Adhyaya 34

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयस्त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः माहात्म्यमविमुक्तस्य यथावत् तदुदीरितम् / इदानीं तु प्रयागस्य माहात्म्यं ब्रूहि सुव्रत

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्री संहितेच्या पूर्वविभागातील तेहेतीसावा अध्याय समाप्त झाला। ऋषी म्हणाले—अविमुक्ताचे माहात्म्य यथावत् सांगितले. आता, हे सुव्रत, प्रयागाचे माहात्म्य सांगावे।

Verse 2

यानि तीर्थानि तत्रैव विश्रुतानि महान्ति वै / इदानीं कथयास्माकं सूत सर्वार्थविद् भवान्

हे सूत! आपण सर्वार्थविद् आहात; तेथे प्रसिद्ध अशी महान तीर्थे जी आहेत, ती आता आम्हाला सांगावी।

Verse 3

सूत उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे विस्तरेण ब्रवीमि वः / प्रयागस्य च माहात्म्यं यत्र देवः पितामहः

सूत म्हणाला—हे सर्व ऋषींनो, ऐका; मी तुम्हाला विस्ताराने सांगतो—प्रयागाचे माहात्म्य, जिथे देव पितामह (ब्रह्मा) विराजमान आहेत।

Verse 4

मार्कण्डेयेन कथितं कौन्तेयाय महात्मने / यथा युधिष्ठिरायैतत् तद्वक्ष्ये भवतामहम्

जसे महात्मा मार्कंडेयांनी कुंतीपुत्र युधिष्ठिराला हे सांगितले, तसेच तेच मी तुमच्यासमोर यथार्थपणे सांगतो।

Verse 5

निहत्य कौरवान सर्वान् भ्रातृभिः सह पार्थिवः / शोकेन महाताविष्टा मुमोह स युधिष्ठिरः

भाऊबंधांसह सर्व कौरवांचा संहार करून तो राजा युधिष्ठिर महान शोकाने व्याकुळ होऊन मोह व मूर्च्छेत गेला।

Verse 6

अचिरेणाथ कालेन मार्कण्डेयो महातपाः / संप्राप्तो हास्तिनपुरं राजद्वारे स तिष्ठति

थोड्याच वेळात महातपस्वी मार्कंडेय हस्तिनापूरास आले आणि राजद्वारी उभे राहिले।

Verse 7

द्वारपालो ऽपि तं दृष्ट्वा राज्ञः कथितवान् द्रुतम् / मार्कण्डेयो द्रष्टुमिच्छंस्त्वामास्ते द्वार्यसौ मुनिः

द्वारपालाने त्यांना पाहताच राजाला त्वरेने कळविले—“मुनि मार्कंडेय आपले दर्शन घ्यावयास इच्छित असून द्वारी थांबले आहेत।”

Verse 8

त्वरितो धर्मपुत्रस्तु द्वारमेत्याह तत्परम् / स्वागतं ते महाप्राज्ञ स्वागतं ते महामुने

तेव्हा धर्मपुत्र युधिष्ठिर त्वरेने द्वारी आला आणि आदराने म्हणाला—“महाप्राज्ञ, आपले स्वागत आहे; महामुने, आपले स्वागत आहे।”

Verse 9

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे तारितं कुलम् / अद्य मे पितरस्तुष्टास्त्वयि तुष्टे महामुने

आज माझा जन्म सफल झाला, आज माझे कुल तरले। आज माझे पितर संतुष्ट आहेत—हे महामुने—कारण आपण प्रसन्न आहात।

Verse 10

सिंहासनमुपस्थाप्य पादशौचार्चनादिभिः / युधिष्ठिरो महात्मेति पूजयामास तं मुनिम्

सिंहासन मांडून आणि पादप्रक्षालन, पूजन इत्यादी सत्कारविधींनी, युधिष्ठिराने ‘महात्मा’ म्हणत त्या मुनिंचे पूजन केले।

Verse 11

मार्कण्डेयस्ततस्तुष्टः प्रोवाच स युधिष्ठिरम् / किमर्थं मुह्यसे विद्वन् सर्वं ज्ञात्वाहमागतः

मग प्रसन्न झालेला मार्कण्डेय युधिष्ठिरास म्हणाला—‘हे विद्वन्, तू का गोंधळतोस? सर्व जाणूनच मी येथे आलो आहे।’

Verse 12

ततो युधिष्ठिरो राजा प्रणम्याह महामुनिम् / कथय त्वं समासेन येन मुच्येत किल्बिषैः

मग राजा युधिष्ठिराने प्रणाम करून महामुनींना म्हटले—‘संक्षेपाने ते सांगा, ज्याने पापांतून मुक्ती मिळेल।’

Verse 13

निहता वहवो युद्धे पुंसो निरपराधिनः / अस्माभिः कौरवैः सार्धं प्रसङ्गान्मुनिपुङ्गव

हे मुनिपुंगव, प्रसंगवश आम्हा कौरवांसह युद्धात अनेक निरपराध पुरुष मारले गेले आहेत।

Verse 14

येन हिंसासमुद्भूताज्जन्मान्तरकृतादपि / मुच्यते पातकादस्मात् तद् भवान् वक्तुमर्हति

हिंसेतून उत्पन्न झालेले हे पाप—जरी ते पूर्वजन्मी केलेले असले तरी—ज्यायोगे मुक्त होता येते, तो उपाय कृपया आपण सांगावा।

Verse 15

मार्कण्डेय उवाच शृणु राजन् महाभाग यन्मां पृच्छसि भारत् / प्रयागगमनं श्रेष्ठं नराणां पापनाशनम्

मार्कण्डेय म्हणाले—हे राजन्, हे महाभाग भारतवंशज! तू जे विचारतोस ते ऐक. प्रयागास जाणे मनुष्यांस श्रेष्ठ असून पापांचा नाश करणारे आहे।

Verse 16

तत्र देवो महादेवो रुद्रो विश्वामरेश्वरः / समास्ते भगवान् ब्रह्मा स्वयंभूरपि दैवदैः

तेथे देवाधिदेव महादेव—रुद्र, विश्व व अमरांचा ईश्वर—विराजमान असतो; तसेच स्वयंभू भगवान ब्रह्माही देवांसह तेथेच आसनस्थ असतो।

Verse 17

युधिष्ठिर उवाच भगवञ्च्छ्रोतुमिच्छामि प्रयागगमने फलम् / मृतानां का गतिस्तत्र स्नातानामपि किं फलम्

युधिष्ठिर म्हणाले—हे भगवन्, प्रयागगमनाचे फळ मला ऐकायचे आहे. तेथे मरण पावलेल्यांची गती काय? आणि तेथे स्नान करणाऱ्यांनाही कोणते फळ मिळते?

Verse 18

ये वसन्ति प्रयागे तु ब्रूहि तेषां तु किं फलम् / भवता विदितं ह्येतत् तन्मे ब्रूहि नमो ऽस्तु ते

जे प्रयागात वास करतात त्यांना कोणते फळ मिळते ते सांगा. हे आपल्याला ज्ञात आहे; म्हणून मला सांगा—आपल्याला नमस्कार।

Verse 19

मार्कण्डेय उवाच कथयिष्यामि ते वत्स या चेष्टा यच्च तत्फलम् / पुरा महर्षिभिः सम्यक् कथ्यमानं मया श्रुतम्

मार्कण्डेय म्हणाले—वत्सा, कोणती आचरण-चेष्टा करावी आणि तिचे फळ काय होते ते मी तुला सांगतो; पूर्वी महर्षींनी सम्यक् रीतीने सांगितलेले मी ऐकले आहे.

Verse 20

एतत् प्रजापतिक्षेत्रं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् / अत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः

हे प्रजापतीचे पवित्र क्षेत्र त्रिलोकीत विख्यात आहे. येथे स्नान करून जे देहत्याग करतात, ते स्वर्गास जातात आणि पुन्हा जन्म घेत नाहीत.

Verse 21

तत्र ब्रह्मादयो देवा रक्षां कुर्वन्ति संगताः / बहून्यन्यानि तीर्थानि सर्वपापापहानि तु

तेथे ब्रह्मा आदि देव एकत्र येऊन रक्षण करतात. तसेच तेथे अनेक अन्य तीर्थे आहेत, जी निश्चयच सर्व पापांचा नाश करतात.

Verse 22

कथितुं नेह शक्नोमि बहुवर्षशतैरपि / संक्षेपेण प्रवक्ष्यामि प्रयागस्येह कीर्तनम्

इथे शेकडो वर्षे झाली तरी मी याचे वर्णन करू शकत नाही; म्हणून मी प्रयागाचे कीर्तन व माहात्म्य संक्षेपाने सांगतो.

Verse 23

षष्टिर्धनुः सहस्त्राणि यानि रक्षन्ति जाह्नवीम् / यमुनां रक्षति सदा सविता सप्तवाहनः

साठ हजार धनुर्धर सदैव जाह्नवी (गंगा)चे रक्षण करतात. आणि सप्तवाहन रथावर आरूढ सविता (सूर्यदेव) नित्य यमुनाचे रक्षण करतो.

Verse 24

प्रयागे तु विशेषेण स्वयं वसति वासवः / मण्डलं रक्षति हरिः सर्वदेवैश्च सम्मितम्

प्रयागात विशेषतः वासव (इंद्र) स्वतः वास करतो; आणि सर्व देवांनी मान्य केलेल्या त्या पवित्र मंडळाचे रक्षण हरि (विष्णु) करतो।

Verse 25

न्यग्रोधं रक्षते नित्यं शूलपाणिर्महेश्वरः / स्थानं रक्षन्ति वै देवाः सर्वपापहरं शुभम्

शूलपाणि महेश्वर नित्य न्यग्रोध (वटवृक्ष) चे रक्षण करतो; आणि देवगण त्या शुभ, सर्वपापहर पवित्र स्थानाचेही रक्षण करतात।

Verse 26

स्वकर्मणावृतो लोको नैव गच्छति तत्पदम् / स्वल्पं स्वल्पतरं पापं यदा तस्य नराधिप / प्रयागं स्मरमाणस्य सर्वमायाति संक्षयम्

स्वकर्माने आच्छादित जीव त्या परम पदाला पोहोचत नाही। पण, हे नराधिप! एखाद्यात अगदी अल्पातिल अल्प पाप उरले तरी, प्रयागाचे स्मरण करणाऱ्याचे सर्व पाप पूर्णतः नष्ट होते।

Verse 27

दर्शनात् तस्य तीर्थस्य नाम संकीर्तनादपि / मुत्तिकालम्भनाद् वापि नरः पापात् प्रमुच्यते

त्या तीर्थाचे केवळ दर्शन, त्याच्या नामसंकीर्तनाने, किंवा त्याची पवित्र मृत्तिका स्पर्शून अंगाला लावल्यानेही मनुष्य पापातून मुक्त होतो।

Verse 28

पञ्च कुण्डानि राजेन्द्र येषां मध्ये तु जाह्नवी / प्रयागं विशतः पुंसः पापं नश्यति तत्क्षणात्

हे राजेंद्र! तेथे पाच कुंड आहेत, ज्यांच्या मध्यातून जाह्नवी (गंगा) प्रवाहित होते. प्रयागात प्रवेश करणाऱ्या पुरुषाचे पाप त्या क्षणीच नष्ट होते.

Verse 29

योजनानां सहस्त्रेषु गङ्गां यः स्मरते नरः / अपि दुष्कृतकर्मासौ लभते परमां गतिम्

हजारो योजन दूर असला तरी जो मनुष्य गंगेचे स्मरण करतो, तो दुष्कृतकर्मयुक्त असला तरी परम गती प्राप्त करतो।

Verse 30

कीर्तनान्मुच्यते पापाद् दृष्ट्वा भद्राणि पश्यति / तथोपस्पृश्य राजेन्द्र स्वर्गलोके महीयते

कीर्तनाने पापातून मुक्ती होते, दर्शनाने शुभ फल दिसते; तसेच हे राजेंद्र, पवित्र जलाचा उपस्पर्श करून स्वर्गलोकी मान मिळतो।

Verse 31

व्याधितो यदि वा दीनः क्रूद्धो वापि भवेन्नरः / गङ्गायमुनमासाद्य त्यजेत् प्राणान् प्रयत्नतः

रोगी, दीन किंवा क्रुद्ध असला तरी जो मनुष्य गंगा-यमुना संगमास पोहोचतो, त्याने प्रयत्नपूर्वक तेथेच प्राणत्याग करावा।

Verse 32

दीप्तकाञ्चनवर्णाभैर्विमानैर्भानुवर्णिभिः / ईप्सितांल्लभते कामान् वदन्ति मुनिपुङ्गवाः

दीप्त सुवर्णवर्ण व सूर्यप्रभेसमान विमानांत, इच्छित कामना प्राप्त होतात—असे मुनिश्रेष्ठ सांगतात।

Verse 33

सर्वरत्नमयैर्दिव्यैर्नानाध्वजसमाकुलैः / वराङ्गनासमाकीर्णैर्मोदते शुभलक्षणः

सर्वरत्नमय दिव्य प्रासादांनी, नानाविध ध्वजांनी आणि श्रेष्ठांगनांनी परिपूर्ण होऊन तो शुभलक्षण पुरुष आनंदित होतो।

Verse 34

गीतवादित्रनिर्घोषैः प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते / यावन्न स्मरते जन्म तापत् स्वर्गे महीयते

गीत-वाद्यांच्या प्रचंड निनादाने झोपलेला जागा होतो. जोपर्यंत त्याला पूर्वजन्माची आठवण होत नाही, तोपर्यंत तो स्वर्गात गौरवित राहतो; पण स्मरण होताच तो संतापाने दग्ध होतो आणि स्वर्गसुख क्षीण होते.

Verse 35

तस्मात् स्वर्गात् परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा नरोत्तम / हिरण्यरत्नसंपूर्णे समृद्धे जायते कुले

म्हणून पुण्य क्षीण झाल्यावर तो नरोत्तम स्वर्गातून पतित होतो आणि सुवर्ण-रत्नांनी परिपूर्ण अशा समृद्ध कुळात पुन्हा जन्म घेतो.

Verse 36

तदेव स्मरते तीर्थं स्मरणात् तत्र गच्छति / देशस्थो यदि वारण्ये विदेशे यदि वा गृहे

त्याच तीर्थाचे स्मरण केले की स्मरणामुळेच तेथे ‘गमन’ घडते—तो देशात असो, अरण्यात असो, परदेशात असो किंवा घरी असो.

Verse 37

प्रयागं स्मरमाणस्तु यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / ब्रह्मलोकमवाप्नोति वदन्ति मुनिपुङ्गवाः

मुनिपुंगव सांगतात—जो प्रयागाचे स्मरण करीत प्राणत्याग करतो, तो ब्रह्मलोक प्राप्त करतो.

Verse 38

सर्वकामफला वृक्षा मही यत्र हिरण्मयी / ऋषयो मुनयः सिद्धास्तत्र लोके स गच्छति

तो त्या लोकात जातो जिथे वृक्ष सर्व कामनांची फळे देतात आणि भूमी सुवर्णमयी आहे; तेथे ऋषी, मुनी व सिद्ध निवास करतात—त्या धामास तो पोहोचतो.

Verse 39

स्त्रीसहस्त्राकुले रम्ये मन्दाकिन्यास्तटे शुभे / मोदते मुनिभिः सार्धं स्वकृतेनेह कर्मणा

मंदाकिनीच्या शुभ, रम्य तीरावर, स्त्रियांच्या सहस्रांनी गजबजलेल्या त्या स्थानी, तो आपल्या येथेच केलेल्या कर्माच्या फळाने मुनिंसह आनंदित होतो।

Verse 40

सिद्धचारणगन्धर्वैः पूज्यते दिवि दैवतैः / ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो जम्बुद्वीपपतिर्भवेत्

स्वर्गात सिद्ध, चारण व गंधर्व त्याचा सन्मान करतात आणि देवताही त्याची पूजा करतात। नंतर पुण्य क्षीण झाल्यावर स्वर्गातून पतित होऊन तो जंबूद्वीपाचा अधिपती म्हणून जन्म घेतो।

Verse 41

ततः शुभानि कर्माणि चिन्तयानः पुनः पुनः / गुणवान् वित्तसंपन्नो भवतीह न संशयः / कर्मणा मनसा वाचा सत्यधर्मप्रतिष्ठितः

म्हणून जो वारंवार शुभ कर्मांचे चिंतन करतो, तो याच लोकी गुणवान व धनसंपन्न होतो—यात संशय नाही—आणि कर्म, मन व वाणीने सत्यधर्मात प्रतिष्ठित राहतो।

Verse 42

गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु ग्रामं प्रतीच्छति / सुवर्णमथ मुक्तां वा तथैवान्यान् प्रतिग्रहान्

परंतु गंगा-यमुनेच्या मधल्या पवित्र प्रदेशात जो कोणी ग्रामदान स्वीकारतो—किंवा सुवर्ण, मोती तसेच इतर कोणतेही प्रतिग्रह घेतो—त्या ग्रहणास तेथे दोष मानला जातो।

Verse 43

स्वकार्ये पितृकार्ये वा देवताभ्यर्चने ऽपि वा / निष्फलं तस्य तत् तीर्थं यावत् तत्फलमश्नुते

स्वतःच्या कार्यासाठी, पितृकार्याकरिता किंवा देवतांच्या अर्चनेसाठीही—जोपर्यंत त्याचे फळ प्रत्यक्ष मिळत नाही, तोपर्यंत त्या व्यक्तीसाठी ते तीर्थ जणू निष्फळच ठरते।

Verse 44

अतस्तीर्थे न गृह्णीयात् पुण्येष्वायतनेषु च / निमित्तेषु च सर्वेषु अप्रमत्तो द्विजो भवेत्

म्हणून द्विजाने तीर्थस्थानी, पुण्यधामांत व पवित्र देवालयांत अनुचित दान किंवा लाभ स्वीकारू नये. तसेच सर्व शुभ निमित्तांत शौच व सदाचार यांविषयी तो नेहमी अप्रमत्त व सावध राहावा.

Verse 45

कपिलां पाटलावर्णां यस्तु धेनुं प्रयच्छति / स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां चैलकण्ठां पयस्विनीम्

जो कपिला, पाटलवर्णाची दुधाळ धेनू—सुवर्ण शिंगे, रौप्य खुर, गळ्यात वस्त्र बांधलेली—दान करतो, तो महान पुण्य प्राप्त करतो.

Verse 46

यावद् रोमाणि तस्या वै सन्ति गात्रेषु सत्तम / तावद् वर्षसहस्त्राणि रुद्रलोके महीयते

हे श्रेष्ठ पुरुषा! त्या धेनूच्या अंगांवर जितके रोम आहेत, तितकी सहस्र वर्षे दाता रुद्रलोकी पूजिला जाऊन महिमान्वित होतो.