Adhyaya 29

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे ऽष्टाविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच एवं स्वाश्रमनिष्ठानां यतीनां नियतात्मनाम् / भैक्षेण वर्तनं प्रोक्तं फलमूलैरथापि वा

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणाच्या षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागातील अठ्ठाविसावा अध्याय. व्यास म्हणाले—स्वाश्रमधर्मात निष्ठावान व संयमी यतींसाठी उपजीविका भिक्षेने सांगितली आहे; किंवा फळे व मुळे यांद्वारेही.

Verse 2

एककालं चरेद् भैक्षं न प्रसज्येत विस्तरे / भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति

यतीने दिवसातून एकदाच भिक्षा करावी व दीर्घ व्यवहारात गुंतू नये। कारण भिक्षेत आसक्त झालेला संन्यासी विषयांमध्येही लवकर आसक्त होतो।

Verse 3

सप्तागारं चरेद् भैक्षमलाभात् तु पुनश्चरेत् / प्रक्षाल्य पात्रे भुञ्जीयादद्भिः प्रक्षालयेत् तु तत्

यतीने सात घरांत भिक्षा मागावी; न मिळाल्यास पुन्हा जावे। पात्र धुऊन त्यातच भोजन करावे आणि नंतर पाण्याने ते पुन्हा धुवावे।

Verse 4

अथवान्यदुपादाय पात्रे भुञ्जीत नित्यशः / भुक्त्वा तत् संत्यजेत् पात्रं यात्रामात्रमलोलुपः

किंवा दुसरे (शुद्ध) पात्र घेऊन नित्य त्यातच भोजन करावे; भोजनानंतर ते पात्र त्यागावे—लोभरहित राहून, केवळ जीवनयात्रेपुरतेच स्वीकारावे।

Verse 5

विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने / वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत्

चूल धूररहित असावा, उखळी-मुसळ बाजूला ठेवलेले असावे, निखारे शांत झालेले असावेत, लोकांनी भोजन केलेले असावे आणि भांडी आवरलेली असावीत—तेव्हाच यतीने नित्य भिक्षेस जावे।

Verse 6

गोदोहमात्रं तिष्ठेत कालं भिक्षुरधोमुखः / भिक्षेत्युक्त्वा सकृत् तूष्णीमश्नीयाद् वाग्यतः शुचिः

भिक्षूने मुख खाली करून गायीचे दूध काढण्याइतका वेळच उभे राहावे। ‘भिक्षा’ असे एकदाच म्हणावे आणि मग वाणीसंयमी व अंतःशुद्ध राहून मौनात भोजन करावे।

Verse 7

प्रक्षाल्य पाणिपादौ च समाचम्य यथाविधि / आदित्ये दर्शयित्वान्नं भुञ्जीत प्राङ्मुखोत्तरः

हातपाय धुऊन व विधिपूर्वक आचमन करून, अन्न आदित्यदेवास अर्पून, पूर्व किंवा उत्तरमुख होऊन भोजन करावे।

Verse 8

हुत्वा प्राणाहुतीः पञ्च ग्रासानष्टौ समाहितः / आचम्य देवं ब्रह्माणं ध्यायीत परमेश्वरम्

पाच प्राणाहुती अर्पून, एकाग्र मनाने आठ ग्रास भोजन करावे; नंतर आचमन करून देवस्वरूप ब्रह्म—परमेश्वराचे ध्यान करावे।

Verse 9

अलाबुं दारुपात्रं च मृण्मयं वैणवं ततः / चत्वारि यतिपात्राणि मनुराह प्रजापतिः

दुधीभोपळ्याचे पात्र, लाकडी पात्र, मातीचे पात्र आणि बांबूचे पात्र—ही चार यतीची भिक्षापात्रे आहेत, असे प्रजापती मनू म्हणतात।

Verse 10

प्राग्रात्रे पररात्रे च मध्यरात्रे तथैव च / संध्यास्वह्नि विशेषेण चिन्तयेन्नित्यमीश्वरम्

रात्रीच्या प्रारंभी, रात्रीच्या उत्तर भागी, तसेच मध्यरात्री; आणि विशेषतः संध्याकाळी—नित्य ईश्वराचे चिंतन करावे।

Verse 11

कृत्वा हृत्पद्मनिलये विश्वाख्यं विश्वसंभवम् / आत्मानं सर्वभूतानां परस्तात् तमसः स्थितम्

हृदयकमळाच्या निवासात ‘विश्व’ नावाने प्रसिद्ध व विश्वाचा उद्गम असलेल्या त्या आत्म्याची स्थापना करावी; तोच सर्वभूतांचा परमात्मा, तमसाच्या पलीकडे स्थित आहे।

Verse 12

सर्वस्याधारभूतानामानन्दं ज्योतिरव्ययम् / प्रधानपुरुषातीतमाकाशं दहनं शिवम्

तो सर्वांचा आधार, आनंदस्वरूप, अविनाशी ज्योती आहे। प्रधान व पुरुष यांपलीकडे, सर्वव्यापी आकाश आणि दाहक अग्नी—तोच परम मंगल शिव आहे।

Verse 13

तदन्तः सर्वभावानामीश्वरं ब्रह्मरूपिणम् / ध्यायेदनादिमद्वैतमानन्दादिगुणालयम्

सर्व भावांच्या अंतःस्थ, ब्रह्मस्वरूप ईश्वराचे ध्यान करावे—तो अनादी, अद्वैत आणि आनंदादि दिव्य गुणांचा आलय आहे।

Verse 14

महान्तं परमं ब्रह्म पुरुषं सत्यमव्ययम् / सितेतरारुणाकारं महेशं विश्वरूपिणम्

मी त्या महानाची उपासना करतो—परम ब्रह्म, परम पुरुष, सत्यस्वरूप व अविनाशी। जो श्वेत तसेच अरुण अशा दोन्ही रूपांनी तेजस्वी, आणि विश्वरूप महेश आहे।

Verse 15

ओङ्कारान्ते ऽथ चात्मानं संस्थाप्य परमात्मनि / आकाशे देवमीशानं ध्यायीताकाशमध्यगम्

मग ओंकाराच्या अंतकाळी, आपला आत्मा परमात्म्यात स्थिर करून, आकाशात स्थित देव ईशान (शिव) याचे ध्यान करावे—जो आकाशाच्या मध्यभागी विराजतो।

Verse 16

कारणं सर्वभावानामानन्दैकसमाश्रयम् / पुराणं पुरुषं शंभुं ध्यायन् मुच्येत बन्धनात्

सर्व भावांचे कारण, केवळ आनंदाचा आश्रय, आदिपुरुष शंभू याचे ध्यान केल्याने मनुष्य बंधनातून मुक्त होतो।

Verse 17

यद्वा गुहायां प्रकृतौ जगत्संमोहनालये / विचिन्त्य परमं व्योम सर्वभूतैककारणम्

किंवा प्रकृतीच्या गुहेत—जगाच्या मोहाचे निवासस्थान—स्थिर होऊन, सर्वभूतांचे एकमेव कारण असलेल्या परम ‘व्योम’ (सर्वव्यापी व्यापक तत्त्व) याचे चिंतन करावे।

Verse 18

जीवनं सर्वभूतानां यत्र लोकः प्रलीयते / आनन्दं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत् पश्यन्ति मुमुक्षवः

तेच परम तत्त्व सर्वभूतांचे जीवन आहे; ज्यात हा लोक विलीन होतो. तोच ब्रह्माचा सूक्ष्म आनंद आहे, जो मुमुक्षू साधक पाहतात।

Verse 19

तन्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञानलक्षणम् / अनन्तं सत्यमीशानं विचिन्त्यासीत संयतः

त्याच्या मध्यभागी ब्रह्म निहित आहे—केवळ ज्ञानस्वरूप. अनंत व सत्यस्वरूप ईशानाचे चिंतन करून संयमी साधक आत्मसंयमात स्थित राहावा।

Verse 20

गुह्याद् गुह्यतमं ज्ञानं यतीनामेतदीरितम् / यो ऽनुतिष्ठेन्महेशेन सो ऽश्नुते योगमैश्वरम्

हे ज्ञान गुह्याहूनही गुह्यतम असून यतींसाठी सांगितले आहे. जो महेश (शिव) यांनी सांगितल्याप्रमाणे याचे अनुष्ठान करतो, तो ऐश्वर्ययुक्त दिव्य योग प्राप्त करतो।

Verse 21

तस्माद् ध्यानरतो नित्यमात्मविद्यापरायणः / ज्ञानं समभ्यसेद् ब्राह्मं येन मुच्येत बन्धनात्

म्हणून सदैव ध्यानरत व आत्मविद्येत परायण होऊन, ब्राह्म ज्ञानाचा निरंतर अभ्यास करावा—ज्यायोगे बंधनातून मुक्ती मिळते।

Verse 22

मत्वा पृथक् स्वमात्मानं सर्वस्मादेव केवलम् / आनन्दमजरं ज्ञानं ध्यायीत च पुनः परम्

स्वात्मा सर्वांपासून वेगळी, एकटी आहे असे जाणून, पुन्हा परमाचे ध्यान करावे—जो आनंदमय, अजर व ज्ञानस्वरूप आहे।

Verse 23

यस्मात् भवन्ति भूतानि यद् गत्वा नेह जायते / स तस्मादीश्वरो देवः परस्माद् यो ऽधितिष्ठति

ज्याच्यापासून सर्व भूत उत्पन्न होतात आणि ज्याला प्राप्त झाल्यावर येथे पुन्हा जन्म होत नाही—तोच देव ईश्वर, जो परात्परापलीकडे अधिष्ठाता आहे।

Verse 24

यदन्तरे तद् गगनं शाश्वतं शिवमव्ययम् / यदंशस्तत्परो यस्तु स देवः स्यान्महेश्वरः

जे सर्वांच्या अंतरी आहे ते आकाशवत् तत्त्व शाश्वत, शिव व अव्यय आहे. आणि ज्याचा अंश हे जग आहे, त्या परात्परात जो परायण—तोच देव महेश्वर.

Verse 25

व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवोपव्रतानि च / एकैकातिक्रमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते

भिक्षूंची जी व्रते व उपव्रते आहेत, त्यांतील प्रत्येक उल्लंघनासाठी स्वतंत्र प्रायश्चित्त ठरविलेले आहे।

Verse 26

उपेत्य च स्त्रियं कामात् प्रायश्चित्तं समाहितः / प्राणायामसमायुक्तं कुर्यात् सांतपनं शुचिः

कामवश स्त्रीकडे गेल्यास, मन एकाग्र करून प्रायश्चित्त करावे; शुद्ध होऊन प्राणायामयुक्त सांतपन तप आचरावे।

Verse 27

ततश्चरेत नियमात् कृच्छ्रं संयतमानसः / पुनराश्रममागम्य चरेद् भिश्रुरतन्द्रितः

त्यानंतर मन संयत करून नियमाप्रमाणे कृच्छ्र तप आचरावे. मग आपल्या आश्रमात परत येऊन श्रद्धावान, संयमी व न थकता आचरण करावे.

Verse 28

न धर्मयुक्तमनृतं हिनस्तीति मनीषिणः / तथापि च न कर्तव्यं प्रसङ्गो ह्येष दारुणः

धर्मासाठी बोललेले असत्य हानी करत नाही, असे ज्ञानी म्हणतात; तरीही ते करू नये, कारण हा भयंकर प्रसंग पुढे मोठ्या अनर्थाचे दार उघडतो.

Verse 29

एकरात्रोपवासश्च प्राणायामशतं तथा / उक्त्वानृतं प्रकर्तव्यं यतिना धर्मलिप्सुना

धर्माची इच्छा असलेल्या यतीने असत्य बोलले असल्यास, प्रायश्चित्त म्हणून एक रात्र उपवास व शंभर प्राणायाम करावेत.

Verse 30

परमापद्गतेनापि न कार्यं स्तेयमन्यतः / स्तेयादभ्यधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति स्मृतिः / हिंसा चैषापरा दिष्टा या चात्मज्ञाननाशिका

अतिशय आपत्तीतही दुसऱ्याचे धन चोरू नये. स्मृती म्हणते—चोरीपेक्षा मोठा अधर्म नाही. ही सूक्ष्मतर हिंसा आहे, कारण ती आत्मज्ञानाचा नाश करते.

Verse 31

यदेतद् द्रविणं नाम प्राण ह्येते बहिश्वराः / स तस्य हरति प्राणान् यो यस्य हरते धनम्

ज्याला ‘धन’ म्हणतात ते खरे तर बाहेर स्थित प्राणच आहे. म्हणून जो परधन हरतो, तो निश्चयच त्याचे प्राण हरतो.

Verse 32

एवं कृत्वा स दुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रताच्च्युतः / भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेच्चान्द्रायणव्रतम्

अशा प्रकारे करून तो दुष्टचित्त, ज्याचे आचरण भंगले व जो व्रतच्युत झाला आहे, तो पुन्हा पश्चात्तापाने युक्त होऊन प्रायश्चित्तार्थ चान्द्रायण-व्रत आचरावे।

Verse 33

विधिना शास्त्रदृष्टेन संवत्सरमिति श्रुतिः / भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेद् भिक्षुरतन्द्रितः

श्रुती म्हणते—शास्त्रदृष्ट विधीनुसार हे एक वर्ष करावे. त्यानंतर अधिक वैराग्य प्राप्त करून भिक्षूने प्रमादरहित होऊन सतत आचरण करावे।

Verse 34

अकस्मादेव हिंसां तु यदि भिक्षुः समाचरेत् / कुर्यात्कृछ्रातिकृच्छ्रं तु चान्द्रायणमथापि वा

जर भिक्षू अकस्मात् अनिच्छेने हिंसा करील, तर त्याने ‘कृच्छ्रातिकृच्छ्र’ हे कठोर तप करावे; किंवा प्रायश्चित्तार्थ चान्द्रायण-व्रतही करावे।

Verse 35

स्कन्देदिन्द्रियदौर्बल्यात् स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि / तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश / दिवास्कन्दे त्रिरात्रं स्यात् प्राणायामशतं तथा

इंद्रियदौर्बल्यामुळे जर यती स्त्रीकडे पाहून संयमात स्खलित झाला, तर त्याने निश्चयाने सोळा प्राणायामांनी स्वतःला स्थिर करावे. दिवसा स्खलन झाल्यास तीन रात्री नियम ठेवावा आणि तसेच शंभर प्राणायामही सांगितले आहेत।

Verse 36

एकान्ने मधुमांसे च नवश्राद्धे तथैव च / प्रत्यक्षलवणे चोक्तं प्राजापत्यं विशोधनम्

एकान्न-भोजनाचा दोष, तसेच मधु व मांस सेवन, नवश्राद्धाचा प्रसंग आणि प्रत्यक्ष मीठ ग्रहण—या सर्वांसाठी शुद्धीकारक प्रायश्चित्त म्हणून प्राजापत्य-व्रत सांगितले आहे।

Verse 37

ध्याननिष्ठस्य सततं नश्यते सर्वपातकम् / तस्मान्महेश्वरं ज्ञात्वा तस्य ध्यानपरो भवेत्

जो सदैव ध्याननिष्ठ असतो, त्याची सर्व पातके निरंतर नष्ट होतात. म्हणून महेश्वरास यथार्थ जाणून त्याच्या ध्यानात परायण व्हावे.

Verse 38

यद् ब्रह्म परमं ज्योतिः प्रतिष्ठाक्षरमद्वयम् / यो ऽन्तरात्र परं ब्रह्म स विज्ञेयो महेश्वरः

जे ब्रह्म परम ज्योती आहे—प्रतिष्ठा, अक्षय व अद्वैत—आणि जो अंतरात्मा म्हणून तेच परब्रह्म आहे, तोच महेश्वर जाणावा.

Verse 39

एष देवो महादेवः केवलः परमः शिवः / तदेवाक्षरमद्वैतं तदादित्यान्तरं परम्

हाच देव महादेव—एकमेव परम शिव. तेच अक्षर, अद्वैत तत्त्व; तेच आदित्याच्या अंतरातील परम अंतर्ज्योती आहे.

Verse 40

यस्मान्महीयते देवः स्वधाम्नि ज्ञानसंज्ञिते / आत्मयोगाह्वये तत्त्वे महादेवस्ततः स्मृतः

देव आपल्या स्वधामात—‘ज्ञान’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या—आणि ‘आत्मयोग’ नावाच्या तत्त्वात महिमावान ठरतो; म्हणून तो ‘महादेव’ म्हणून स्मरला जातो.

Verse 41

नान्यद् देवान्महादेवाद् व्यतिरिक्तं प्रपश्यति / तमेवात्मानमन्वेति यः स याति परं पदम्

जो महादेवापासून वेगळा असा कोणताही देव भिन्न मानत नाही, आणि त्यालाच आत्मा म्हणून अनुसरतो, तो परम पदाला पोहोचतो.

Verse 42

मन्यते ये स्वमात्मानं विभिन्नं परमेश्वरात् / न ते पश्यन्ति तं देवं वृथा तेषां परिश्रमः

जे आपल्या आत्म्याला परमेश्वरापासून भिन्न मानतात, ते त्या देवाला खरे पाहत नाहीत; त्यांचा सर्व परिश्रम व्यर्थ ठरतो।

Verse 43

एकमेव परं ब्रह्म विज्ञेयं तत्त्वमव्ययम् / स देवस्तु महादेवो नैतद् विज्ञाय बध्यते

एकच परम ब्रह्म—अव्यय तत्त्व—जाणण्यास योग्य आहे. तोच देव महादेव आहे; हे न जाणल्यास जीव बंधनात राहतो।

Verse 44

तस्माद् यतेत नियतं यतिः संयतमानसः / ज्ञानयोगरतः शान्तो महादेवपरायणः

म्हणून यतीने सतत नियमानुसार प्रयत्न करावा—मन संयमित ठेवावे—ज्ञानयोगात रत, शांत, आणि महादेवाला पूर्ण शरण जावे।

Verse 45

एष वः कथितो विप्रो यतीनामाश्रमः शुभः / पितामहेन विभुना मुनीनां पूर्वमीरितम्

हे विप्र, यतींचा हा शुभ आश्रमधर्म तुला सांगितला आहे—जसा पूर्वी विभु पितामह (ब्रह्मा) यांनी मुनींना सांगितला होता।

Verse 46

नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दद्यादिदमनुत्तमम् / ज्ञानं स्वयंभुवा प्रोक्तं यतिधर्माश्रयं शिवम्

हा अनुत्तम उपदेश पुत्र, शिष्य किंवा समर्पित योगी यांच्याव्यतिरिक्त इतरांना देऊ नये. हे स्वयंभू (ब्रह्मा) यांनी सांगितलेले, यतिधर्मावर आधारलेले आणि शिवात प्रतिष्ठित मंगल ज्ञान आहे।

Verse 47

इति यतिनियमानामेतदुक्तं विधानं पशुपतिपरितोषे यद् भवेदेकहेतुः / न भवति पुनरेषामुद्भवो वा विनाशः प्रणिहितमनसो ये नित्यमेवाचरन्ति

अशा रीतीने यति-नियमांचे हे विधान सांगितले आहे—पशुपतीला संतुष्ट करण्याचे एकमेव प्रभावी कारण. ज्यांचे मन सदैव ईश्वरात स्थिर आहे आणि जे हे नित्य आचरतात, त्यांना पुन्हा बंधनाचा उदय होत नाही, तसेच प्राप्त स्थितीचा नाशही होत नाही.