाशनम् / तत्र स्त्रात्वा नरो राज्यं लभते नात्र संशयः
त्यानंतर सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या कोटितीर्थास जावे। तेथे स्नान केल्यास मनुष्याला राज्यलाभ होतो—यात संशय नाही।
Verse 34
चन्द्रभागां ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् / स्नातमात्रो नरस्तत्र सोमलोके महीयते
त्यानंतर चंद्रभागा नदीकडे जाऊन तेथे विधिपूर्वक स्नान करावे। तेथे केवळ स्नानमात्राने मनुष्य सोमलोकी गौरव पावतो।
Verse 35
नर्मदादक्षिणे कूले संगमेश्वरमुत्तमम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् सर्वयज्ञफलं लभेत्
नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर संगमेश्वर नावाचे उत्तम तीर्थ आहे। हे राजन्, तेथे स्नान केल्यास मनुष्याला सर्व यज्ञांचे फल मिळते।
Verse 36
नर्मदायोत्तरे कूले तीर्थं परमशोभनम् / आदित्यायतनं रम्यमीश्वरेण तु भाषितम्
नर्मदेच्या उत्तरेकाठी परम शोभन असे तीर्थ आहे—आदित्य (सूर्य) यांचे रम्य आयतन—जे स्वतः ईश्वरांनी सांगितले आहे।
Verse 37
तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र दत्त्वा दानं तु शक्तितः / तस्य तीर्थप्रभावेण लभते चाक्षयं फलम्
हे राजेंद्र! तेथे स्नान करून आणि शक्तीनुसार दान देऊन, त्या तीर्थाच्या प्रभावाने मनुष्य अक्षय फल प्राप्त करतो।
Verse 38
दरिद्रा व्याधिता ये तु ये च दुष्कृतकारिणः / मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यः सूर्यलोकं प्रयान्ति च
जे दरिद्री, व्याधिग्रस्त किंवा दुष्कर्म करणारे आहेत—तेही सर्व पापांतून मुक्त होऊन सूर्यलोकास जातात।
Verse 39
मार्गेश्वरं ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् / स्नातमात्रो नरस्तत्र स्वर्गलोकमवाप्नुयात्
त्यानंतर मार्गेश्वरास जावे व तेथे विधिपूर्वक स्नान करावे; तेथे केवळ स्नानमात्रानेही मनुष्य स्वर्गलोक प्राप्त करतो।
Verse 40
ततः पश्चिमतो गच्छेन्मरुदालयमुत्तमम् / तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र शुचिर्भूत्वा प्रयत्नतः
त्यानंतर पश्चिमेकडे जाऊन ‘मरुदालय’ नावाच्या उत्तम स्थानी पोहोचावे; हे राजेंद्र! तेथे स्नान करून प्रयत्नपूर्वक शुद्ध व्हावे।
Verse 41
काञ्चनं तु द्विजो दद्याद् यथाविभवविस्तरम् / पुष्पकेण विमानेन वायुलोकं स गच्छति
द्विजाने आपल्या सामर्थ्यानुसार सुवर्णदान केले तर तो पुष्पविमानाने आरूढ होऊन वायुलोकास जातो.
Verse 42
ततो गच्छेत राजेन्द्र अहल्यातीर्थमुत्तमम् / स्नानमात्रादप्सरोभिर्मोदते कालमक्षयम्
त्यानंतर, हे राजेंद्र, उत्तम अहल्या-तीर्थास जावे. तेथे केवळ स्नान केल्यानेच अप्सरांसह अक्षय काळ आनंद भोगतो.
Verse 43
चैत्रमासे तु संप्राप्ते शुक्लपक्षे त्रयोदशी / कामदेवदिने तस्मिन्नहल्यां यस्तु पूजयेत्
चैत्र मास आला असता, शुक्लपक्षातील त्रयोदशी—कामदेवाचा पावन दिवस—त्या दिवशी जो भक्तिभावाने अहल्येची पूजा करील…
Verse 44
यत्र तत्र नरोत्पन्नो वरस्तत्र प्रियो भवेत् / स्त्रीवल्लभो भवेच्छ्रीमान् कामदेव इवापरः
असा श्रेष्ठ पुरुष जिथे कुठे जन्मेल तिथे तो प्रिय होतो. तो स्त्रियांचा लाडका, श्रीसमृद्ध व तेजस्वी—जणू दुसरा कामदेव—होतो.
Verse 45
अयोध्यां तु समासाद्य तीर्थं शक्रस्य विश्रुतम् / स्नातमात्रो नरस्तत्र गोसहस्रफलं लभेत्
अयोध्येस पोहोचून—शक्र (इंद्र) याच्याशी संबंधित प्रसिद्ध तीर्थात—तेथे केवळ स्नान केल्यानेच सहस्र गोदानासमान फल मिळते.
Verse 46
सोमतीर्थं ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् / स्नातमात्रो नरस्तत्र सर्वपापैः प्रमुच्यते
त्यानंतर सोमतीर्थास जावे व तेथे विधिपूर्वक पवित्र स्नान करावे। त्या स्थानी स्नान होताच मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होतो।
Verse 47
सोमग्रहे तु राजेन्द्र पापक्षयकरं भवेत् / त्रैलोक्यविश्रुतं राजन् सोमतीर्थं महाफलम्
हे राजेन्द्र! सोमग्रहणकाळी ते पापक्षय करणारे ठरते. हे राजन्! त्रैलोक्यात विख्यात सोमतीर्थ महान फल देणारे आहे.
Verse 48
यस्तु चान्द्रायणं कुर्यात् तत्र तीर्थे समाहितः / सर्वपापविशुद्धात्मा सोमलोकं स गच्छति
जो तेथे त्या तीर्थी एकाग्रचित्ताने चान्द्रायण व्रत करतो, तो सर्व पापांपासून शुद्ध अंतःकरण होऊन सोमलोकास जातो.
Verse 49
अग्निप्रवेशं यः कुर्यात् सोमतीर्थे नराधिप / जले चानशनं वापि नासौ मर्त्यो ऽभिजायते
हे नराधिप! जो सोमतीर्थात अग्निप्रवेश करतो, किंवा त्या जलात अनशन करून प्राणत्याग करतो, तो पुन्हा मर्त्यरूपाने जन्म घेत नाही.
Verse 50
स्तम्भतीर्थं ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् / स्नातमात्रो नरस्तत्र सोमलोके महीयते
त्यानंतर स्तम्भतीर्थास जावे व तेथे विधिपूर्वक स्नान करावे. तेथे एकदा स्नान केल्यामात्रे मनुष्य सोमलोकी सन्मानित व महिमावंत होतो.
Verse 51
ततो गच्छेत राजेन्द्र विष्णुतीर्थमनुत्तमम् / योधनीपुरमाख्यातं विष्णोः स्थानमनुत्तमम्
त्यानंतर, हे राजेंद्र, विष्णूचे अनुपम तीर्थ—योधनीपुर म्हणून प्रसिद्ध—विष्णूचे अतुल्य स्थान येथे जावे।
Verse 52
असुरा योधितास्तत्र वासुदेवेन कोटिशः / तत्र तीर्थं समुत्पन्नं विष्णुश्रीको भवेदिह / अहोरात्रोपवासेन ब्रह्महत्यां व्यपोहति
तेथे वासुदेवाने कोट्यवधी असुरांशी युद्ध केले. त्या प्रसंगातून तेथे तीर्थ उत्पन्न झाले; येथे मनुष्य विष्णु-श्रीने युक्त होतो. अहोरात्र उपवासाने ब्रह्महत्येचे पापही नष्ट होते.
Verse 53
नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् / कामतीर्थमिति ख्यातं यत्र कामोर्ऽचयद् भवम्
नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर एक परम शोभन तीर्थ आहे, जे कामतीर्थ म्हणून प्रसिद्ध आहे; तेथे कामदेवाने भव (शिव) यांची पूजा केली.
Verse 54
तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा उपवासपरायणः / कुसुमायुधरूपेण रुद्रोलोके महीयते
त्या तीर्थात स्नान करून आणि उपवासात तत्पर राहून, मनुष्य कुसुमायुध (कामदेव) रूप धारण करून रुद्रलोकी मान पावतो.
Verse 55
ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मतीर्थमनुत्तमम् / उमाहकमिति ख्यातं तत्र संतर्पयेत् पितॄन्
त्यानंतर, हे राजेंद्र, ब्रह्मतीर्थ नावाचे अनुपम तीर्थ—उमाहक म्हणून प्रसिद्ध—तेथे जाऊन पितरांचे तर्पण करावे.
Verse 56
पौर्णमास्याममावास्यां श्र्धं कुर्याद् यथाविधि / गजरूपा शिला तत्र तोयमध्ये व्यवस्थिता
पौर्णिमा व अमावास्येला विधिपूर्वक श्राद्ध करावे। तेथे पाण्याच्या मध्यभागी गजरूप शिळा प्रतिष्ठित आहे।
Verse 57
तस्मिंस्तु दापयेत् पिण्डान् वैशाख्यान्तु विशेषतः / स्नात्वा समाहितमना दम्भमात्सर्यवर्जितः / तृप्यन्ति पितरस्तस्य यावत् तिष्ठति मेदिनी
त्या प्रसंगी पिंडदान करावे—विशेषतः वैशाख महिन्यात। स्नान करून, एकाग्र मनाने, दंभ व मत्सर टाळून; त्याचे पितर पृथ्वी असेपर्यंत तृप्त राहतात।
Verse 58
सिद्धेश्वरं ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् / स्नातमात्रो नरस्तत्र गाणपत्यपदं लभेत्
त्यानंतर सिद्धेश्वरास जावे व तेथे विधिपूर्वक स्नान करावे। तेथे केवळ स्नानमात्राने मनुष्य गाणपत्य पद प्राप्त करतो।
Verse 59
ततो गच्छेत राजेन्द्र लिङ्गो यत्र जनार्दनः / तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र विष्णुलोके महीयते
मग, हे राजेंद्र, ज्या लिंगात जनार्दन विराजमान आहेत तेथे जावे। तेथे स्नान केल्यास, हे राजेंद्र, तो विष्णुलोकात महिमान्वित होतो।
Verse 60
यत्र नारायणो देवो मुनोनां भावितात्मनाम् / स्वात्मानं दर्शयामास लिङ्गं तत् परमं पदम्
जिथे देव नारायणांनी भावितात्मा मुनींना आपलेच स्वरूप दर्शविले—तेच स्वयंपर लिंग परम पद (परम धाम) आहे।
Verse 61
अङ्कोलं तु ततो गच्छेत् सर्वपापविनाशनम् / स्नानं दानं च तत्रैव ब्राह्मणानां च भोजनम् / पिण्डप्रिदानं च कृतं प्रेत्यानन्तफलप्रदम्
त्यानंतर सर्वपापविनाशक अंकोल तीर्थास जावे। तेथे स्नान करावे, दान द्यावे आणि ब्राह्मणांना भोजन घालावे। तसेच पिंडप्रदान केल्यास परलोकी अक्षय फल प्राप्त होते।
Verse 62
त्रैयम्बकेन तोयेन यश्चरुं श्रपयेत् ततः / अङ्कोलमूले दद्याच्च पिण्डांश्चैव यथाविधि / तारिताः पितरस्तेन तृप्यन्त्याचन्द्रतारकम्
जो त्र्यंबक (शिव) अभिमंत्रित जलाने चरु शिजवतो आणि विधीनुसार अंकोल वृक्षाच्या मुळाशी पिंड अर्पण करतो—त्या कर्माने पितर तरतात व चंद्र-तारे असेपर्यंत दीर्घकाळ तृप्त राहतात।
Verse 63
ततो गच्छेत राजेन्द्र तापसेश्वरमुत्तमम् / तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र प्राप्नुयात् तपसः फलम्
मग, हे राजेंद्र, उत्तम तपसेश्वर—तपस्व्यांचा ईश्वर—याच्याकडे जावे। तेथे स्नान केल्याने, हे नरेशा, तपस्येचे फल प्राप्त होते।
Verse 64
शुक्लतीर्थं ततो गच्छेत् सर्वपापविनाशनम् / नास्ति तेन सम तीर्थं नर्मदायां युधिष्ठिर
त्यानंतर सर्वपापविनाशक शुक्लतीर्थास जावे। हे युधिष्ठिरा, नर्मदेत त्यासारखे दुसरे कोणतेही तीर्थ नाही।
Verse 65
दर्शनात् स्पर्शनात् तस्य स्नानदानतपोजपात् / होमाच्चैवोपवासाच्च शुक्लतीर्थे महत् फलम्
शुक्लतीर्थात केवळ दर्शन व स्पर्शाने, तसेच स्नान, दान, तप, जप, होम आणि उपवासाने महान फल प्राप्त होते।
Verse 66
योजनं तत् स्मृतं क्षेत्रं देवगन्धर्वसेवितम् / शुक्लतीर्थमिति ख्यातं सर्वपापविनाशनम्
ते क्षेत्र एक योजनपर्यंत विस्तारलेले असे स्मृत आहे; तेथे देव व गंधर्व सेवा करितात। ते ‘शुक्लतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध असून सर्व पापांचा नाश करणारे आहे।
Verse 67
पादपाग्रेण दृष्टेन ब्रह्महत्यां व्यपोहति / देव्या सह सदा भर्गस्तत्र तिष्ठति शङ्करः
पायाच्या अग्रभागाने जरी केवळ दर्शन झाले तरी ब्रह्महत्येचे पाप दूर होते। तेथे देवीसह भर्गस्वरूप शंकर सदा वास करतात।
Verse 68
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां वैशाखे मासि सुव्रत / कैलासाच्चाभिनिष्क्रम्य तत्र सन्निहितो हरः
हे सुव्रता, वैशाख महिन्यातील कृष्णपक्ष चतुर्दशीला हर (शिव) कैलासातून निघून तेथे विशेष सन्निधानी असतो।
Verse 69
देवदानवगन्धर्वाः सिद्धविद्याधरास्तथा / गणाश्चाप्सरसां नागास्तत्र तिष्ठन्ति पुङ्गव
हे पुरुषश्रेष्ठा, तेथे देव, दानव व गंधर्व; तसेच सिद्ध व विद्याधर—आणि दिव्य गण, अप्सरा व नागही वास करतात।
Verse 70
रजकेन यथा वस्त्रं शुक्लं भवति वारिणा / आजन्मनि कृतं पापं शुक्लतीर्थे व्यपोहति / स्नानं दानं तपः श्राद्धमनन्तं तत्र दृश्यते
जसा रजक पाण्याने वस्त्र शुभ्र करतो, तसा शुक्लतीर्थात जन्मापासून साचलेले पाप धुऊन जाते। तेथे स्नान, दान, तप व श्राद्ध यांचे फळ अनंत दिसते।
Verse 71
शुक्लतीर्थात् परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति / पूर्वे वयसि कर्माणि कृत्वा पापानि मानवः / अहोरात्रोपवासेन शुक्लतीर्थे व्यपोहति
शुक्लतीर्थापेक्षा श्रेष्ठ असे तीर्थ पूर्वी नव्हते आणि पुढेही होणार नाही. पूर्ववयात केलेली पापे मनुष्य शुक्लतीर्थी अहोरात्र उपवास करून नष्ट करतो.
Verse 72
कार्तिकस्य तु मासस्य कृष्णपक्षे चतुर्दशी / घृतेन स्नापयेद् देवमुपोष्य परमेश्वरम् / एकविंशत्कुलोपेतो न च्यवेदैश्वरात् पदात्
कार्तिक मासाच्या कृष्णपक्षातील चतुर्दशीला उपवास करून घृताने देव परमेश्वराचे स्नान घालावे. याने एकवीस कुलांचा उद्धार करणारे पुण्य मिळते आणि ऐश्वर्यपदातून पतन होत नाही.
Verse 73
तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञदानेन वा पुनः / न तां गतिमवाप्नोति शुक्लतीर्थे तु यां लभेत्
तप, ब्रह्मचर्य, यज्ञ किंवा दान यांनीही जी गती मिळत नाही, ती शुक्लतीर्थात मिळते.
Verse 74
शुक्लतीर्थं महातीर्थमृषिसिद्धनिषेवितम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् पुनर्जन्म न विन्दति
शुक्लतीर्थ हे महातीर्थ असून ऋषी व सिद्धांनी सेविलेले आहे. हे राजन्, तेथे स्नान करणारा पुरुष पुनर्जन्म पावत नाही.
Verse 75
अयने वा चतुर्दश्यां संक्रान्तौ विषुवे तथा / स्नात्वा तु सोपवासः सन् विजितात्मा समाहितः
अयनकाळी, चतुर्दशीला, संक्रांतीस व विषुवकाळीही—स्नान करून उपवासात राहून, आत्मसंयमी व एकाग्र होऊन स्थित राहावे.
Verse 76
दानं दद्याद् यथाशक्ति प्रीयेतां हरिशङ्करौ / एतत् तीर्थप्रभावेण सर्वं भवति चाक्षयम्
यथाशक्ती दान द्यावे, ज्याने हरि व शंकर प्रसन्न होतील। या तीर्थाच्या प्रभावाने ते सर्व पुण्य अक्षय होते।
Verse 77
अनाथं दुर्गतं विप्रं नाथवन्तमथापि वा / उद्वादयति यस्तीर्थे तस्य पुण्यफलं शृणु
जो तीर्थस्थानी एखाद्या ब्राह्मणाला—तो अनाथ व दुर्दशेत असो किंवा नाथवान असो—उचलून आधार देतो, त्याचे पुण्यफळ ऐका।
Verse 78
यावत् तद्रोमसंख्या तु तत्प्रसूतिकुलेषु च / तावद् वर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते
जितकी त्याची रोमसंख्या आहे आणि जितकी त्याच्या संततिकुलांत गणना आहे, तितकी सहस्र वर्षे तो रुद्रलोकी गौरविला जातो।
Verse 79
ततो गच्छेत राजेन्द्र यमतीर्थ मनुत्तमम् / कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां माघमासे युधिष्ठिर / स्नानं कृत्वा नक्तभीजी न पश्येद् योनिसङ्कटम्
त्यानंतर, हे राजेंद्र, परम उत्तम यमतीर्थास जावे. हे युधिष्ठिर, माघमासातील कृष्णपक्ष चतुर्दशीस तेथे स्नान करून नक्तभोजी व्रत पाळल्यास पुन्हा योनीसंकट (गर्भप्रवेशाचे दुःख) दिसत नाही.
Verse 80
ततो गच्छेत राजेन्द्र एरण्डीतीर्थमुत्तमम् / संगमे तु नरः स्नायादुपवासपरायणः / ब्राह्मणं भोजयेदेकं कोटिर्भवति भोजिताः
मग, हे राजेंद्र, उत्तम एरण्डीतीर्थास जावे. संगमावर उपवासपरायण होऊन स्नान करावे; आणि तेथे एका ब्राह्मणास भोजन घातले तरी कोटी ब्राह्मणांना भोजन घातल्यासारखे फल मिळते.
Verse 81
एरण्डीसंगमे स्नात्वा भक्तिभावात् तुरञ्जितः / मृत्तिकां शिरसि स्थाप्य अवगाह्य च तज्जलम् / नर्मदोदकसंमिश्रं मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
एरण्डीच्या संगमावर स्नान करून भक्तिभावाने तत्क्षणी प्रेरित होऊन शिरावर पवित्र मृत्तिका धारण करावी व त्या जलात अवगाहन करावे. नर्मदेच्या जलाने मिश्रित त्या तीर्थजलात स्नान केल्याने सर्व पाप-किल्बिषांपासून मुक्ती मिळते.
Verse 82
ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं कार्णाटिकेश्वरम् / गङ्गावतरते तत्र दिने पुण्ये न संशयः
त्यानंतर, हे राजेन्द्रा, कार्णाटिकेश्वर नावाच्या तीर्थास जावे. तेथे पुण्यदिनी गंगेचे अवतरण होते—यात संशय नाही.
Verse 83
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च दत्त्वा चैव यथाविधि / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते
तेथे स्नान करून, तेथील (पवित्र) जल प्राशन करून आणि विधिपूर्वक दान देऊन, तो सर्व पापांपासून पूर्ण मुक्त होऊन ब्रह्मलोकी मान पावतो.
Verse 84
नन्दितीर्थं ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् / प्रीयते तस्य नन्दीशः सोमलोके महीयते
त्यानंतर नन्दितीर्थास जाऊन तेथे विधिपूर्वक स्नान करावे. त्यामुळे नन्दीश (शिव) प्रसन्न होतात आणि तो सोमलोकी मान पावतो.
Verse 85
ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं त्वनरकं शुभम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् नरकं नैव पश्यति
त्यानंतर, हे राजेन्द्रा, अनरक नावाच्या शुभ तीर्थास जावे. हे राजन्, तेथे स्नान केल्यास मनुष्य नरक कधीही पाहत नाही.
Verse 86
तस्मिंस्तीर्थे तु राजेन्द्र स्वान्यस्थीनि विनिक्षिपेत् / रूपवान् जायते लोके धनभोगसमन्वितः
हे राजेंद्र! त्या तीर्थस्थानी आपल्या अस्थींचा निक्षेप करावा; त्यामुळे तो लोकात रूपवान् होऊन, धन व भोगसंपत्तीने युक्त असा जन्म घेतो.
Verse 87
ततो गच्छेत राजेन्द्र कपिलातीर्थ मुत्तमम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् गोसहस्रफलं लभेत्
त्यानंतर, हे राजेंद्र, उत्तम कपिला-तीर्थास जावे; तेथे स्नान केल्यास, हे राजन्, मनुष्याला सहस्र गोदानासमान फल मिळते.
Verse 88
ज्येष्ठमासे तु संप्राप्ते चतुर्दश्यां विशेषतः / तत्रोपोष्य नरो भक्त्या दद्याद् दीपं घृतेन तु
ज्येष्ठ मास आला की, विशेषतः चतुर्दशीस, तेथे मनुष्याने उपवास करून भक्तीने घृताचा दीप अर्पण करावा.
Verse 89
घृतेन स्नापयेद् रुद्रं सघृतं श्रीफलं दहेत् / घण्टाभरणसंयुक्तां कपिलां वै प्रदापयेत्
घृताने रुद्राचा अभिषेक करावा, आणि घृतासहित श्रीफळ (नारळ) अग्नीत होम करावा; तसेच घंटा व आभूषणांनी युक्त कपिला गाय दान करावी.
Verse 90
सर्वाभरणसंयुक्तः सर्वदेवनमस्कृतः / शिवतुल्यबलो भूत्वा शिववत् क्रीडते चिरम्
तो सर्व आभूषणांनी युक्त होऊन सर्व देवांनी नमस्कृत होतो; शिवतुल्य बल प्राप्त करून, शिवाप्रमाणे दीर्घकाळ दिव्य क्रीडा करीत राहतो.
Verse 91
अङ्गारकदिने प्राप्ते चतुर्थ्यां तु विशेषतः / स्नापयित्वा शिवं दद्याद् ब्राह्मणेभ्यस्तु भोजनम्
अंगारकदिनी, विशेषतः चतुर्थी तिथीस, शिवास स्नान घालून ब्राह्मणांना भोजन द्यावे।
Verse 92
सर्वभोगसमायुक्तो विमानैः सार्वकामिकैः / गत्वा शक्रस्य भवनं शक्रेण सह मोदते
सर्व भोगांनी युक्त होऊन, सर्वकामना पूर्ण करणाऱ्या दिव्य विमानांनी नेला जाऊन, तो शक्राच्या (इंद्राच्या) भवनात जाऊन इंद्रासह आनंद भोगतो।
Verse 93
ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो धनवान् भोगवान् भवेत् / अङ्गारकनवम्यां तु अमावास्यां तथैव च / स्नापयेत् तत्र यत्नेन रूपवान् सुभगो भवेत्
नंतर स्वर्गातून घसरला तरी तो धनवान व भोगसमृद्ध होतो. तसेच अंगारक-नवमी व अमावास्येला तेथे यत्नपूर्वक स्नानविधी केल्यास तो रूपवान व सुभाग्यवान होतो।
Verse 94
ततो गच्छेत राजेन्द्र गणेश्वरमनुत्तमम् / श्रावणे मासी संप्राप्ते कृष्णपक्षे चतुर्दशी
त्यानंतर, हे राजेंद्र, श्रावण मास आला असता कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस अनुत्तम गणेश्वराच्या धामास जावे।
Verse 95
स्नातमात्रो नरस्तत्र रुद्रलोके महीयते / पितॄणां तर्पणं कृत्वा मुच्यते ऽसावॄणत्रयात्
तेथे केवळ स्नान केल्यानेच मनुष्य रुद्रलोकी मान पावतो. आणि पितरांचे तर्पण केल्यास तो त्रिविध ऋणातून मुक्त होतो।
Verse 96
गङ्गेश्वरसमीपे तु गङ्गावदनमुत्तमम् / अकामो वा सकामो वा तत्र स्नात्वा तु मानवः / आजन्मजनितैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः
गंगेश्वराच्या समीपे गंगेचे परम उत्तम ‘गंगावदन’ आहे. निष्काम असो वा सकाम, जो मनुष्य तेथे स्नान करतो तो जन्मापासून साचलेल्या पापांपासून मुक्त होतो—यात संशय नाही.
Verse 97
तस्य वै पश्चिमे देशे समीपे नातिदूरतः / दशाश्वमेधिकं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
त्याच्या पश्चिमेस, अगदी जवळ आणि फार दूर नाही, ‘दशाश्वमेधिक’ नावाचे तीर्थ आहे, जे त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे.
Verse 98
उपोष्य रजनीमेकां मासि भाद्रपदे शुभे / अमावस्यां नरः स्नात्वा पूजयेद् वृषभध्वजम्
शुभ भाद्रपद महिन्यात एक रात्र उपवास करून, अमावास्येच्या दिवशी स्नान करावे आणि मग वृषभध्वज—भगवान् शिव—यांची पूजा करावी.
Verse 99
काञ्चनेन विमानेन किङ्किणीजालमालिना / गत्वा रुद्रपुरं रम्यं रुद्रेण सह मोदते
किंकिणींच्या जाळ्याने अलंकृत सुवर्ण विमानावर आरूढ होऊन तो रम्य रुद्रपुरास जातो आणि रुद्र (शिव) यांच्यासह आनंद भोगतो.
Verse 100
सर्वत्र सर्वदिवसे स्नानं तत्र समाचरेत् / पितॄणां तर्पणं कुर्यादश्वमेधफलं लभेत्
जिथे कुठे असो, तेथे दररोज स्नानाचा आचार करावा; आणि पितरांचे तर्पण करावे—त्यामुळे अश्वमेध यज्ञासमान फल मिळते.
Frequently Asked Questions
Narmadā is portrayed as Rudra-born and universally venerated; her waters, banks, and associated tīrthas function as direct instruments of pāpa-kṣaya, capable of removing even grave impurities when joined with vrata, dāna, and disciplined intention.
While many stations are Śiva-liṅga tīrthas promising Rudraloka, the text also prescribes explicit worship of Nārāyaṇa for Viṣṇuloka and describes Nārāyaṇa’s self-revelation in liṅga form—treating devotional forms as interoperable rather than competing.
Snāna with restraint, fasting (single night, full day-night, naktabhojī), charity according to means, feeding brāhmaṇas, pradakṣiṇā, and Pitṛ rites (tarpaṇa/śrāddha/piṇḍa) are presented as sādhanā that transforms tīrtha contact into durable spiritual merit.
Śukla-tīrtha is declared unequalled in the Narmadā region—effective through sight, touch, bath, gifts, japa, homa, and fasts; it is associated with specific calendrical observances and is said to wash away sins from birth and even prevent rebirth.
It offers a graded spectrum of fruits: from health, beauty, prosperity, debt-release, and kingship to heavenly worlds and finally non-rebirth—indicating that the same tīrtha discipline, intensified by vrata and purity, can culminate in liberation.