Adhyaya 50

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकोनपञ्चाशो ऽध्यायः सूत उवाच अस्मिन् मन्वन्तरे पूर्वं वर्तमाने महान् विभुः / द्वापरे प्रथमे व्यासो मनुः स्वायंभुवो मतः

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणाच्या षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वभागातील एकोणपन्नासावा अध्याय। सूत म्हणाले—या वर्तमान मन्वंतरात पूर्वी महान् विभूने परंपरा रचली; आणि प्रथम द्वापरयुगात व्यास म्हणून स्वायंभुव मनू मानला जातो।

Verse 2

बिभेद बहुधा वेदं नियोगाद् ब्रह्मणः प्रभोः / द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः

प्रभु ब्रह्माच्या आज्ञेने त्यांनी एक वेद अनेक भागांत विभागला। आणि दुसऱ्या द्वापरयुगात प्रजापती वेदव्यासानेही हे विभाजन केले।

Verse 3

तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे स्याद् बृहस्पतिः / सविता पञ्चमे व्यासः षष्ठे मृत्युः प्रकीर्तितः

तिसऱ्यात उशना व्यास, चौथ्यात बृहस्पती स्मृत। पाचव्यात सविता व्यास, आणि सहाव्यात मृत्यु प्रकीर्तित आहे (व्यासरूपे)।

Verse 4

सप्तमे च तथैवेन्द्रो वसिष्ठश्चाष्टमे मतः / सारस्वतश्च नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः

सातव्यात तसेच इंद्र, आठव्यात वसिष्ठ मानला आहे। नवव्यात सारस्वत, आणि दहाव्यात त्रिधामा स्मरण केला आहे।

Verse 5

एकादशे तु त्रिवृषः शततेजास्ततः परः / त्रयोदशे तथा धर्मस्तरक्षुस्तु चतुर्दशे

अकराव्या चक्रात त्रिवृष झाला, त्यानंतर शततेजस्. तेराव्यात धर्म आणि चौदाव्यात तरक्षु झाला.

Verse 6

त्र्यारुणिर्वै पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः / कृतञ्जयः सप्तदशे ह्यष्टादशे ऋतञ्जयः

पंधराव्या चक्रात त्र्यारुणि, सोळाव्यात धनंजय. सतराव्यात कृतंजय आणि अठराव्यात ऋतंजय झाला.

Verse 7

ततो व्यासो भरद्वाजस्तस्मादूर्ध्वं तु गौतमः / राजश्रवाश्चैकविंशस्तस्माच्छुष्मायणः परः

त्याच्यापासून व्यास, आणि व्यासापासून भरद्वाज झाले. भरद्वाजानंतर गौतम. गौतमापासून एकविसावा राजश्रवा, आणि त्यानंतर शुष्मायण झाला.

Verse 8

तृणबिन्दुस्त्रयोविंशे वाल्मीकिस्तत्परः स्मृतः / पञ्चविशे तथा शक्तिः षड्विंशे तु पराशरः

तेवीसाव्यात तृणबिंदु, त्यानंतर वाल्मीकि स्मरणात आहेत. पंचवीसाव्यात शक्ती आणि सव्वीसाव्यात पराशर झाले.

Verse 9

सप्तविंशे तथा व्यासो जातूकर्णो महामुनिः / अष्टाविंशे पुनः प्राप्ते ह्यस्मिन् वै द्वापरे द्विजाः / पराशरसुतो व्यासः कृष्णद्वैपायनो ऽभवत्

सत्तावीसाव्या द्वापरात महामुनी जातूकर्ण व्यास झाले. आणि आता या अठ्ठावीसाव्या द्वापरात, हे द्विजांनो, पराशरपुत्र व्यास कृष्णद्वैपायन झाले आहेत.

Verse 10

स एव सर्ववेदानां पुराणानां प्रदर्शकः / पाराशर्यो महायोगी कृष्णद्वैपायनो हरिः

तोच सर्व वेद व पुराणांचा प्रकाशक व व्याख्याता आहे—पराशरपुत्र महायोगी कृष्णद्वैपायन व्यास, जो स्वयं हरि आहे।

Verse 11

आराध्य देवमीशानं दृष्ट्वा साम्बं त्रिलोचनम् / तत्प्रसादादसौ व्यासं वेदानामकरोत् प्रभुः

ईशान देवाची आराधना करून आणि साम्ब—त्रिलोचन शिवाचे दर्शन घेऊन, त्याच्या कृपेने तो प्रभू वेदांचा व्यास (विभाजक) झाला।

Verse 12

अथ शिष्यान् प्रिजग्राह चतुरो वेदपारगान् / जैमिनिं च सुमन्तुं च वैशम्पायनमेव च / पैलं तेषां चतुर्थं च पञ्चमं मां महामुनिः

मग त्या महामुनींनी वेदपारंगत पाच शिष्य स्वीकारले—जैमिनी, सुमंतु, वैशंपायन; चौथा पैल; आणि पाचवा म्हणून मला।

Verse 13

ऋग्वेदश्रावकं पैलं जग्राह स महामुनिः / यजुर्वेदप्रवक्तारं वैशम्पायनमेव च

त्या महामुनींनी पैलाला ऋग्वेदाचा श्रावक‑प्रवर्तक केले आणि यजुर्वेदाचा प्रवक्ता म्हणून वैशंपायनालाच नेमले।

Verse 14

जैमिनिं सामवेदस्य श्रावकं सोन्वपद्यत / तथैवाथर्ववेदस्य सुमन्तुमृषिसत्तमम् / इतिहासपुराणानि प्रवक्तुं मामयोजयत्

त्यांनी जैमिनीला सामवेदाचा श्रावक‑प्रवर्तक नेमले; अथर्ववेदासाठी ऋषिश्रेष्ठ सुमंतुला. आणि इतिहास‑पुराणांचे प्रवचन करण्यासाठी मला नियुक्त केले।

Verse 15

एक आसीद्यजुर्वेदस्तं चतुर्धा व्यकल्पयत् / चातुर्हेत्रमभूद् यस्मिंस्तेन यज्ञमथाकरोत्

पूर्वी काळी यजुर्वेद एकच संहिता होता; नंतर तो चार भागांत विभागला गेला. त्या विभागणीमुळे चातुर्होत्र—चार ऋत्विजांची व्यवस्था—उद्भवली आणि तिच्या साहाय्याने यज्ञकर्म विधिपूर्वक पार पडले।

Verse 16

आध्वर्यवं यजुर्भिः स्यादृग्भिर्हेत्रं द्विजोत्तमाः / औद्गात्रं सामभिश्चक्रे ब्रह्मत्वं चाप्यथर्वभिः

हे द्विजोत्तमांनो! अध्वर्युचे कर्म यजुर्वेद-मंत्रांनी, होतृचे कार्य ऋग्वेदाने; उद्गात्याचे सामगान सामवेदाने, आणि ब्रह्मा-पुरोहिताचे ब्रह्मत्व अथर्ववेदाने सिद्ध होते।

Verse 17

ततः स ऋच उद्धृत्य ऋग्वेदं कृतवान् प्रभुः / यजूंषि च यजुर्वेदं सामवेदं च सामभिः

त्यानंतर प्रभूंनी ऋचा उद्धृत करून ऋग्वेद रचिला; यजुष्-मंत्रांपासून यजुर्वेद केला आणि सामगानांपासून सामवेदाची रचना केली।

Verse 18

एकविंशतिभेदेन ऋग्वेदं कृतवान् पुरा / शाखानां तु शतेनैव यजुर्वेदमथाकरोत्

प्राचीन काळी त्याने ऋग्वेदाचे एकवीस भेद केले; आणि नंतर यजुर्वेदही शंभर शाखांमध्ये व्यवस्थित केला।

Verse 19

सामवेदं सहस्त्रेण शाखानां प्रबिभेद सः / अथर्वाणमथो वेदं बिभेद नवकेन तु

त्याने सामवेदाची हजार शाखांमध्ये विभागणी केली; आणि अथर्ववेदाची नऊ शाखांमध्ये विभागणी केली।

Verse 20

भेदैरष्टादशैर्व्यासः पुराणं कृतवान् प्रभुः / सो ऽयमेकश्चतुष्पादो वेदः पूर्वं पुरातनात्

अठरा भेदांनी प्रभु व्यासांनी पुराण रचिले. हेच पूर्वी अतिप्राचीन काळी एकच चतुष्पाद वेद होते, जे आदिकालापासून परंपरेने चालत आले.

Verse 21

ओङ्कारो ब्रह्मणो जातः सर्वदोषविशोधनः / वेदवेद्यो हि भगवान् वासुदेवः सनातनः

ॐकार ब्रह्मापासून उत्पन्न झाला असून सर्व दोषांचे शोधन करतो. कारण वेदांनी जाणण्याजोगा सनातन भगवान वासुदेवच आहे.

Verse 22

स गीयते परो वेदे यो वेदैनं स वेदवित् / एतत् परतरं ब्रह्म ज्योतिरानन्दमुत्तमम्

वेदात तोच परब्रह्म म्हणून गाईला आहे; जो त्याला जाणतो तोच वेदवित्. हेच सर्वश्रेष्ठापलीकडचे ब्रह्म—परम ज्योती व अनुपम आनंद.

Verse 23

वेदवाक्योदितं तत्त्वं वासुदेवः परं पदम् / वेदवेद्यमिमं वेत्ति वेदं वेदपरो मुनिः

वेदवाक्यांनी सांगितलेले तत्त्व असे की वासुदेव हेच परम पद आहे. जो मुनि वेदपरायण आहे, तो या वेदज्ञेय सत्याला जाणून वेदालाही यथार्थ जाणतो.

Verse 24

अवेदं परमं वेत्ति वेदनिष्ठः सदेश्वरः / स वेदवेद्यो भगवान् वेदमूर्तिर्महेश्वरः / स एव वेदो वेद्यश्च तमेवाश्रित्य मुच्यते

जो वेदनिष्ठ आणि ईश्वरभक्त आहे, तो वेदपाठापलीकडील परम तत्त्व जाणतो. तोच भगवान महेश्वर वेदांनी जाणण्याजोगा आहे; ज्याची मूर्तीच वेद आहे. तोच वेदही आहे आणि वेद्यही; त्याचाच आश्रय घेतल्याने मुक्ती मिळते.

Verse 25

इत्येदक्षरं वेद्यमोङ्कारं वेदमव्ययम् / अवेदं च विजानाति पाराशर्यो महामुनिः

अशा रीतीने महामुनी पाराशर्य जाणतात की जाणण्याजोगे अविनाशी अक्षर ‘ओंकार’ हेच—तेच अव्यय वेद आहे; आणि जे खरे वैदिक ज्ञानाबाहेर आहे ते ‘अवेद’ असेही ते ओळखतात।