Adhyaya 49

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः अतीतानागतानीह यानि मन्वन्तराणि तु / तानि त्वं कथयास्माकं व्यासांश्च द्वापरे युगे

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणाच्या षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वभागातील अष्टचत्वारिंश अध्यायास आरंभ होतो. ऋषी म्हणाले—जे मन्वंतर गेले आणि जे पुढे येणार आहेत, तसेच द्वापरयुगातील व्यासांचे अवतार आम्हांस सांगा.

Verse 2

वेदशाखाप्रणयनं देवदेवस्य धीमतः / तथावतारान् धर्मार्थमीशानस्य कलौ युगे

कलियुगात देवदेव, धीमान ईशान, वेदांच्या विविध शाखांची रचना-व्यवस्था करतो; तसेच धर्मरक्षणासाठी आपल्या अवतारांचे प्राकट्य करतो.

Verse 3

कियन्तो देवदेवस्य शिष्याः कलियुगेषु वै / एतत् सर्वं समासेन सूत वक्तुमिहार्हसि

कलियुगांत देवदेवाचे शिष्य किती असतील? हे सूत, हे सर्व आम्हांस येथे संक्षेपाने सांगणे तुम्हास उचित आहे.

Verse 4

सूत उवाच मनुः स्वायंभुवः पूर्वं ततः स्वारोचिषो मनुः / उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा

सूत म्हणाले—प्रथम स्वायंभुव मनु, त्यानंतर स्वारोचिष मनु. मग उत्तम, तामस, रैवत आणि तसेच चाक्षुष मनु झाले.

Verse 5

षडेते मनवो ऽतीताः सांप्रतं तु रवेः सुतः / वैवस्वतो ऽयं यस्यैतत् सप्तमं वर्तते ऽन्तरम्

हे सहा मनू पूर्वी होऊन गेले; आता सूर्यपुत्र वैवस्वत मनू राज्य करीत आहे. त्याच्याच अधीन हे सातवे मन्वंतर सध्या चालू आहे.

Verse 6

स्वायंभुवं तु कथितं कल्पादावन्तरं मया / अत ऊर्ध्वं निबोधध्वं मनोः स्वारोचिषस्य तु

कल्पाच्या आरंभीचे स्वायंभुव मन्वंतर मी आधीच सांगितले आहे. आता पुढे ऐका—स्वारोचिष मनूचे मन्वंतर मी सांगतो.

Verse 7

पारावताश्च तुषिता देवाः स्वारोचिषे ऽन्तरे / विपश्चिन्नाम देवेन्द्रो बभूवासुरसूदनः

स्वारोचिष मन्वंतरात देव पारावत व तुषित होते; आणि देवांचा अधिपती इंद्र ‘विपश्चित’ नावाचा, असुरसंहारक, झाला.

Verse 8

ऊर्जस्तम्भस्तथा प्राणो दान्तो ऽथ वृषभस्तथा / तिमिरश्चार्वरीवांश्च सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

ऊर्जस्तंभ, प्राण, दान्त, वृषभ, तिमिर आणि आर्वरीवान—हे व आणखी एक मिळून सात सप्तर्षी झाले.

Verse 9

चैत्रकिंपुरुषाद्याश्च सुताः स्वारोचिषस्य तु / द्वितीयमतदाख्यातमन्तरं शृणु चोत्तरम्

चैत्र, किंपुरुष इत्यादी स्वारोचिष मनूचे पुत्र होते. अशा रीतीने दुसरे मन्वंतराचे वर्णन झाले; आता पुढील कथनही ऐका.

Verse 10

तृतीये ऽप्यन्तरे विप्रा उत्तमो नाम वै मनुः / सुशान्तिस्तत्र देवेन्द्रो बभूवामित्रकर्षणः

हे विप्रहो, तिसऱ्या मन्वंतरातही मनूचे नाव ‘उत्तम’ असेच होते. त्या काळी सुशान्ति देवांचा इंद्र झाला, शत्रूंचा दमनकर्ता.

Verse 11

सुधामानस्तथा सत्याः शिवाश्चाथ प्रतर्दनाः / वशवर्तिनश्च पञ्चैते गणा द्वादशकाः स्मृताः

तसेच सुधामान, सत्य, शिव, प्रतर्दन आणि वशवर्तिन—हे पाच देवगण स्मरणात आहेत; प्रत्येक गण बारा-बारा सदस्यांचा आहे.

Verse 12

रजोर्ध्वश्चोर्ध्वबाहुश्च सबलश्चानयस्तथा / सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

रजोर्ध्व, ऊर्ध्वबाहु, सबल, अनय, सुतपा आणि शुक्र—हे सात महर्षी, म्हणजेच सप्तर्षी झाले.

Verse 13

तामसस्यान्तरे देवाः सुरा वाहरयस्तथा / सत्याश्च सुधियश्चैव सप्तविंशतिका गणाः

तामस मन्वंतरात देवगण—सुर, वाहरय, तसेच सत्य आणि सुधिय—हे मिळून सत्तावीस गण मानले गेले.

Verse 14

शिबिरिन्द्रस्तथैवासीच्छतयज्ञोपलक्षणः / बभूव शङ्करे भक्तो महादेवार्चने रतः

तसेच शिबिरिंद्र शतयज्ञ करणारा म्हणून प्रसिद्ध होता. तो शंकराचा भक्त झाला आणि महादेवाच्या पूजेत सदैव रत राहिला.

Verse 15

ज्योतिर्धर्मा पृथुः काव्यश्चैत्रोग्निर्वनकस्तथा / पीवरस्त्वृषयो ह्येते सप्त तत्रापि चान्तरे

ज्योतिर्धर्मा, पृथु, काव्य, चैत्रोग्नि, वनक तसेच पीवर—हे सात ऋषी त्या अंतरकाळातही तेथे उपस्थित होते।

Verse 16

पञ्चमे चापि विप्रेन्द्रा रैवतो नाम नामतः / मनुर्वसुश्च तत्रेन्द्रो बभूवासुरमर्दनः

हे विप्रश्रेष्ठांनो, पाचव्या मन्वंतरात मनूचे नाव रैवत होते; आणि त्या काळात वसु इंद्र झाले—असुरांचा मर्दन करणारे।

Verse 17

अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः स्वच्छमेधसः / एते देवगणास्तत्र चतुर्दश चतुर्दश

तेथे (वैकुंठात) अमिताभा, भूतरया आणि वैकुंठ असे देवगण आहेत—ज्यांची मेधा निर्मळ आहे; आणि हे प्रत्येक गण चौदा-चौदा असे मोजले जातात।

Verse 18

हिरण्यरोमा वेदश्रीरूर्ध्वबाहुस्तथैव च / वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः / एते सप्तर्षयो विप्रास्तत्रासन् रैवते ऽन्तरे

हिरण्यरोमा, वेदश्री, ऊर्ध्वबाहु, वेदबाहु, सुधामा आणि महामुनी पर्जन्य—हे विप्रांनो, रैवत मन्वंतरात हेच सप्तर्षी तेथे निवास करीत होते।

Verse 19

स्वारोचिषश्चोत्तमश्च तामसो रैवतस्तथा / प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः

स्वारोचिष, उत्तम, तामस तसेच रैवत—हे चारही मनु प्रियव्रताच्या वंशपरंपरेतील म्हणून स्मरणात आहेत।

Verse 20

षष्ठे मन्वन्तरे चासीच्चाक्षुषस्तु मनुर्द्विजाः / मनोजवस्तथैवेन्द्रो देवानपि निबोधतः

हे द्विज ऋषींनो, सहाव्या मन्वंतरात चाक्षुष मनु होता आणि त्याच काळी मनोजव इंद्र होता. आता त्या काळातील देवगणही जाणून घ्या.

Verse 21

आद्याः प्रसूता भाव्याश्च पृथुगाश्च दिवौकसः / महानुभावा लेख्याश्च पञ्चैते ह्यष्टका गणाः

आद्य, प्रसूत, भाव्य, पृथुग आणि दिवौकस; तसेच महानुभाव व लेख्य—हेच अष्टकांमध्ये गणले जाणारे प्रमुख गण आहेत.

Verse 22

सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुत्तमो मधुः / अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्नृषयः शुभाः

सुमेधा, विरजा, हविष्मान, उत्तम, मधु, अतिनामा आणि सहिष्णु—हे सात शुभ ऋषी होते.

Verse 23

विवस्वतः सुतो विप्राः श्राद्धदेवो महाद्युतिः / मनुः स वर्तते धीमान् सांप्रतं सप्तमे ऽन्तरे

हे विप्रांनो, विवस्वानाचा पुत्र महातेजस्वी श्राद्धदेव हाच तो धीमान मनु आहे, जो सध्या सातव्या मन्वंतरात अधिष्ठित आहे.

Verse 24

आदित्या वसवो रुद्रा देवास्तत्र मरुद्गणाः / पुरन्दरस्तथैवेन्द्रो बभूव परवीरहा

त्या काळी देवांमध्ये आदित्य, वसु, रुद्र आणि मरुद्गण होते; आणि पुरंदर नावाचा इंद्रही होता, जो परपक्षातील वीरांचा संहारक झाला.

Verse 25

वसिष्ठः कश्यपश्चात्रिर्जमदग्निश्च गौतमः / विश्वामित्रो भरद्वाजः सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

वसिष्ठ, कश्यप, अत्रि, जमदग्नी, गौतम, विश्वामित्र आणि भरद्वाज—हेच सात महर्षी ‘सप्तर्षी’ म्हणून प्रसिद्ध झाले।

Verse 26

विष्णुशक्तिरनौपम्या सत्त्वोद्रिक्ता स्थिता स्थितौ / तदंशभूता राजानः सर्वे च त्रिदिवौकसः

विष्णूची अनुपम शक्ती, सत्त्वगुणाने परिपूर्ण, पालन-स्थितीत स्थिर आहे; तिच्याच अंशातून सर्व राजशक्ती आणि त्रिदिववासी देव उत्पन्न होतात।

Verse 27

स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वमाकूत्यां मानसः सुतः / रुचेः प्रजापतेर्यज्ञस्तदंशेनाभवद् द्विजाः

पूर्वी स्वायंभुव मन्वंतरात, हे द्विजांनो, आकूतीमध्ये मानसपुत्ररूपाने प्रजापती रुचीचा ‘यज्ञ’ हा प्रभू अंशावतार म्हणून प्रकट झाला।

Verse 28

ततः पुनरसौ देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे / तुषितायां समुत्पन्नस्तुषितैः सह दैवतैः

नंतर स्वारोचिष मन्वंतर प्राप्त होताच, तोच देव तुषितामध्ये तुषित देवतांसह पुन्हा प्रकट झाला।

Verse 29

औत्तमे ऽप्यन्तरे विष्णुः सत्यैः सह सुरोत्तमैः / सत्यायामभवत् सत्यः सत्यरूपो जनार्दनः

औत्तम मन्वंतरातही विष्णू, ‘सत्य’ नावाच्या श्रेष्ठ देवांसह, सत्यायामध्ये प्रकट होऊन स्वतः ‘सत्य’ झाला—सत्यस्वरूप जनार्दन।

Verse 30

तामसस्यान्तरे चैव संप्राप्ते पुनरेव हि / हर्यायां हरिभिर्देवैर्हरिरेवाभवद्धरिः

तामस मन्वंतर पुन्हा प्राप्त झाल्यावर, हर्या नामक काळात हरि-देवांमध्ये स्वयं हरि धरी (धारक-पोषक) रूपाने पुनः प्रकट झाला।

Verse 31

रैवते ऽप्यन्तरे चैव संभूत्यां मानसो ऽभवत् / संभूतो मानसैः सार्धं देवैः सह महाद्युतिः

रैवत मन्वंतरातही, संभूतीच्या चक्रात ‘मानस’ देव प्रकट झाला; आणि महाद्युती संभूत हा मानसांसह व इतर देवांसह प्रादुर्भूत झाला।

Verse 32

चाक्षुषे ऽप्यन्तरे चैव वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः / विकुण्ठायामसौ जज्ञे वैकुण्ठैर्दैवतैः सह

चाक्षुष मन्वंतरातही पुरुषोत्तम वैकुंठ प्रकट झाला; तो विकुंठा पासून जन्मला आणि वैकुंठ नावाच्या देवतांसह प्रादुर्भूत झाला।

Verse 33

मन्वन्तरे ऽत्र संप्राप्ते तथा वैवस्वते ऽन्तरे / वामनः कश्यपाद् विष्णुरदित्यां संबभूव ह

हा मन्वंतर प्राप्त झाल्यावर, वैवस्वत काळात विष्णू कश्यपापासून अदितीच्या गर्भात वामन रूपाने जन्मला।

Verse 34

त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकाञ्जित्वा येन महात्मना / पुरन्दराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम्

त्या महात्म्याने तीन पावलांनी हे लोक जिंकून, सर्व कण्टक—विघ्न व शत्रू—नष्ट करून, त्रैलोक्य पुरंदर (इंद्र) यास अर्पण केले।

Verse 35

इत्येतास्तनवस्तस्य सप्त मन्वन्तरेषु वै / सप्त चैवाभवन् विप्रा याभिः संरक्षिताः प्रजाः

अशा रीतीने त्याच्या सात मन्वंतरांत खरोखरच सात धारण करणाऱ्या तनू (प्रकट शक्ती) होत्या; आणि हे विप्रहो, सात अशी साधनेही होती ज्यांद्वारे प्रजा रक्षित व संरक्षित राहिली।

Verse 36

यस्माद् विष्टमिदं कृत्स्नं वामनेन महात्मना / तस्मात् स वै स्मृतो विष्णुर्विशेर्धातोः प्रवेशनात्

महात्मा वामनाने या संपूर्ण जगतात प्रवेश करून ते व्यापिले; म्हणून ‘विश्’ धातू (प्रवेश/व्याप्त होणे) यावरून तो ‘विष्णु’ म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 37

एष सर्वं सृजत्यादौ पाति हन्ति च केशवः / भूतान्तरात्मा भगवान् नारायण इति श्रुतिः

तोच केशव आदौ सर्वांची सृष्टी करतो, पालन करतो आणि संहारही करतो. श्रुती सांगते की सर्व भूतांचा अंतरात्मा तोच भगवान नारायण आहे।

Verse 38

एकांशेन जगत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः / चतुर्धा संस्थितो व्यापी सगुणो निर्गुणो ऽपि च

नारायण आपल्या एका अंशाने संपूर्ण जग व्यापून स्थित आहे. सर्वव्यापी प्रभू चतुर्विध रीतीने प्रतिष्ठित आहे—सगुणही आणि निर्गुणही।

Verse 39

एका भगवतो मूर्तिर्ज्ञानरूपा शिवामला / वासुदेवाभिधाना सा गुणातीता सुनिष्कला

भगवंताची एक मूर्ती ज्ञानस्वरूप, शिव (मंगल) आणि निर्मळ आहे. ती ‘वासुदेव’ या नावाने ओळखली जाते; ती गुणातीत आणि पूर्णतः निष्कल (अविभाज्य) आहे।

Verse 40

द्वितीया कालसंज्ञान्या तामसी शेषसंज्ञिता / निहन्ति सकलं चान्ते वैष्णवी परमा तनुः

दुसरी शक्ति ‘काल’ म्हणून ओळखली जाते; ती तामसी असून ‘शेष’ या नावानेही प्रसिद्ध आहे. युगान्ती परम वैष्णवी तनू सर्व जगाचा संहार करते.

Verse 41

सत्त्वोद्रिक्ता तथैवान्या प्रद्युम्नेति च संज्ञिता / जगत् स्थापयते सर्वं स विष्णुः प्रकृतिर्ध्रुवा

प्रकृतीची आणखी एक शक्ति सत्त्वप्रधान असून ‘प्रद्युम्न’ या नावाने ओळखली जाते. त्या ध्रुव प्रकृतीने विष्णु सर्व जगताची स्थापना व धारण करतो.

Verse 42

चतुर्थो वासुदेवस्य मूर्तिर्ब्राह्मीति संज्ञिता / राजसी चानिरुद्धाख्या प्रद्युम्नः सृष्टिकारिका

वासुदेवाची चौथी मूर्ती ‘ब्राह्मी’ म्हणून ओळखली जाते. ती राजसी शक्ति ‘अनिरुद्ध’ या नावाने प्रसिद्ध आहे; आणि ‘प्रद्युम्न’ सृष्टीला प्रवृत्त करणारा कारक आहे.

Verse 43

यः स्वपित्यखिलं भूत्वा प्रद्युम्नेन सह प्रभुः / नारायणाख्यो ब्रह्मासौ प्रिजासर्गं करोति सः

जो प्रभु सर्वांचा आत्मा व पिता होऊन प्रद्युम्नासह ‘नारायण’ म्हणून ओळखला जातो—तोच ब्रह्मा आहे आणि तोच प्रजासर्ग, म्हणजे जीवसृष्टी, करतो.

Verse 44

या सा नारायणतनुः प्रद्युम्नाख्या मुनीश्वराः / तया संमोहयेद् विश्वं सदेवासुरमानुषम्

हे मुनीश्वरांनो, नारायणाची जी तनू ‘प्रद्युम्न’ म्हणून सांगितली आहे—त्या शक्तीने तो देव, असुर व मनुष्यांसह सर्व विश्वाला मोहवितो.

Verse 45

सैव सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिः परिकीर्तिता / वासुदेवो ह्यनन्तात्मा केवलो निर्गुणो हरिः

तीच सर्व जगताची जननी प्रकृती म्हणून कीर्तिली आहे; आणि अनंतात्मा वासुदेवच एकमेव हरि—शुद्ध, निर्गुण परम।

Verse 46

प्रधानं पुरुषः कालस्तत्त्वत्रयमनुत्तमम् / वासुदेवात्मकं नित्यमेतद् विज्ञाय मुच्यते

प्रधान, पुरुष आणि काळ—तत्त्वांची ही अनुत्तम त्रयी नित्य वासुदेवस्वरूप आहे; हे जाणून जीव मुक्त होतो।

Verse 47

एकं चेदं चतुष्पादं चतुर्धा पुनरच्युतः / बिभेद वासुदेवो ऽसौ प्रद्युम्नो हरिरव्ययः

हा एक (वेद) चतुष्पाद असूनही, अच्युत प्रभूंनी पुन्हा त्याचे चार भाग केले—तोच वासुदेव, प्रद्युम्न, अव्यय हरि।

Verse 48

कृष्णद्वैपायनो व्यासो विष्णुर्नारायणः स्वयम् / अपान्तरतमाः पूर्वं स्वेच्छया ह्यभवद्धरिः

कृष्णद्वैपायन व्यास हे साक्षात् विष्णू—स्वयं नारायण आहेत. पूर्वी ते अपान्तरतमा होते; हरिने स्वेच्छेने हे रूप धारण केले.

Verse 49

अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः / एको ऽयं वेद भगवान् व्यासो नारायणः प्रभुः

अनादि-अंत परब्रह्म देवांनाही माहीत नाही, ऋषींनाही नाही. ते केवळ हाच एक जाणतो—भगवान व्यास, जो स्वयं नारायण प्रभु आहे.

Verse 50

इत्येतद् विष्णुमाहात्म्यमुक्तं वो मुनिपुङ्गवाः / एतत् सत्यं पुनः सत्यमेवं ज्ञात्वा न मुह्यति

हे मुनिश्रेष्ठांनो, तुम्हांला विष्णूचे माहात्म्य सांगितले आहे। हे सत्य आहे, पुनः सत्य; असे जाणून मनुष्य मोहात पडत नाही।