Adhyaya 11

Verse 1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) दशमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि योगं परमदुर्लभम् / येनात्मानं प्रपश्यन्ति भानुमन्तमिवेश्वरम्

श्रीकूर्मपुराणातील ईश्वरगीतेत ईश्वर म्हणाले—आता पुढे मी परम दुर्लभ योग सांगतो; ज्यायोगे साधक आत्म्याला सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, ईश्वरस्वरूप, प्रत्यक्ष पाहतात.

Verse 2

योगाग्निर्दहति क्षिप्रमशेषं पापपञ्जरम् / प्रसन्नं जायते ज्ञानं साक्षान्निर्वाणसिद्धिदम्

योगाग्नी पापाचे संपूर्ण पिंजरे शीघ्र जाळून टाकते. मग प्रसन्न, निर्मळ ज्ञान उत्पन्न होते—जे प्रत्यक्ष निर्वाणसिद्धी देते.

Verse 3

योगात्संजायते ज्ञानं ज्ञानाद् योगः प्रवर्तते / योगज्ञानाभियुक्तस्य प्रसीदति महेश्वरः

योगातून ज्ञान उत्पन्न होते आणि ज्ञानातून योग प्रवर्ततो. जो योग व ज्ञान या दोन्हींमध्ये सतत युक्त असतो, त्याच्यावर महेश्वर प्रसन्न होतात.

Verse 4

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव वा / ये युञ्जन्तीह मद्योगं ते विज्ञेया महेश्वराः

जे येथे एकदा, दोनदा, तिनदा किंवा सदैव माझ्या योगाचा अभ्यास करतात, ते ‘महेश्वर’ म्हणून जाणावे.

Verse 5

योगस्तु द्विविधो ज्ञेयो ह्यभावः प्रथमो मतः / अपरस्तु महायोगः सर्वयोगोत्तमोत्तमः

योग हा द्विविध जाणावा। पहिला ‘अभाव’ असा मानला आहे; दुसरा ‘महायोग’—सर्व योगांतील सर्वोत्तम श्रेष्ठ।

Verse 6

शून्यं सर्वनिराभासं स्वरूपं यत्र चिन्त्यते / अभावयोगः स प्रोक्तो येनात्मानं प्रपश्यति

ज्यात स्वरूप ‘शून्य’—सर्व आभासरहित—असे चिंतन केले जाते, तो ‘अभावयोग’ म्हणतात; ज्याने आत्म्याचे प्रत्यक्ष दर्शन होते.

Verse 7

यत्र पश्यति चात्मानं नित्यानन्दं निरञ्जनम् / मयैक्यं स महायोगो भाषितः परमेश्वरः

ज्यात तो आत्म्याला नित्यानंदमय व निरंजन पाहतो आणि माझ्याशी एकत्व जाणतो—तोच ‘महायोग’ परमेश्वराने सांगितला आहे.

Verse 8

ये चान्ये योगिनां योगाः श्रूयन्ते ग्रन्थविस्तरे / सर्वे ते ब्रह्मयोगस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

ग्रंथविस्तारात योगींचे जे इतर योग ऐकू येतात, ते सर्व ब्रह्मयोगाच्या सोळाव्या अंशालाही पात्र नाहीत.

Verse 9

यत्र साक्षात् प्रपश्यन्ति विमुक्ता विश्वमीश्वरम् / सर्वेषामेव योगानां स योगः परमो मतः

ज्या अवस्थेत मुक्तजन साक्षात् सर्वविश्वव्यापी ईश्वराचे दर्शन करतात, तोच सर्व योगांमध्ये परम योग मानला आहे.

Verse 10

सहस्रशो ऽथ शतशो ये चेश्वरबहिष्कृताः / न ते पश्यन्ति मामेकं योगिनो यतमानसाः

हजारो वा शेकडो असले तरी जे ईश्वरापासून बहिष्कृत किंवा विमुख आहेत, ते मला—एकाला—पाहत नाहीत; केवळ यत्नशील, संयत मनाचे योगीच (मला) पाहतात.

Verse 11

प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहारो ऽथ धारणा / समाधिश्च मुनिश्रेष्ठा यमो नियम आसनम्

प्राणायाम, ध्यान, प्रत्याहार आणि मग धारणा; तसेच समाधी—हे मुनिश्रेष्ठ—आणि यम, नियम, आसन (ही अंगे आहेत).

Verse 12

मय्येकचित्ततायोगो वृत्त्यन्तरनिरोधतः / तत्साधनान्यष्टधा तु युष्माकं कथितानि तु

माझ्यात एकचित्तता साधणारा योग इतर वृत्तींच्या निरोधाने उत्पन्न होतो; त्याची साधने अष्टधा आहेत—ती तुम्हाला सांगितली आहेत.

Verse 13

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ / यमाः संक्षेपतः प्रोक्ताश्चित्तशुद्धिप्रदा नृणाम्

अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह—हे संक्षेपाने यम सांगितले आहेत; ते मनुष्यांना चित्तशुद्धी देतात.

Verse 14

कर्मणा मनसा वाचा सर्वभूतेषु सर्वदा / अक्लेशजननं प्रोक्तं त्वहिंसा परमर्षिभिः

कर्माने, मनाने व वाणीने—सर्वदा सर्व भूतांप्रती—ज्यामुळे कोणालाही क्लेश होत नाही, तीच परमर्षींनी ‘अहिंसा’ म्हणून सांगितली आहे।

Verse 15

अहिंसायाः परो धर्मो नास्त्यहिंसा परं सुखम् / विधिना या भवेद्धिंसा त्वहिंसैव प्रकीर्तिता

अहिंसेपेक्षा श्रेष्ठ धर्म नाही, आणि अहिंसेपेक्षा मोठे सुख नाही। शास्त्रविधी व योग्य आचाराने जी हिंसा भासते, तीही अहिंसाच म्हणून कीर्तिली आहे।

Verse 16

सत्येन सर्वमाप्नोति सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् / यथार्थकथनाचारः सत्यं प्रोक्तं द्विजातिभिः

सत्याने सर्व काही प्राप्त होते; सत्यातच सर्व प्रतिष्ठित आहे। जे आहे ते तसेच सांगण्याचा शिस्तबद्ध आचार—द्विजांनी त्यालाच ‘सत्य’ म्हटले आहे।

Verse 17

परद्रव्यापहरणं चौर्याद् वाथ बलेन वा / स्तेयं तस्यानाचरणादस्तेयं धर्मसाधनम्

परधनाचे अपहरण—चोरीने किंवा बळाने—याला ‘स्तेय’ म्हणतात। त्याचे आचरण न करणे ‘अस्तेय’ असून ते धर्मसाधनाचे साधन आहे।

Verse 18

कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा / सर्वत्र मैथुनत्यागं ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते

कर्माने, मनाने व वाणीने—सर्वदा सर्व अवस्थांत—सर्वत्र मैथुनाचा त्याग हाच ‘ब्रह्मचर्य’ म्हणून सांगितला आहे।

Verse 19

द्रव्याणामप्यनादानमापद्यपि यथेच्छया / अपरिग्रह इत्याहुस्तं प्रयत्नेन पालयेत्

द्रव्यांचेही, स्वेच्छेने, आपत्तीमध्येही न घेणे—यालाच ‘अपरिग्रह’ म्हणतात. साधकाने तो नियम प्रयत्नपूर्वक पाळावा.

Verse 20

तपः स्वाध्यायसंतोषाः शौचमीश्वरपूजनम् / समासान्नियमाः प्रोक्ता योगसिद्धिप्रदायिनः

तप, स्वाध्याय, संतोष, शौच आणि ईश्वरपूजन—हे संक्षेपाने ‘नियम’ सांगितले आहेत; ते योगसिद्धी देणारे आहेत.

Verse 21

उपवासपराकादिकृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः / शरीरशोषणं प्राहुस्तापसास्तप उत्तमम्

उपवास, पराक, कृच्छ्र, चांद्रायण इत्यादी व्रतांनी शरीरशोषण (कायाक्लेश) करणे—तपस्वीजन त्यास ‘उत्तम तप’ म्हणतात.

Verse 22

वेदान्तशतरुद्रीयप्रणवादिजपं बुधाः / सत्त्वशुद्धिकरं पुंसां स्वाध्यायं परिचक्षते

वेदांत, शतरुद्रीय आणि प्रणव (ॐ) इत्यादींचा जप—हा मनुष्याच्या सत्त्वशुद्धीस कारणीभूत ‘स्वाध्याय’ आहे, असे ज्ञानी म्हणतात.

Verse 23

स्वाध्यायस्य त्रयो भेदा वाचिकोपांशुमानसाः / उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः

स्वाध्यायाचे तीन प्रकार आहेत—वाचिक, उपांशु आणि मानसिक. वेदार्थ जाणणारे म्हणतात की पुढचा पुढचा प्रकार अधिक श्रेष्ठ आहे.

Verse 24

यः शब्दबोधजननः परेषां शृण्वतां स्फुटम् / स्वाध्यायो वाचिकः प्रोक्त उपांशोरथ लक्षणम्

जो स्वाध्याय इतर श्रोत्यांना स्पष्ट शब्दध्वनीने बोध उत्पन्न करतो, तो ‘वाचिक’ असे सांगितले आहे; याच्या विरुद्ध ‘उपांशु’चे लक्षण पुढे निरूपिले आहे।

Verse 25

ओष्ठयोः स्पन्दमात्रेण परस्याशब्दबोधकः / उपांशुरेष निर्दिष्टः साहस्रो वाचिकाज्जपः

फक्त ओठांच्या अल्प स्पंदनाने, ऐकू न येणाऱ्या शब्दांशिवाय जो मंत्रबोध होतो, तो ‘उपांशु’ असे सांगितले आहे; असा उपांशु-जप वाचिक जपापेक्षा हजारपटीने फलदायी म्हटला आहे।

Verse 26

यत्पदाक्षरसङ्गत्या परिस्पन्दनवर्जितम् / चिन्तनं सर्वशब्दानां मानसं तं जपं विदुः

मंत्रपदांच्या अक्षरांशी अंतर्मनाने संयोग ठेवून ज्यात बाह्य स्पंदन नसते आणि सर्व शब्दार्थांचे चिंतन होते—तो जप ‘मानस-जप’ असे ज्ञानी म्हणतात।

Verse 27

यदृच्छालाभतो नित्यमलं पुंसो भवेदिति / या धीस्तामृषयः प्राहुः संतोषं सुखलक्षणम्

ज्या स्थिर बुद्धीने मनुष्य असे मानतो की ‘आपोआप जे मिळेल तेच मला नेहमी पुरेसे आहे’—ऋषींनी त्या वृत्तीला ‘संतोष’ म्हटले आहे; तोच खऱ्या सुखाचे लक्षण आहे।

Verse 28

बाह्यमाभ्यन्तरं शौचं द्विधा प्रोक्तं द्विजोत्तमाः / मृज्जलाभ्यां स्मृतं बाह्यं मनःशुद्धिरथान्तरम्

हे द्विजोत्तमांनो, शौच दोन प्रकारचे सांगितले आहे—बाह्य आणि आभ्यंतर. मृत्तिका व जलाने होणारी शुद्धी बाह्य शौच, आणि मनाची शुद्धी हे आंतरिक शौच होय।

Verse 29

स्तुतिस्मरणपूजाभिर्वाङ्मनःकायकर्मभिः / सुनिश्चला शिवे भक्तिरेतदीश्वरपूजनम्

स्तुती, स्मरण व पूजा—वाणी, मन आणि देहकर्मांनी—जेव्हा शिवभक्ती अढळ होते, तेच खरे ईश्वरपूजन होय.

Verse 30

यमाः सनियमाः प्रोक्ताः प्राणायामं निबोधत / प्राणः स्वदेहजो वायुरायामस्तन्निरोधनम्

यम व नियम सांगितले; आता प्राणायाम जाणून घ्या. प्राण म्हणजे आपल्या देहातून उत्पन्न झालेला वायू; ‘आयाम’ म्हणजे त्याचे निरोधन—म्हणून प्राणायाम हा प्राणवायूचा संयम आहे.

Verse 31

उत्तमाधममध्यत्वात् त्रिधायं प्रतिपादितः / स एव द्विविधः प्रोक्तः सगर्भो ऽगर्भ एव च

उत्तम, अधम व मध्यम या भेदांमुळे हे त्रिविध सांगितले आहे. तेच पुन्हा द्विविधही म्हटले आहे—सगर्भ (गर्भज) आणि अगर्भ (अगर्भज) असे.

Verse 32

मात्राद्वादशको मन्दश्चतुर्विंशतिमात्रिकः / मध्यमः प्राणसंरोधः षट्त्रिंशन्मात्रिकोत्तमः

प्राणसंरोध (प्राणायाम) तीन प्रकारचा आहे: मन्द—बारा मात्रा, मध्यम—चोवीस मात्रा, आणि उत्तम—छत्तीस मात्रा असा.

Verse 33

प्रस्वेदकम्पनोत्थानजनकत्वं यथाक्रमम् / मन्दमध्यममुख्यानामानन्दादुत्तमोत्तमः

क्रमाने आनंदामुळे घाम, कंप आणि उभे राहणे अशी अवस्था उत्पन्न होते. मन्द, मध्यम व मुख्य यांमध्ये सर्वोत्तम आनंदच परम उत्कृष्ट आहे.

Verse 34

सगर्भमाहुः सजपमगर्भं विजपं बुधाः / एतद् वै योगिनामुक्तं प्राणायामस्य लक्षणम्

मंत्रजपासह प्राणायामाला ज्ञानी ‘सगर्भ’ म्हणतात, आणि जपाविना असलेल्याला ‘अगर्भ’ (विजप) म्हणतात. हेच योगींनी प्राणायामाचे लक्षण सांगितले आहे।

Verse 35

सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह / त्रिर्जपेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते

व्याहृती व प्रणव (ॐ) सहित, तसेच ‘शिरस्’ मंत्रासह, श्वास दीर्घ व संयमित ठेवून गायत्रीचा तीनदा जप करावा—यालाच प्राणायाम म्हणतात।

Verse 36

रेचकः पूरकश्चैव प्राणायामो ऽथ कुम्भकः / प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु योगिभिर्यतमानसैः

रेचक (श्वास सोडणे), पूरक (श्वास घेणे) आणि मग कुम्भक (श्वास रोखणे)—हेच प्राणायाम; सर्व शास्त्रांत असे सांगितले आहे, संयत मनाच्या योगींनी जे शिकविले।

Verse 37

रेचको ऽजस्त्रनिश्वासात् पूरकस्तन्निरोधतः / साम्येन संस्थितिर्या सा कुम्भकः परिगीयते

सतत बाहेर जाणाऱ्या श्वासप्रवाहातून जो त्याग होतो तो रेचक; त्याच प्रवाहाचा निरोध केल्याने जो आत प्रवेश होतो तो पूरक. समत्वात जी स्थिर स्थिती टिकते ती कुम्भक म्हणतात।

Verse 38

इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु स्वभावतः / निग्रहः प्रोच्यते सद्भिः प्रत्याहारस्तु सत्तमाः

हे सत्तम! इंद्रिये स्वभावतः विषयांत भटकतात; त्यांचा निग्रह हाच सज्जनांनी ‘प्रत्याहार’ म्हणून सांगितला आहे।

Verse 39

हृत्पुण्डरीके नाभ्यां वा मूर्ध्नि पर्वतमस्तके / एवमादिषु देशेषु धारणा चित्तबन्धनम्

हृदयकमळात, किंवा नाभीत, किंवा मस्तकशिखरी, अथवा पर्वतशिखरावर मन स्थिर करणे—अशा स्थानी चित्त बांधून स्थिर करणे यालाच धारणा म्हणतात.

Verse 40

देशावस्थितिमालम्ब्य बुद्धेर्या वृत्तिसंततिः / वृत्त्यन्तरैरसंसृष्टा तद्ध्यानं सूरयो विदुः

एकाच देश-स्थितीचा आधार घेऊन बुद्धीच्या वृत्तींचा जो अखंड प्रवाह राहतो आणि तो इतर वृत्तींत मिसळत नाही—त्यालाच ज्ञानी ध्यान म्हणतात.

Verse 41

एकाकारः समाधिः स्याद् देशालम्बनवर्जितः / प्रत्ययो ह्यर्थमात्रेण योगसाधनमुत्तमम्

समाधी ही एकाकार लय असून ती देश-आलंबनरहित असते. केवळ अर्थमात्रावर स्थिर असलेला प्रत्यय हेच योगसाधनाचे उत्तम साधन आहे.

Verse 42

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणाः / ध्यानं द्वादशकं यावत् समाधिरभिधीयते

धारणा बारा यामपर्यंत सांगितली आहे; बारा धारणा म्हणजे ध्यान. आणि ध्यानाचे बारा समूह झाले की त्याला समाधी म्हणतात.

Verse 43

आसनं स्वस्तिकं प्रोक्तं पद्ममर्धासनं तथा / साधनानां च सर्वेषामेतत्साधनमुत्तमम्

स्वस्तिक आसन सांगितले आहे; तसेच पद्मासन व अर्धासनही. सर्व साधनांमध्ये हेच (आसन) उत्तम साधन मानले जाते.

Verse 44

ऊर्वोरुपरि विप्रेन्द्राः कृत्वा पादतले उभे / समासीतात्मनः पद्ममेतदासनमुत्तमम्

हे विप्रश्रेष्ठांनो, दोन्ही पादतळे उरूंवर ठेवून आणि आत्मा संयत करून स्थिर बसा—हेच पद्मासन, ध्यानासाठी परम आसन आहे.

Verse 45

एकं पादमथैकस्मिन् विन्यस्योरुणि सत्तमाः / आसीतार्धासनमिदं योगसाधनमुत्तमम्

हे सत्पुरुषांनो, एक पाय विरुद्ध उरूवर ठेवून बसा—यास अर्धासन म्हणतात; योगसाधनेसाठी हे उत्तम साधन आहे.

Verse 46

उभे कृत्वा पादतले जानूर्वोरन्तरेण हि / समासीतात्मनः प्रोक्तमासनं स्वस्तिकं परम्

दोन्ही पादतळे गुडघे व उरू यांच्या मध्ये ठेवून, आत्मा संयत करून स्थिर बसा—यास परम स्वस्तिकासन असे सांगितले आहे.

Verse 47

अदेशकाले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते / अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा

अयोग्य देश-कालात योगाचे दर्शन होत नाही; जसे पाण्यात अग्नीचा अभ्यास, किंवा कोरड्या पानांच्या ढिगात (अग्निसाधना) व्यर्थ ठरते.

Verse 48

जन्तुव्याप्ते श्मशाने च जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे / सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये

जिथे जीवजंतूंची गर्दी असेल, स्मशानात, जीर्ण गोठ्यात, चौरस्त्यावर, गोंगाटी किंवा भयप्रद ठिकाणी, तसेच चैत्य व वारुळांच्या ढिगाजवळ—तेथे (ध्यान) करू नये.

Verse 49

अशुभे दुर्जनाक्रान्ते मशकादिसमन्विते / नाचरेद् देहबाधे वा दौर्मनस्यादिसंभवे

अशुभ स्थानी—जिथे दुर्जनांचा उपद्रव, डास इत्यादींचा त्रास असे—किंवा देहपीडा व नैराश्यादि विक्षोभ उत्पन्न झाल्यास, व्रत/साधना आचरू नये।

Verse 50

सुगुप्ते सुशुभे देशे गुहायां पर्वतस्य तु / नद्यास्तीरे पुण्यदेशे देवतायतने तथा

सुरक्षित व शुभ स्थानी—पर्वताच्या गुहेत, नदीच्या तीरावर, पुण्यप्रदेशात, तसेच देवालयात—निवास करून साधना करावी।

Verse 51

गृहे वा सुशुभे रम्ये विजने जन्तुवर्जिते / युञ्जीत योगी सततमात्मानं मत्परायणः

सुशोभित रम्य घरात किंवा निर्जन, जीव-उपद्रव-रहित स्थानी—मलाच परम ध्येय मानणारा योगी—सतत आत्म्याला योगात योजीत राहो।

Verse 52

नमस्कृत्य तु योगीन्द्रान् सशिष्यांश्च विनायकम् / गुरुं चैवाथ मां योगी युञ्जीत सुसमाहितः

योगींद्रांना त्यांच्या शिष्यांसह, विनायकाला व गुरूंना नमस्कार करून—मग मन पूर्ण समाहित करून—योगी मला ध्येय मानून योगात प्रवृत्त होवो।

Verse 53

आसनं स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्ममर्धमथापि वा / नासिकाग्रे समां दृष्टिमीषदुन्मीलितेक्षणः

स्वस्तिकासन बांधून—किंवा अर्धपद्मासनात—डोळे किंचित उघडे ठेवून, नासिकाग्रावर सम दृष्टि स्थिर करावी।

Verse 54

कृत्वाथ निर्भयः शान्तस्त्यक्त्वा मायामयं जगत् / स्वात्मन्यवस्थितं देवं चिन्तयेत् परमेश्वरम्

असे करून, निर्भय व शांत होऊन, मायामय जगाचा त्याग करून, स्वात्म्यात स्थित देव परमेश्वराचे चिंतन करावे।

Verse 55

शिखाग्रे द्वादशाङ्गुल्ये कल्पयित्वाथ पङ्कजम् / धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालं सुशोभनम्

मग मस्तकाच्या शिखरावर—बारा अंगुळे वर—धर्मकंदातून उत्पन्न, ज्ञाननाळ असलेले, अतिशय शोभिवंत कमळ कल्पावे।

Verse 56

ऐश्वर्याष्टदलं श्वेतं परं वैराग्यकर्णिकम् / चिन्तयेत् परमं कोशं कर्णिकायां हिरण्मयम्

त्या परम पद्माचे ध्यान करावे—ऐश्वर्यरूप श्वेत अष्टदल, कर्णिका परम वैराग्य; आणि त्या कर्णिकेत हिरण्मय परम कोशाचे चिंतन करावे।

Verse 57

सर्वशक्तिमयं साक्षाद् यं प्राहुर्दिव्यमव्ययम् / ओङ्कारवाच्यमव्यक्तं रश्मिजालसमाकुलम्

ज्याला मुनी साक्षात् सर्वशक्तिमय, दिव्य व अव्यय म्हणतात—जो ओंकाराने वाच्य, अव्यक्त, आणि रश्मिजालाने व्यापलेला आहे—त्याचे ध्यान करावे।

Verse 58

चिन्तयेत् तत्र विमलं परं ज्योतिर्यदक्षरम् / तस्मिन् ज्योतिषि विन्यस्यस्वात्मानं तदभेदतः

तेथे त्या निर्मळ, परम, अक्षर ज्योतीचे ध्यान करावे; आणि त्या ज्योतीत स्वात्म्याला विन्यस्त करून, त्याच्याशी अभेदभावाने स्थित राहावे।

Verse 59

ध्यायीताकाशमध्यस्थमीशं परमकारणम् / तदात्मा सर्वगो भूत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्

आकाशाच्या मध्यभागी स्थित परमकारण ईशाचा ध्यान करावे। त्या आत्म्याशी एकरूप होऊन सर्वव्यापी बनून काहीही चिंतन करू नये।

Verse 60

एतद् गुह्यतमं ध्यानं ध्यानान्तरमथोच्यते / चिन्तयित्वा तु पूर्वोक्तं हृदये पद्ममुत्तमम्

हे अत्यंत गूढ ध्यान आहे; आता ध्यानाचा दुसरा प्रकार सांगितला जातो. पूर्वी सांगितलेल्या हृदयातील उत्तम कमळाचे चिंतन करून,

Verse 61

आत्मानमथ कर्तारं तत्रानलसमत्विषम् / मध्ये वह्निशिखाकारं पुरुषं पञ्चविंशकम्

मग तेथे आत्म्याला अंतःकर्ता म्हणून, अग्निसमान तेजस्वी असे ध्यान करावे; आणि मध्यभागी अग्निशिखेसारखा पंचविसावा तत्त्व पुरुष ध्यावा।

Verse 62

चिन्तयेत् परमात्मानं तन्मध्ये गगनं परम् / ओङ्करबोधितं तत्त्वं शाश्वतं शिवमच्युतम्

परमात्म्याचे चिंतन करावे; आणि त्याच्या मध्ये परम गगनासारख्या चैतन्याचे. ओंकाराने बोधित ते तत्त्व शाश्वत—शिवरूप मंगलमय व अच्युत आहे.

Verse 63

अव्यक्तं प्रकृतौ लीनं परं ज्योतिरनुत्तमम् / तदन्तः परमं तत्त्वमात्माधारं निरञ्जनम्

अव्यक्त प्रकृतीत लीन असूनही ते अनुत्तम परम ज्योती आहे. त्याच्या अंतःस्थानी परम तत्त्व आहे—निरंजन, आत्म्याचा आधार।

Verse 64

ध्यायीत तन्मयो नित्यमेकरूपं महेश्वरम् / विशोध्य सर्वतत्त्वानि प्रणवेनाथवा पुनः

त्याच्यात तन्मय होऊन नित्य एकरूप महेश्वराचे ध्यान करावे। सर्व तत्त्वे शुद्ध करून पुन्हा प्रणव ‘ॐ’ नेही अंतःकरण स्थिर व निर्मळ करावे।

Verse 65

संस्थाप्य मयि चात्मानं निर्मले परमे पदे / प्लावयित्वात्मनो देहं तेनैव ज्ञानवारिणा

निर्मळ परम पदात, माझ्यात आत्म्याला स्थापन करून, त्याच ज्ञानरूपी जलाने देहभाव आप्लावित करून शुद्ध करावा।

Verse 66

मदात्मा मन्मयो भस्म गृहीत्वा ह्यग्निहोत्रजम् / तेनोद्धृत्य तु सर्वाङ्गमग्निरित्यादिमन्त्रतः / चिन्तयेत् स्वात्मनीशानं परं ज्योतिः स्वरूपिणम्

‘मी त्याचा आत्मा आहे, मी त्याच्याने व्यापलेला आहे’ असा भाव ठेवून अग्निहोत्रातून उत्पन्न भस्म घ्यावे. ‘अग्नि…’ इत्यादी मंत्र म्हणत ते उचलून सर्व अंगांवर लेप करावा. मग स्वात्म्यात ईशानाला परम ज्योतीस्वरूप म्हणून चिंतन करावे।

Verse 67

एष पाशुपतो योगः पशुपाशविमुक्तये / सर्ववेदान्तसारो ऽयमत्याश्रममिति श्रुतिः

हा पाशुपत योग आहे, जो पशु (जीव) ला पाश (बंधन) पासून मुक्त करण्यासाठी सांगितला आहे. हाच सर्व वेदान्ताचा सार आहे; आणि श्रुती याला सर्व आश्रमांपलीकडचा म्हणते।

Verse 68

एतत् परतरं गुह्यं मत्सायुज्योपपादकम् / द्विजातीनां तु कथितं भक्तानां ब्रह्मचारिणाम्

हे परतर, अत्यंत गुह्य उपदेश आहे, जो माझ्याशी सायुज्य (एकत्व) देणारा आहे. तो द्विजांपैकी भक्त आणि ब्रह्मचर्यनिष्ठ जनांसाठी कथित आहे।

Verse 69

ब्रह्मचर्यमहिंसा च क्षमा शौचं तपो दमः / संतोषः सत्यमास्तिक्यं व्रताङ्गानि विशेषतः

ब्रह्मचर्य, अहिंसा, क्षमा, शौच, तप व दम—तसेच संतोष, सत्य आणि आस्तिक्य—हे विशेषतः व्रतांचे मुख्य अंग सांगितले आहेत।

Verse 70

एकेनाप्यथ हीनेन व्रतमस्य तु लुप्यते / तस्मादात्मगुणोपेतो मद्व्रतं वोढुमर्हति

यांपैकी एकही गोष्ट कमी पडली तरी हे व्रत नष्ट होते. म्हणून आत्मसंयम व अंतःकरणगुणांनी युक्त असलेलाच माझे व्रत धारण व पाळण्यास योग्य आहे.

Verse 71

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः / बहवो ऽनेन योगेन पूता मद्भावमागताः

राग, भय व क्रोधरहित, माझ्यात तन्मय आणि माझ्या आश्रयाला आलेले—अनेक जण या योगाने शुद्ध होऊन माझा भाव (माझे स्वरूप) प्राप्त झाले आहेत.

Verse 72

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् / ज्ञानयोगेन मां तस्माद् यजेत परमेश्वरम्

जे ज्या भावाने माझ्या शरण येतात, मी त्यांना त्याच प्रकारे भजतो (अनुग्रह करतो). म्हणून ज्ञानयोगाने मला—परमेश्वराला—पूजावे.

Verse 73

अथवा भक्तियोगेन वैराग्येण परेण तु / चेतसा बोधयुक्तेन पूजयेन्मां सदा शुचिः

किंवा परम वैराग्याने समर्थ अशा भक्तियोगाने, बोधयुक्त चित्ताने, सदैव शुचि राहून माझी निरंतर पूजा करावी.

Verse 74

सर्वकर्माणि संन्यस्य भिक्षाशी निष्परिग्रहः / प्राप्नोति मम सायुज्यं गुह्यमेतन्मयोदितम्

सर्व कर्मांचा संन्यास करून, भिक्षेवर उपजीविका करणारा व परिग्रह-रहित साधक माझे सायुज्य (एकत्व) प्राप्त करतो. हे मी सांगितलेले गूढ उपदेश आहे.

Verse 75

अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च / निर्ममो निरहङ्कारो यो मद्भक्तः स मे प्रियः

जो सर्व भूतांबद्दल द्वेष करत नाही, जो मैत्री व करुणेने युक्त आहे; जो ममता-रहित व अहंकार-रहित आहे—तो माझा भक्त मला प्रिय आहे.

Verse 76

संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः / मय्यर्पितमनो बुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः

जो सदैव संतुष्ट योगी आहे, आत्मसंयमी व दृढनिश्चयी आहे; ज्याचे मन व बुद्धी माझ्यात अर्पित आहेत—तो माझा भक्त मला प्रिय आहे.

Verse 77

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः / हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स हि मे प्रियः

ज्याच्यामुळे जग उद्विग्न होत नाही आणि जो जगामुळे उद्विग्न होत नाही; जो हर्ष, अमर्ष, भय व उद्वेग यांपासून मुक्त आहे—तो निश्चयच मला प्रिय आहे.

Verse 78

अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः / सर्वारम्भपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः

जो अपेक्षारहित, शुद्ध, दक्ष, उदासीन व व्यथारहित आहे; जो सर्व स्वार्थप्रेरित आरंभांचा त्याग करणारा आणि भक्तियुक्त आहे—तो मला प्रिय आहे.

Verse 79

तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी संतुष्टो येन केनचित् / अनिकेतः स्थिरमतिर्मद्भक्तो मामुपैष्यति

जो निंदा व स्तुतीत सम राहतो, वाणीसंयमी व मौनी असतो, जे आपोआप मिळेल त्यात संतुष्ट राहतो, ज्याचे ठरलेले निवासस्थान नाही आणि ज्याची बुद्धी स्थिर आहे—असा माझा भक्त मला प्राप्त होतो.

Verse 80

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मत्परायणः / मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं परमं पदम्

जो सदैव सर्व कर्मे करीत असला तरी माझ्यातच परायण राहतो, तो माझ्या कृपेने शाश्वत परम पद प्राप्त करतो.

Verse 81

चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः / निराशीर्निर्ममो भूत्वा मामेकं शरणं व्रजेत्

मनाने सर्व कर्मे माझ्यात अर्पण करून, मला परम लक्ष्य मानून, अपेक्षा व ममता सोडून—केवळ माझ्याच शरण जावे.

Verse 82

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः / कर्मण्यभिप्रवृत्तो ऽपि नैव तेन निबध्यते

कर्मफळाची आसक्ती सोडून, नित्य तृप्त व निराधार राहून, कर्मात पूर्ण प्रवृत्त असला तरी तो त्याने बांधला जात नाही.

Verse 83

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः / शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति तत्पदम्

फलाची इच्छा न ठेवता, चित्त व आत्मा संयमित करून, सर्व परिग्रह त्यागून, जो केवळ देहधारणेस आवश्यक कर्म करतो—तो त्या परम पदास प्राप्त होतो.

Verse 84

यदृच्छालाभतुष्टस्य द्वन्द्वातीतस्य चैव हि / कुर्वतो मत्प्रसादार्थं कर्म संसारनाशनम्

जो सहज मिळालेल्या लाभात संतुष्ट आहे, द्वंद्वांपलीकडे आहे, आणि केवळ माझ्या प्रसादासाठी कर्म करतो—त्याचे ते कर्मच संसारबंधनाचा नाश करते.

Verse 85

मन्मना मन्नमस्कारो मद्याजी मत्परायणः / मामुपैष्यति योगीशं ज्ञात्वा मां परमेश्वरम्

ज्याचे मन माझ्यात स्थिर आहे, जो मला नमस्कार करतो, यज्ञपूजेत माझीच आराधना करतो आणि माझ्यातच शरण जातो—तो मला, योगेश्वराला, परमेश्वर जाणून प्राप्त होतो.

Verse 86

मद्बुद्धयो मां सततं बोधयन्तः परस्परम् / कथयन्तश्च मां नित्यं मम सायुज्यमाप्नुयुः

ज्यांची बुद्धी माझ्यात स्थिर आहे, जे परस्परांना सतत माझ्या तत्त्वाचे बोधन करतात आणि नित्य माझेच कथन करतात—ते माझे सायुज्य प्राप्त करतात.

Verse 87

एवं नित्याभियुक्तानां मायेयं कर्मसान्वगम् / नाशयामि तमः कृत्स्नं ज्ञानदीपेन भास्वता

अशा रीतीने जे नित्य अनन्य भक्तीत रत आहेत, त्यांच्यासाठी मी मायेपासून उत्पन्न झालेले, कर्मासह सर्व तम तेजस्वी ज्ञानदीपाने नष्ट करतो.

Verse 88

मद्बुद्धयो मां सततं पूजयन्तीह ये जनाः / तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्

इथे ज्यांची बुद्धी माझ्यात स्थिर आहे आणि जे सतत माझी पूजा करतात—त्या नित्यसमर्पित भक्तांचा योग-क्षेम मी स्वतः वहन करतो: जे अप्राप्त ते मिळवून देतो आणि जे प्राप्त ते जपतो.

Verse 89

ये ऽन्ये च कामभोगार्थं यजन्ते ह्यन्यदेवताः / तेषां तदन्तं विज्ञेयं देवतानुगतं फलम्

जे काम-भोगासाठी इतर देवतांची उपासना करतात, त्यांचे फळ त्या मर्यादेपर्यंतच जाणावे; ते फळ ज्या देवतेचे अनुसरण करते, त्याच्याबरोबरच समाप्त होते।

Verse 90

ये चान्यदेवताभक्ताः पूजयन्तीह देवताः / मद्भावनासमायुक्ता मुच्यन्ते ते ऽपि भावतः

जे अन्य देवतांचे भक्त होऊन येथे त्यांची पूजा करतात—जर ते माझ्या भावनेच्या ध्यानाने संयुक्त असतील—तर तेही आपल्या भावानुसार मुक्त होतात।

Verse 91

तस्मादनीश्वरानन्यांस्त्यक्त्वा देवानशेषतः / मामेव संश्रयेदीशं स याति परमं पदम्

म्हणून जे ईश्वर नाहीत अशा इतर देवांना पूर्णतः त्यागून, केवळ माझ्या—ईश्वराच्या—शरण जावे; तो परम पदाला पोहोचतो।

Verse 92

त्यक्त्वा पुत्रादिषु स्नेहं निः शोको निष्परिग्रहः / यजेच्चामरणाल्लिङ्गे विरक्तः परमेश्वरम्

पुत्रादिकांवरील स्नेह त्यागून, शोकमुक्त व ममत्वरहित होऊन, वैराग्याने अमर लिंगात परमेश्वराची उपासना करावी—जो मृत्यूपलीकडे आहे।

Verse 93

ये ऽर्चयन्ति सदा लिङ्गं त्यक्त्वा भोगानशेषतः / एकेन जन्मना तेषां ददामि परमैश्वरम्

जे सर्व भोग पूर्णतः त्यागून सदैव लिंगाची अर्चना करतात, त्यांना मी एका जन्मातच परम ऐश्वर्य—परमेश्वर-स्थिती—प्रदान करतो।

Verse 94

परानन्दात्मकं लिङ्गं केवलं सन्निरञ्जनम् / ज्ञानात्मकं सर्वगतं योगिनां हृदि संस्थितम्

ते लिंग परमानंदस्वरूप आहे—एकमेव, शुद्ध सत्, निरंजन। ते ज्ञान-चैतन्यस्वरूप, सर्वव्यापी असून योगींच्या हृदयात प्रतिष्ठित आहे।

Verse 95

ये चान्ये नियता भक्ता भावयित्वा विधानतः / यत्र क्वचन तल्लिङ्गमर्चयन्ति महेश्वरम्

आणि इतरही नियमपालक भक्त—विधीनुसार स्वतःला सम्यक् सिद्ध करून—जिथे कुठे असतील तिथे त्या लिंगाद्वारे महेश्वराची अर्चना करतात।

Verse 96

जले वा वह्निमध्ये वाव्योम्नि सूर्ये ऽथवान्यतः / रत्नादौ भावयित्वेशमर्चयेल्लिङ्गमैश्वरम्

पाण्यात, अग्नीच्या मध्यभागी, आकाशात, सूर्यांत किंवा अन्यत्र—जिथेही—तेथे ईश उपस्थित आहे असे भावून, ईश्वराच्या ऐश्वर्ययुक्त लिंगाची पूजा करावी।

Verse 97

सर्वं लिङ्गमयं ह्येतत् सर्वं लिङ्गे प्रतिष्ठितम् / तस्माल्लिङ्गे ऽर्चयेदीशं यत्र क्वचन शाश्वतम्

खरोखर हे सर्व लिंगमय आहे; सर्व काही लिंगात प्रतिष्ठित आहे। म्हणून जिथे कुठेही असाल, लिंगात शाश्वत ईशाची अर्चना करावी।

Verse 98

अग्नौ क्रियावतामप्सु व्योम्नि सूर्ये मनीषिणाम् / काष्ठादिष्वेव मूर्खाणां हृदि लिङ्गन्तुयोगिनाम्

क्रियावंतांना (देव) अग्नीत, इतरांना जलात; मनीषींना आकाशात व सूर्यांत दिसतो. मूढ लोक काष्ठादितच शोधतात; पण योग्यांना खरे लिंग हृदयात आहे।

Verse 99

यद्यनुत्पन्नविज्ञानो विरक्तः प्रीतिसंयुतः / यावज्जीवं जपेद् युक्तः प्रणवं ब्रह्मणो वपुः

जरी अद्याप खरे ज्ञान उत्पन्न झाले नसले, तरी जो विरक्त व प्रेमभक्तियुक्त आहे, त्याने एकाग्र होऊन आयुष्यभर ब्रह्मस्वरूप प्रणव ‘ॐ’चा जप करावा।

Verse 100

अथवा शतरुद्रीयं जपेदामरणाद् द्विजः / एकाकी यतचित्तात्मा स याति परमं पदम्

किंवा द्विजाने मृत्यूपर्यंत शतरुद्रीयाचा जप करावा; एकाकी, मन व आत्मा संयमित ठेवून तो परम पदाला पोहोचतो।

Verse 101

वसेद् वामरणाद् विप्रो वाराणस्यां समाहितः / सो ऽपीश्वरप्रसादेन याति तत् परमं पदम्

किंवा ब्राह्मणाने वाराणसीत समाहित चित्ताने मृत्यूपर्यंत वास करावा; तोही ईश्वरकृपेने त्या परम पदाला पोहोचतो।

Verse 102

तत्रोत्क्रमणकाले हि सर्वेषामेव देहिनाम् / ददाति तत् परं ज्ञानं येन मुच्येत बन्धनात्

तेथे देहत्यागाच्या वेळी तो सर्व देहधाऱ्यांना ते परम ज्ञान देतो, ज्याने बंधनातून मुक्ती होते।

Verse 103

वर्णाश्रमविधिं कृत्स्नं कुर्वाणो मत्परायणः / तेनैव जन्मना ज्ञानं लब्ध्वा याति शिवं पदम्

जो संपूर्ण वर्णाश्रमधर्म विधिपूर्वक आचरतो आणि मला परम आश्रय मानतो, तो याच जन्मात ज्ञान मिळवून शिवाच्या परम पदाला (मोक्षाला) पोहोचतो।

Verse 104

ये ऽपि तत्र वसन्तीह नीचा वा पापयोनयः / सर्वे तरन्ति संसारमीश्वरानुग्रहाद् द्विजाः

जे तेथे वास करतात—जरी नीच असोत वा पापयोनीत जन्मलेले असोत—हे द्विजांनो, ईश्वराच्या अनुग्रहाने ते सर्व संसारसागर तरून जातात।

Verse 105

किन्तु विघ्ना भविष्यन्ति पापोपहतचेतसाम् / धर्मं समाश्रयेत् तस्मान्मुक्तये नियतं द्विजाः

परंतु पापाने आहत झालेल्या चित्तांना विघ्ने निश्चितच येतील। म्हणून, हे द्विजांनो, मुक्तीसाठी नित्यनिष्ठेने धर्माचा आश्रय घ्या।

Verse 106

एतद् रहस्यं वेदानां न देयं यस्य कस्य चित् / धार्मिकायैव दातव्यं भक्ताय ब्रह्मचारिणे

वेदांचे हे रहस्य कोणालाही देऊ नये। ते केवळ धर्मनिष्ठ, भक्त आणि ब्रह्मचर्यात स्थित अशा व्यक्तीलाच द्यावे।

Verse 107

व्यास उवाच इत्येतदुक्त्वा भगवानात्मयोगमनुत्तमम् / व्याजहार समासीनं नारायणमनामयम्

व्यास म्हणाले—अशा रीतीने आत्मयोगाचा अनुपम उपदेश सांगून, भगवानांनी तेथे समासीन, निरामय नारायणास संबोधिले।

Verse 108

मयैतद् भाषितं ज्ञानं हितार्थं ब्रह्मवादिनाम् / दातव्यं शान्तचित्तेभ्यः शिष्येभ्यो भवता शिवम्

ब्रह्मवाद्यांच्या हितासाठी हे ज्ञान मी सांगितले आहे। हे शिवस्वरूप शुभा, तू ते शांतचित्त शिष्यांना प्रदान कर।

Verse 109

उक्त्वैवमथ योगीन्द्रानब्रवीद् भगवानजः / हिताय सर्वभक्तानां द्विजातीनां द्विजोत्तमाः

असे बोलून अज भगवान ईश्वरांनी मग योगींद्रांना संबोधिले—सर्व भक्तांच्या हितासाठी, आणि विशेषतः द्विजांच्या कल्याणार्थ, हे द्विजोत्तमांनो।

Verse 110

भवन्तो ऽपि हि मज्ज्ञानं शिष्याणां विधिपूर्वकम् / उपदेक्ष्यन्ति भक्तानां सर्वेषां वचनान्मम

तुम्हीही माझ्या आज्ञेनुसार, विधिपूर्वक, तुमच्या शिष्यांना—आणि सर्व भक्तांना—माझे ज्ञान उपदेश कराल।

Verse 111

अयं नारायणो यो ऽहमीश्वरो नात्र संशयः / नान्तरं ये प्रपश्यन्ति तेषां देयमिदं परम्

हा नारायण मीच आहे; मीच ईश्वर आहे—यात संशय नाही. जे यांत भेद पाहत नाहीत, त्यांना हे परम दान द्यावे।

Verse 112

ममैषा परमा मूर्तिर्नारायणसमाह्वया / सर्वभूतात्मभूतस्था शान्ता चाक्षरसंज्ञिता

ही माझी परम मूर्ती ‘नारायण’ या नावाने प्रसिद्ध—जी सर्वभूतांच्या आत्मारूपाने स्थित आहे, सर्वांमध्ये अंतःस्थ आहे; शांत आहे आणि ‘अक्षर’ म्हणून ओळखली जाते।

Verse 113

ये त्वन्यथा प्रपश्यन्ति लोके भेददृशो जनाः / न ते मां संप्रपश्यन्ति जायन्ते च पुनः पुनः

परंतु जे लोकांत अन्यथा पाहतात—जे भेददृष्टीने स्थिर आहेत—ते मला यथार्थपणे पाहत नाहीत; आणि पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात।

Verse 114

ये त्विमं विष्णुमव्यक्तं मां वा देवं महेश्वरम् / एकीभावेन पश्यन्ति न तेषां पुनरुद्भवः

जे या अव्यक्त विष्णूला—किंवा मला, देव महेश्वराला—तत्त्वतः एकीभावाने पाहतात, त्यांना पुन्हा जन्म होत नाही।

Verse 115

तस्मादनादिनिधनं विष्णुमात्मानमव्ययम् / मामेव संप्रपश्यध्वं पूजयध्वं तथैव हि

म्हणून आदिरहित-अंतरहित, अव्यय आत्मस्वरूप विष्णू—मलाच—सम्यक पाहा आणि त्याच प्रकारे माझी पूजा करा।

Verse 116

ये ऽन्यथा मां प्रपश्यन्ति मत्वेमं देवतान्तरम् / ते यान्ति नरकान् घोरान् नाहं तेषुव्यवस्थितः

जे मला अन्यथा पाहतात—मला केवळ वेगळा देव मानतात—ते घोर नरकांना जातात; मी त्यांच्यात प्रतिष्ठित नसतो।

Verse 117

मूर्खं वा पण्डितं वापि ब्राह्मणं वा मदाश्रयम् / मोचयामि श्वपाकं वा न नारायणनिन्दकम्

मूर्ख असो वा पंडित, किंवा माझा आश्रय घेतलेला ब्राह्मण—मी त्याला मुक्त करतो; श्वपाक (चांडाळ)लाही सोडवतो, पण नारायणाची निंदा करणाऱ्याला नाही।

Verse 118

तस्मादेष महायोगी मद्भक्तैः पुरुषोत्तमः / अर्चनीयो नमस्कार्यो मत्प्रीतिजननाय हि

म्हणून, हे पुरुषोत्तम, हा महायोगी माझ्या भक्तांनी पूजनीय व नमस्कारयोग्य आहे—खरोखर माझी प्रसन्नता (अनुग्रह) उत्पन्न करण्यासाठी।

Verse 119

एवमुक्त्वा समालिङ्ग्य वासुदेवं पिनाकधृक् / अन्तर्हितो ऽभवत् तेषां सर्वेषामेव पश्यताम्

असे बोलून पिनाकधारी शिवांनी वासुदेवांना आलिंगन दिले; आणि सर्वांच्या पाहता-पाहता ते अंतर्धान पावले।

Verse 120

नारायणो ऽपि भगवांस्तापसं वेषमुत्तमम् / जग्राह योगिनः सर्वांस्त्यक्त्वा वै परमं वपुः

भगवान नारायणांनीही परम स्वरूप त्यागून सर्व योगीजनांच्या हितासाठी उत्तम तपस्वी-वेष धारण केला।

Verse 121

ज्ञातं भवद्भिरमलं प्रसादात् परमेष्ठिनः / साक्षादेव महेशस्य ज्ञानं संसारनाशनम्

परमेष्ठी प्रभूच्या कृपेने तुम्ही निर्मळ सत्य जाणले आहे—हे साक्षात महेश्वराचे ज्ञान असून ते संसारबंधनाचा नाश करते।

Verse 122

गच्छध्वं विज्वराः सर्वे विज्ञानं परमेष्ठिनः / प्रवर्तयध्वं शिष्येभ्यो धार्मिकेभ्यो मुनीश्वराः

आता तुम्ही सर्वे निर्व्यथा होऊन जा. परमेष्ठीचे परम विज्ञान प्रवर्तित करा; आणि हे मुनीश्वरांनो, ते धर्मनिष्ठ शिष्यांना द्या।

Verse 123

इदं भक्ताय शान्ताय धार्मिकायाहिताग्नये / विज्ञानमैश्वरं देयं ब्राह्मणाय विशेषतः

हे ऐश्वर्ययुक्त राजविज्ञान भक्त, शान्त, धर्मनिष्ठ व आहिताग्नि पुरुषास द्यावे; विशेषतः ब्राह्मणास।

Verse 124

एवमुक्त्वा स विश्वात्मा योगिनां योगवित्तमः / नारायणो महायोगी जगामादर्शनं स्वयम्

असे बोलून तो विश्वात्मा—योग्यांमध्ये योगविद्येचा परम जाणकार, महायोगी नारायण—स्वतः अदृश्य होऊन दृष्टीआड गेला।

Verse 125

ते ऽपि देवादिदेवेशं नमस्कृत्य महेश्वरम् / नारायणं च भूतादिं स्वानि स्थानानि भेजिरे

तेही देवांचा आदिदेव महेश्वर आणि भूतांचा आदिकारण नारायण यांना नमस्कार करून आपापल्या स्थानांना परत गेले।

Verse 126

सनत्कुमारो भगवान् संवर्ताय महामुनिः / दत्तवानैश्वरं ज्ञानं सो ऽपि सत्यव्रताय तु

भगवान् सनत्कुमारांनी महामुनी संवर्ताला ऐश्वर्य-ज्ञान दिले; आणि त्यांनीही तेच ज्ञान सत्यव्रताला प्रदान केले।

Verse 127

सनन्दनो ऽपि योगीन्द्रः पुलहाय महर्षये / प्रददौ गौतमायाथ पुलहो ऽपि प्रजापतिः

योगींद्र सनंदनांनीही ते ज्ञान महर्षी पुलहाला दिले; नंतर प्रजापती पुलहांनी ते गौतमाला प्रदान केले।

Verse 128

अङ्गिरा वेदविदुषे भरद्वाजाय दत्तवान् / जैगीषव्याय कपिलस्तथा पञ्चशिखाय च

अंगिरांनी वेदविद् भरद्वाजाला ते ज्ञान दिले; तसेच कपिलांनी जैगीषव्याला आणि पंचशिखालाही प्रदान केले।

Verse 129

पराशरो ऽपि सनकात् पिता मे सर्वतत्त्वदृक् / लेभेतत्परमं ज्ञानं तस्माद् वाल्मीकिराप्तवान्

माझे पिता पराशर—सर्व तत्त्वांचे द्रष्टे—यांनीही सनकाकडून हे परम ज्ञान प्राप्त केले; आणि त्यांच्याकडूनच वाल्मीकीने ते मिळविले।

Verse 130

ममोवाच पुरा देवः सतीदेहभवाङ्गजः / वामदेवो महायोगी रुद्रः किल पिनाकधृक्

पूर्वी देवांनी मला सांगितले—सतीच्या देहातून उत्पन्न, महायोगी वामदेव, पिनाकधारी रुद्र।

Verse 131

नारायणो ऽपि भगवान् देवकीतनयो हरिः / अर्जुनाय स्वयं साक्षात् दत्तवानिदमुत्तमम्

नारायण स्वतः—देवकीनंदन हरि—यांनी साक्षात् अर्जुनाला हा उत्तम उपदेश प्रदान केला।

Verse 132

यदहं लब्धवान् रुद्राद् वामदेवादनुत्तमम् / विशेषाद् गिरिशे भक्तिस्तस्मादारभ्य मे ऽभवत्

जेव्हा मला रुद्र वामदेवांकडून हा अनुत्तम उपदेश मिळाला, तेव्हापासून गिरिश (शिव) यांच्याविषयी माझी भक्ती विशेषत्वाने जागी झाली।

Verse 133

शरण्यं शरणं रुद्रं प्रपन्नो ऽहं विशेषतः / भूतेशं गिरशं स्थाणुं देवदेवं त्रिशूलिनम्

मी विशेषतः शरण गेलो आहे—शरण्य रुद्राच्या; भूतेश, गिरिश, स्थाणु, देवदेव आणि त्रिशूलधारी प्रभूच्या।

Verse 134

भवन्तो ऽपि हि तं देवं शंभुं गोवृषवाहनम् / प्रपद्यध्वं सपत्नीकाः सपुत्राः शरणं शिवम्

म्हणून तुम्हीही गोवृषवाहन देव शंभू—शिव—याच्या शरण जा; पत्नी व पुत्रांसह त्याच शिवालाच एकमेव आश्रय मानून समर्पित व्हा।

Verse 135

वर्तध्वं तत्प्रसादेन कर्मयोगेन शङ्करम् / पूजयध्वं महादेवं गोपतिं भूतिभूषणम्

त्याच्या कृपेने कर्मयोगाच्या अनुशासनात वागा; शंकर—महादेव, गोपती, भूतगणांचा रक्षक, पवित्र भस्माने विभूषित—याची पूजा करा।

Verse 136

एवमुक्ते ऽथ मुनयः शौनकाद्या महेश्वरम् / प्रणेमुः शाश्वतं स्थाणुं व्यासं सत्यवतीसुतम्

असे सांगितल्यावर शौनकादी मुनींनी महेश्वर—शाश्वत स्थाणु—आणि सत्यवतीपुत्र व्यास यांना प्रणाम केला।

Verse 137

अब्रुवन् हृष्टमनसः कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् / साक्षादेव हृषीकेशं सर्वलोकमहेश्वरम्

हर्षित मनाने मुनींनी प्रभु कृष्णद्वैपायनांना म्हटले—आपण साक्षात् हृषीकेश, सर्व लोकांचे महेश्वर आहात।

Verse 138

भवत्प्रसादादचला शरण्ये गोवृषध्वजे / इदानीं जायते भक्तिर्या देवैरपि दुर्लभा

हे शरण्य, गोवृषध्वज! आपल्या कृपेने आता माझ्यात अचल भक्ती उत्पन्न झाली आहे—जी भक्ती देवांनाही दुर्लभ आहे।

Verse 139

कथयस्व मुनिश्रेष्ठ कर्मयोगमनुत्तमम् / येनासौ भगवानीशः समाराध्यो मुमुक्षुभिः

हे मुनिश्रेष्ठ! तो अनुत्तम कर्मयोग मला सांगा, ज्यायोगे मोक्षार्थी भक्त भगवान् ईशाचे सम्यक् आराधन करतात।

Verse 140

त्वत्संनिधावेष सूतः शृणोतु भगवद्वचः / तद्वदाखिललोकानां रक्षणं धर्मसंग्रहम्

हे सूत! तुझ्या सान्निध्यात तो भगवंताचे वचन ऐको; अशा प्रकारेच सर्व लोकांचे रक्षण होते—हा धर्मसंग्रह व संरक्षण आहे।

Verse 141

यदुक्तं देवदेवेन विष्णुना कूर्मरूपिणा / पृष्टेन मुनिभिः पूर्वं शक्रेणामृतमन्थने

हेच ते पूर्वी देवदेव कूर्मरूपी विष्णूंनी, अमृतमंथनकाळी, शक्र (इंद्र) व मुनींनी विचारल्यावर सांगितले होते।

Verse 142

श्रुत्वा सत्यवतीसूनुः कर्मयोगं सनातनम् / मुनीनां भाषितं कृष्णः प्रोवाच सुसमाहितः

मुनींचे भाषित सनातन कर्मयोग ऐकून, सत्यवतीचा पुत्र कृष्ण मन पूर्ण समाहित करून बोलला।

Verse 143

य इमं पठते नित्यं संवादं कृत्तिवाससः / सनत्कुमारप्रमुखैः सर्वपापैः प्रमुच्यते

जो सनत्कुमारप्रमुख मुनींनी कथिलेला कृत्तिवास (शिव) यांचा हा संवाद नित्य पठण करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 144

श्रावयेद् वा द्विजान् शुद्धान् ब्रह्मचर्यपरायणान् / यो वा विचारयेदर्थं स याति परमां गतिम्

जो शुद्ध द्विजांना—ब्रह्मचर्यपरायणांना—हा उपदेश श्रवण करवी, किंवा जो याचा अर्थ विचारून मनन करी, तो परम गतीस प्राप्त होतो।

Verse 145

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं भक्तियुक्तो दृढव्रतः / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

जो भक्तियुक्त व दृढव्रत होऊन नित्य हे श्रवण करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन ब्रह्मलोकी मान पावतो।

Verse 146

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन पठितव्यो मनीषिभिः / श्रोतव्यश्चाथ मन्तव्यो विशेषाद् ब्राह्मणैः सदा

म्हणून सर्व प्रयत्नाने मनीषींनी याचे पठण करावे; हे ऐकावे आणि नंतर याचे मनन करावे—विशेषतः व सदैव ब्राह्मणांनी।