Adhyaya 44

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां सहितायां पूर्वविभागे त्रिचत्वारिशो ऽध्यायः सूत उवाच चतुर्दशसहस्त्रणि योजनानां महापुरी / मेरोरुपरि विख्याता देवदेवस्य वेधसः

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील चव्वेचाळीसावा अध्याय। सूत म्हणाले—मेरूच्या वर देवदेव वेधस (ब्रह्मा) याची महापुरी प्रसिद्ध आहे; तिचा विस्तार चौदा हजार योजन आहे।

Verse 2

तत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वभावनः / उपास्यमानो योगीन्द्रैर्मुनीन्द्रोपेन्द्रशङ्करैः

तेथे भगवान् ब्रह्मा—विश्वात्मा व विश्वभावक—विराजमान आहेत; योगींद्र, मुनिश्रेष्ठ, उपेंद्र (इंद्र) आणि शंकर (शिव) यांनी त्यांची श्रद्धेने उपासना केली जाते।

Verse 3

तत्र देवेश्वरेशानं विश्वात्मानं प्रजापतिम् / सनत्कुमारो भगवानुपास्ते नित्यमेव हि

तेथे भगवान् सनत्कुमार नित्यच देवांचा ईश्वर, महान् ईशान, विश्वात्मा व प्रजापती परमेश्वर यांची उपासना करीत असतात।

Verse 4

स सिद्धैरृषिगन्धर्वैः पूज्यमानः सुरैरपि / समास्ते योगयुक्तत्मा पीत्वा तत्परमामृतम्

सिद्ध, ऋषी, गंधर्व तसेच देवांनीही पूजिला गेलेला तो योगयुक्त अंतःकरणाने आसनस्थ राहतो, जणू त्या परम अमृताचे पान केलेले असते।

Verse 5

तत्र देवादिदेवस्य शंभोरमिततेजसः / दीप्तमायतनं शुभ्रं पुरस्ताद् ब्रह्मणः स्थितम्

तेथे देवाधिदेव, अमित तेजस्वी शंभूचे तेजस्वी व निर्मळ आयतन ब्रह्म्याच्या समोर स्थित होते।

Verse 6

दिव्यकान्तिसमायुक्तं चतुर्धारं सुशोभनम् / महर्षिगणसंकीर्णं ब्रह्मविद्भिर्निषेवितम्

ते दिव्य कांतीने युक्त, अत्यंत शोभिवंत व चार धारांनी प्रवाहित होते; महर्षिगणांनी भरलेले आणि ब्रह्मविदांनी सेविलेले होते।

Verse 7

देव्या सह महादेवः शशाङ्कार्काग्निलोचनः / रमते तत्र विश्वेशः प्रमथैः प्रमथेश्वरः

तेथे देवीसह महादेव—ज्यांचे नेत्र चंद्र, सूर्य व अग्नी आहेत—विश्वेश्वर, प्रमथांचा अधीश्वर होऊन प्रमथांसह रमण करीत असतात।

Verse 8

तत्र वेदविदः शान्ता मुनयो ब्रह्मचारिणः / पूजयन्ति महादेवं तापसाः सत्यवादिनः

तेथे वेदज्ञ, शांत, ब्रह्मचर्यनिष्ठ मुनी महादेवाची पूजा करतात; सत्यवादी तपस्वी तपाने त्यांचे समर्चन करतात।

Verse 9

तेषां साक्षान्महादेवो मुनीनां ब्रह्मवादिनाम् / गृह्णाति पूजां शिरसा पार्वत्या परमेश्वरः

त्या ब्रह्मवक्ता मुनींची पूजा साक्षात् महादेव—पार्वतीसह परमेश्वर—शिर नतमस्तक करून स्वीकार करतात।

Verse 10

तत्रैव पर्वतवरे शक्रस्य परमा पुरी / नाम्नामरावती पूर्वे सर्वशोभासमन्विता

त्याच श्रेष्ठ पर्वतावर पूर्व दिशेस शक्राची परम पुरी—‘अमरावती’ नावाची—सर्व शोभांनी युक्त आहे।

Verse 11

तमिन्द्रमप्सरः सङ्घा गन्धर्वा गीततत्पराः / उपासते सहस्त्राक्षं देवास्तत्र सहस्त्रशः

तेथे गीततत्पर अप्सरांचे समूह व गंधर्व सहस्राक्ष इंद्राची उपासना करतात; आणि तेथे हजारो देवही त्याचे अर्चन करतात।

Verse 12

ये धार्मिका वेदविदो यागहोमपरायणाः / तेषां तत् परमं स्थानं देवानामपि दुर्लभम्

जे धर्मनिष्ठ, वेदज्ञ आणि यज्ञ-होमपरायण आहेत, त्यांच्यासाठी ते परम स्थान आहे—जे देवांनाही दुर्लभ आहे।

Verse 13

तस्य दक्षिणदिग्भागे वह्नेरमिततेजसः / तेजोवती नाम पुरी दिव्याश्चर्यसमन्विता

त्याच्या दक्षिण दिशाभागी अमिततेजस्वी अग्नीची ‘तेजोवती’ नामक पुरी आहे, जी दिव्य व अद्भुत आश्चर्यांनी युक्त आहे।

Verse 14

तत्रास्ते भगवान् वह्निर्भ्राजमानः स्वतेजसा / जपिनां होमिनां स्थानं दानवानां दुरासदम्

तेथे भगवान् वह्नि (अग्नी) स्वतेजाने तेजस्वी होऊन विराजमान आहेत; ते जप करणारे व होम करणाऱ्यांचे स्थान आहे, पण दानवांसाठी दुर्गम आहे।

Verse 15

दक्षिणे पर्वतवरे यमस्यापि महापुरी / नाम्ना संयमनी दिव्या सिद्धगन्धर्वसेविता

दक्षिणेस श्रेष्ठ पर्वतावर यमाची महापुरी आहे—‘संयमनी’ नावाची दिव्य नगरी—जी सिद्ध व गंधर्वांनी सेवित आहे।

Verse 16

तत्र वैवस्वतं देवं देवाद्याः पर्युपासते / स्थानं तत् सत्यसंधानां लोके पुण्यकृतां नृणाम्

तेथे देवगण व देवश्रेष्ठ निरंतर वैवस्वत (यम) देवाची उपासना करतात; ते स्थान सत्यनिष्ठ व पुण्यकर्म करणाऱ्या मनुष्यांचे आहे।

Verse 17

तस्यास्तु पश्चिमे भागे निरृतेस्तु महात्मनः / रक्षोवती नाम पुरी राक्षसैः सर्वतो वृता

त्याच्या पश्चिम भागी महात्मा निरृतीचा प्रदेश आहे; तेथे ‘रक्षोवती’ नावाची पुरी आहे, जी सर्व बाजूंनी राक्षसांनी वेढलेली आहे।

Verse 18

तत्र तं निरृतिं देवं राक्षसाः पर्युपासते / गच्छन्ति तां धर्मरता ये वै तामसवृत्तयः

तेथे राक्षस निरृति-देवीची विधिपूर्वक उपासना करतात; आणि जे तामसी वृत्तीचे, आपल्या तामस धर्मात रत असतात, ते तिच्याच लोकाला जातात।

Verse 19

पश्चिमे पर्वतवरे वरुणस्य महापुरी / नाम्ना सुद्धवती पुण्या सर्वकामर्धिसंयुता

पश्चिम दिशेला श्रेष्ठ पर्वतावर वरुणाची महापुरी आहे। ‘सुद्धवती’ या नावाने प्रसिद्ध ती नगरी पवित्र व मंगलमय असून सर्व कामना व प्रयोजनांची सिद्धी देणारी आहे।

Verse 20

तत्राप्सरोगणैः सिद्धैः सेव्यमानो ऽमराधिपः / आस्ते स वरुणो राजा तत्र गच्छन्ति ये ऽम्बुदाः / तीर्थयात्रापरी नित्यं ये च लोके ऽधमर्षिणः

तेथे अप्सरांचे गण व सिद्ध यांच्या सेवेत देवाधिपती राजा वरुण विराजमान असतो। त्या ठिकाणी मेघही जातात; तसेच जे नित्य तीर्थयात्रेत तत्पर असतात आणि जे जगात ईर्ष्या व असहिष्णुतेपासून मुक्त असतात, तेही तेथे पोहोचतात।

Verse 21

तस्या उत्तरदिग्भागे वायोरपि महापुरी / नाम्ना गन्धवती पुण्या तत्रास्ते ऽसौ प्रभञ्जनः

तिच्या उत्तरेकडील भागात वायूचीही एक महापुरी आहे। ‘गंधवती’ या नावाने प्रसिद्ध ती पवित्र नगरी असून तेथे प्रभंजन (प्रचंड वारा) वास करतो।

Verse 22

अप्सरोगणगन्धर्वैः सेव्यमानो ऽमरप्रभुः / प्राणायामपरामर्त्यास्थानन्तद्यान्ति शाश्वतम्

तेथे अप्सरांचे गण व गंधर्व यांच्या सेवेत अमरप्रभू विराजमान असतो; आणि जे मर्त्य प्राणायामात परायण असतात, ते त्या शाश्वत धामाला प्राप्त होतात।

Verse 23

तस्याः पूर्वेण दिग्भागे सोमस्य परमा पुरी / नाम्ना कान्तिमती शुभ्रा तत्र सोमो विराजते

तिच्या पूर्व दिशाभागी सोमाची परम पुरी आहे—कान्तिमती नावाची शुभ्र व मंगल नगरी; तेथे सोम आपल्या महिमेने विराजमान आहेत।

Verse 24

तत्र ये भोगनिरता स्वधर्मं पुर्यपासते / तेषां तद् रचितं स्थानं नानाभोगसमन्वितम्

तेथे जे भोगांत रत असूनही आपला स्वधर्म यथावत् पाळतात, त्यांच्यासाठी तदनुरूप असे स्थान रचलेले आहे, जे नानाविध भोगांनी युक्त आहे।

Verse 25

तस्याश्च पूर्वदिग्भागे शङ्करस्य महापुरी / नाम्ना यशोवती पुण्या सर्वेषां सुदुरासदा

तिच्याही पूर्व दिशाभागी शंकराची महापुरी आहे—यशोवती नावाची पुण्य नगरी; जी सर्वांसाठी अत्यंत दुर्गम व दुर्लभ आहे।

Verse 26

तत्रेशानस्य भवनं रुद्रविष्णुतनोः शुभम् / घमेश्वरस्य विपुलं तत्रास्ते स गणैर्वृतः

तेथे ईशानाचे शुभ भवन आहे—ज्यांचे स्वरूप रुद्र व विष्णु असे आहे। तेथेच घमेश्वराचे विशाल मंदिर आहे; आणि ते गणांनी वेढलेले तेथे विराजतात।

Verse 27

तत्र भोगाभिलिप्सूनां भक्तानां परमेष्ठिनः / निवासः कल्पितः पूर्वं देवदेवेन शूलिना

तेथे परमेष्ठिन (परमेश्वर) यांच्या त्या भक्तांसाठी, ज्यांना अजूनही भोगांची अभिलाषा आहे, देवदेव शूलिन (त्रिशूलधारी शिव) यांनी पूर्वीच निवासस्थान कल्पिले आहे।

Verse 28

विष्णुपादाद् विनिष्क्रान्ता प्लावयित्वेन्दुमण्डलम् / समन्ताद् ब्रह्मणः पुर्यां गङ्गा पतति वै दिवः

विष्णूच्या पादातून प्रकट झालेली गंगा चंद्रमंडळाला प्लावून, नंतर स्वर्गातून सर्व बाजूंनी ब्रह्माच्या पुरीत पडते।

Verse 29

सा तत्र पतिता दिक्षु चतुर्धा ह्यभवद् द्विजाः / सीता चालकनन्दा च सुचक्षुर्भद्रनामिका

तेथे पडून चारही दिशांकडे वाहत, हे द्विजांनो, ती चतुर्धा झाली—सीता, चालकनन्दा, सुचक्षु आणि भद्रा या नावांनी।

Verse 30

पूर्वेण सीता शैलात् तु शैलं यात्यन्तरिक्षतः / ततश्च पूर्ववर्षेण भद्राश्वेनैति चार्णवम्

पूर्व दिशेला सीता पर्वतापासून ती धारा अंतरिक्षमार्गे पर्वतश्रेणीला जाते; मग पूर्ववर्ष भद्राश्वातून जाऊन समुद्राला मिळते।

Verse 31

तथैवालकनन्दा च दक्षिणादेत्य भारतम् / प्रयाति सागरं भित्त्वा सप्तभेदा द्विजोत्तमाः

तसेच आलकनन्दा दक्षिण मार्गाने भारतात येऊन, हे द्विजोत्तमांनो, सात धारांत विभागली जाऊन भेदत समुद्राला मिळते।

Verse 32

सुचक्षुः पश्चिमगिरीनतीत्य सकलांस्तथा / पश्चिमं केतुमालाख्यं वर्षं गत्वैति चार्णवम्

सुचक्षु नदी सर्व पश्चिमेकडील पर्वत ओलांडून, पश्चिमेच्या केतुमाल नामक वर्षात जाऊन पुढे समुद्राला मिळते।

Verse 33

भद्रा तथोत्तरगिरीनुत्तरांश्च तथा कुरून् / अतीत्य चोत्तराम्भोधिं समभ्येति महर्षयः

भद्रा, उत्तरेकडील पर्वत व उत्तरदेश—कुरुदेशासह—ओलांडून, तसेच उत्तर समुद्र पार करून, महर्षी पुढे परम उत्तर प्रदेशाकडे जातात।

Verse 34

आनीलनिषधायामौ माल्यवान् गन्धमादनः / तयोर्मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः

आनील व निषध यांच्या मध्ये माल्यवान् आणि गंधमादन पर्वत आहेत; आणि त्या दोघांच्या मध्यभागी मेरु पर्वत कमळाच्या कर्णिकेसारखा स्थित आहे।

Verse 35

भारताः केतुमालाश्च भद्राश्वाः कुरवस्तथा / पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादाशैलबाह्यतः

भारत, केतुमाल, भद्राश्व आणि कुरु—ही सर्व लोक-पद्माच्या पाकळ्या आहेत, ज्या मर्यादा-पर्वतांच्या बाहेर स्थित आहेत।

Verse 36

जठरो देवकूटश्च मर्यादापर्वतावुभौ / दक्षिणोत्तरमायामावानीलनिषधायतौ

जठर आणि देवकूट—हे दोन्ही मर्यादा-पर्वत—दक्षिण ते उत्तर दिशेपर्यंत पसरलेले असून आनील व निषधपर्यंत पोहोचतात।

Verse 37

गन्धमादनकैलासौ पूर्वपश्चायतावुभौ / अशीतियोजनायामावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ

गंधमादन आणि कैलास—हे दोन्ही पूर्व-पश्चिम दिशेत पसरलेले—वर्णवान् पर्वत-वलयाच्या अंतर्भागात स्थित असून प्रत्येकी ऐंशी योजन विस्ताराचे आहेत।

Verse 38

निषधः पारियात्रश्च मर्यादापर्वताविमौ / मेरोः पश्चिमदिग्भागे यथापूर्वौ तथा स्थितौ

निषध व पारियात्र हे दोन्ही मर्यादा-पर्वत मेरूच्या पश्चिम दिशाभागी, पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच तसेच स्थित आहेत।

Verse 39

त्रिशृङ्गो जारुधैस्तद्वदुत्तरे वर्षपर्वतौ / पूर्वपश्चायतावेतौ अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ

उत्तरे त्रिशृंग व जारुधा नामक वर्ष-पर्वतही तसेच आहेत; हे दोन्ही पूर्व-पश्चिम पसरलेले असून मधल्या समुद्रप्रदेशात स्थित आहेत।

Verse 40

मर्यादापर्वताः प्रोक्ता अष्टाविह मया द्विजाः / जठराद्याः स्थिता मेरोश्चतुर्दिक्षु महर्षयः

हे द्विजांनो! येथे मी आठ मर्यादा-पर्वत सांगितले. जठर इत्यादी महर्षी मेरूच्या चारही दिशांना स्थित आहेत।