Adhyaya 25

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुर्विशो ऽध्यायः इन् रेए निछ्त् ज़ुल्äस्सिगे ज़ेइछेन्: व्यास उवाच एष वो ऽभिहितः कृत्स्नो गृहस्थाश्रमवासिनः / द्विजातेः परमो धर्मो वर्तनानि निबोधत

अशा रीतीने श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उपरिविभागातील चोवीसावा अध्याय समाप्त झाला. व्यास म्हणाले—गृहस्थाश्रमवासिनांसाठी हा सर्व उपदेश सांगितला; आता द्विजांचा परम धर्म व सदाचाराची वर्तने जाणून घ्या.

Verse 2

द्विविधस्तु गृही ज्ञेयः साधकश्चाप्यसाधकः / अध्यापनं याजनं च पूर्वस्याहुः प्रतिग्रहम् / कुसीदकृषिवाणिज्यं प्रकुर्वोतास्वयङ्कृतम्

गृहस्थ दोन प्रकारचा—साधक आणि असाधक. साधकासाठी अध्यापन, याजन व प्रतिग्रह सांगितले आहेत; असाधक मात्र स्वतःच्या हेतूने कुसीद, कृषी व वाणिज्य करतो.

Verse 3

कृषेरभावाद् वाणिज्यं तदभावात् कुसीदकम् / आपत्कल्पो ह्यं ज्ञेयः पूर्वोक्तो मुख्य इष्यते

कृषी शक्य नसेल तर वाणिज्य, तेही नसेल तर कुसीद करावे. हा आपत्काळाचा नियम समजावा; पूर्वोक्त मुख्य धर्मच प्रधान मानला आहे.

Verse 4

स्वयं वा कर्षणं कुर्याद् वाणिज्यं वा कुसीदकम् / कष्टा पापीयसी वृत्तिः कुसीदं तद् विवर्जयेत्

मनुष्याने स्वतः शेती करावी किंवा व्यापार करावा; पण व्याजाने पैसा देणे (कुसीद) ही कठोर व अधिक पापमय उपजीविका आहे, म्हणून कुसीद टाळावी।

Verse 5

क्षात्रवृत्तिं परां प्रहुर्न स्वयं कर्षणं द्विजैः / तस्मात् क्षात्रेण वर्तेत वर्तनेनापदि द्विजः

रक्षण-शासनाचा क्षात्रवृत्तीधर्म श्रेष्ठ आहे, द्विजांनी स्वतः नांगर चालवू नये असे ते सांगतात। म्हणून द्विजाने क्षात्रधर्माने जगावे; पण आपत्तीत जे मिळेल त्याने निर्वाह करावा।

Verse 6

तेन चावाप्यजीवंस्तु वैश्यवृत्तिं कृषिं व्रजेत् / न कथञ्चन कुर्वोत ब्राह्मणः कर्म कर्षणम्

त्यानेही उपजीविका न झाल्यास वैश्यवृत्ती म्हणजे शेती स्वीकारावी. पण ब्राह्मणाने कोणत्याही प्रकारे नांगरणीचे कर्म कधीही करू नये।

Verse 7

लब्धलाभः पितॄन् देवान् ब्राह्मणांश्चापि पूजयेत् / ते तृप्तास्तस्य तं दोषं शमयन्ति न संशयः

लाभ मिळाल्यावर पितर, देव आणि ब्राह्मण यांचीही पूजा करावी. ते तृप्त होऊन त्याचा तो दोष निःसंशय शांत करतात।

Verse 8

देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च दद्याद् भागं तु विंशकम् / त्रिंशद्भागं ब्राह्मणानां कृषिं कुर्वन् न दुष्यति

देव व पितरांसाठी विसावा भाग द्यावा, आणि ब्राह्मणांसाठी तिसावा भाग अर्पण करावा. अशी अर्पणे करून शेती करणारा दोषी ठरत नाही।

Verse 9

वणिक् प्रदद्याद् द्विगुणं कुसीदी त्रिगुणं पुनः / कृषीवलो न दोषेण युज्यते नात्र संशयः

वणिक द्विगुण देऊन फेडू शकतो आणि सावकार पुन्हा त्रिगुण; पण शेतकरी दोषी ठरत नाही—यात संशय नाही।

Verse 10

शिलोञ्छं वाप्याददीत गृहस्थः साधकः पुनः / विद्याशिल्पादयस्त्वन्ये बहवो वृत्तिहेतवः

साधक गृहस्थ शिलोञ्छ-वृत्ती (शेतात उरलेले धान्य वेचणे)ही स्वीकारू शकतो. तसेच विद्या, शिल्प इत्यादी अनेक उपजीविकेची साधने आहेत।

Verse 11

असाधकस्तु यः प्रोक्तो गृहस्थाश्रमसंस्थितः / शिलोञ्छे तस्य कथिते द्वे वृत्ती परमर्षिभिः

जो गृहस्थाश्रमात असूनही ‘असाधक’ म्हणून सांगितला आहे, त्याच्यासाठी शिलोञ्छविषयी दोन प्रकारच्या वृत्ती परमर्षींनी कथिल्या आहेत।

Verse 12

अमृतेनाथवा जीवेन्मृतेनाप्यथवा यदि / अयाचितं स्यादमृतं मृतं भेक्षं तु याचितम्

तो ‘अमृत’ वृत्तीने जगावा, किंवा ती न मिळाल्यास ‘मृत’ वृत्तीनेही. न मागता जे मिळते ते ‘अमृत’; आणि मागून मिळणारी भिक्षा ‘मृत’ म्हणतात।

Verse 13

कुशूलधान्यको वा स्यात् कुम्भीधान्यक एव वा / त्र्यहैहिको वापि भवेदश्वस्तनिक एव च

तो कोठारात धान्य साठवणारा असो किंवा कुंभात धान्य ठेवणारा; किंवा तीन दिवस पुरेल इतका साठा असो, अथवा फक्त उद्यापुरताच साठा असणारा ही असो।

Verse 14

चतुर्णामपि चैतेषां द्विजानां गृहमेधिनाम् / श्रेयान् परः परो ज्ञेयो धर्मतो लोकजित्तमः

या चार प्रकारच्या द्विज गृहस्थांमध्ये धर्मतः प्रत्येक पुढचा हा मागीलापेक्षा श्रेष्ठ जाणावा; कारण तो लोकजयी (उच्च पुण्यफलप्राप्तीस) अधिक समर्थ असतो।

Verse 15

षट्कर्मैको भवत्येषां त्रिभिरन्यः प्रवर्तते / द्वाभ्यामेकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रेण जीवति

या ब्राह्मणांमध्ये एक षट्कर्मांनी उपजीविका करतो, दुसरा तीन कर्मांनी प्रवर्ततो; एक दोन कर्मांनी, आणि चौथा ब्रह्मसत्र (दीर्घ वैदिक सत्र) करून जीवन चालवितो।

Verse 16

वर्तयंस्तु शिलोञ्छाभ्यामग्निहोत्रपरायणः / इष्टीः पार्वायणान्तीयाः केवला निर्वपेत् सदा

शिलोञ्छ व उञ्छ यांद्वारे उपजीविका करीत, अग्निहोत्रपरायण होऊन, तो नेहमी पार्वायण-व्रतांच्या अंत्यकर्मासाठी विहित केवळ साध्या इष्ट्या अर्पण करील।

Verse 17

न लोकवृतिं वर्तेत वृत्तिहेतोः कथञ्चन / अजिह्मामशठां शुद्धां जीवेद् ब्राह्मणजीविकाम्

उपजीविकेसाठी तो कधीही लोकवृत्तीचा अवलंब करू नये. ब्राह्मणाची उपजीविका—सरळ, कपटरहित व शुद्ध—यानेच जीवन जगावे।

Verse 18

याचित्वा वापि सद्भ्यो ऽन्नं पितॄन्देवांस्तु तोषयेत् / याचयेद् वा शुचिं दान्तं न तृप्येत स्वयं ततः

सज्जनांकडून भिक्षेने अन्न मागूनही त्याने त्याद्वारे पितर व देव यांना तृप्त करावे. किंवा शुचि व दान्त पुरुषाकडून मागावे; पण त्या अन्नाने स्वतःची तृप्ती करू नये।

Verse 19

यस्तु द्रव्यार्जनं कृत्वा गृहस्थस्तोषयेन्न तु / देवान् पितृंश्च विधिना शुनां योनिं व्रजत्यसौ

जो गृहस्थ धन मिळवूनही विधीनुसार देव व पितरांना तृप्त करीत नाही, तो निश्चयच कुत्र्यांच्या योनीत जन्म घेतो।

Verse 20

धर्मश्चार्थश्च कामश्च श्रेयो मोक्षश्चतुष्टयम् / धर्माविरुद्धः कामः स्याद् ब्राह्मणानां तु नेतरः

धर्म, अर्थ, काम आणि परम श्रेय मोक्ष—हे चार पुरुषार्थ सांगितले आहेत. ब्राह्मणांसाठी काम तोच योग्य जो धर्माविरुद्ध नसावा; अन्यथा नाही।

Verse 21

योर्ऽथो धर्माय नात्मार्थः सोर्ऽथो ऽनर्थस्तथेतरः / तस्मादर्थं समासाद्य दद्याद् वै जुहुयाद् यजेत्

जो अर्थ धर्मासाठी आहे, स्वार्थासाठी नाही—तोच खरा अर्थ; केवळ स्वतःसाठी मिळवलेला अर्थ अनर्थ ठरतो. म्हणून साधन मिळाल्यावर दान द्यावे, होम करावा आणि यज्ञ-पूजन करावे।