Adhyaya 35

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुस्त्रिशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच कथयिष्यामि ते वत्स तीर्थयात्राविधिक्रमम् / आर्षेण तु विधानेन यथा दृष्टं यथा श्रुतम्

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागात पंचत्रिंशावा अध्याय आरंभ होतो. मार्कण्डेय म्हणाले—वत्सा, ऋषिप्रणीत विधीनुसार, जसे पाहिले तसे आणि जसे ऐकले तसे, तीर्थयात्रेची विधी व क्रम मी तुला सांगतो.

Verse 2

प्रयागतीर्थयात्रार्थो यः प्रयाति नरः क्वचित् / बलीवर्दं समारूढः शृणु तस्यापि यत्फलम्

जो कोणताही मनुष्य कुठूनही प्रयागतीर्थयात्रेसाठी बैलावर आरूढ होऊन निघतो, त्यालाही जे फळ मिळते ते ऐक.

Verse 3

नरके वसते घोरे समाः कल्पशतायुतम् / ततो निवर्तते घोरो गवां क्रोधो हि दारुणः / सलिलं च न गृह्णन्ति पितरस्तस्य देहिनः

तो घोर नरकात कल्पशतायुत वर्षे वास करतो. तरीही गायींचा अत्यंत दारुण क्रोध शमत नाही; आणि त्या देहधाऱ्याचे पितर त्याने अर्पिलेले तर्पणजलही स्वीकारत नाहीत.

Verse 4

यस्तु पुत्रांस्तथा बालान् स्नापयेत् पाययेत् तथा / यथात्मना तथा सर्वान् दानं विप्रेषु दापयेत्

जो आपल्या पुत्रांना व लहान बालकांना स्नान घालतो, पाजतो व पोसतो, आणि जसा स्वतःचा विचार करतो तसाच सर्व आश्रितांचा करतो—त्याने ब्राह्मणांना दान द्यावे/दिववावे.

Verse 5

ऐश्वर्याल्लोभमोहाद् वा गच्छेद् यानेन यो नरः / निष्फलं तस्य तत् तीर्थं तसमाद्यानं विवर्जयेत्

ऐश्वर्याचा गर्व, लोभ किंवा मोह यांमुळे प्रेरित होऊन जो मनुष्य वाहनाने तीर्थास जातो, त्याची ती तीर्थयात्रा निष्फळ ठरते; म्हणून अशी वाहनयात्रा टाळावी.

Verse 6

गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु कन्यां प्रयच्छति / आर्षेण तु विवाहेन यथा विभवविस्तरम्

गंगा-यमुनेच्या मध्यप्रदेशात जो आपल्या विभवानुसार आर्ष-विवाहविधीने कन्यादान करतो, तो महान पुण्य प्राप्त करतो.

Verse 7

न स पश्यति तं घोरं नरकं तेन कर्मणा / उत्तरान् स कुरून् गत्वा मोदते कालमक्षयम्

त्या धर्मकर्मामुळे तो घोर नरक पाहत नाही. उत्तर-कुरूंमध्ये जाऊन तो अक्षय काळपर्यंत आनंद भोगतो.

Verse 8

वटमूलं समाश्रित्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / सर्वलोकानतिक्रम्य रुद्रलोकं स गच्छति

जो वडाच्या मुळाशी आश्रय घेऊन प्राणत्याग करतो, तो सर्व लोक ओलांडून रुद्रलोकास प्राप्त होतो.

Verse 9

तत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः / लोकपालाश्च सिद्धाश्च पितरो लोकसंमताः

तेथे ब्रह्मा आदि देव, दिशा व त्यांच्या अधीश्वर, लोकपाल, सिद्धगण आणि सर्वलोकसंमत पितरही उपस्थित होते.

Verse 10

सनत्कुमारप्रमुखास्तथा ब्रह्मर्षयो ऽपरे / नागाः सुपार्णाः सिद्धाश्च तथा नित्यं समासते / हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः

तेथे सनत्कुमारप्रमुख मुनि, अन्य ब्रह्मर्षी, नाग, सुपर्ण (गरुडादि दिव्य पक्षी) व सिद्धगण नित्य एकत्र बसतात. आणि प्रजापतींना अग्रस्थानी ठेवून स्वयं भगवान हरि तेथे विराजमान असतात.

Verse 11

गङ्गायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् / प्रयागं राजशार्दूल त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

गंगा-यमुनेच्या मध्येचा प्रदेश पृथ्वीचे ‘जघन’ मानला जातो. हे राजशार्दूल! तेच प्रयाग, जो त्रिलोकीत विख्यात आहे.

Verse 12

तत्राभिषेकं यः कुर्यात् संगमे संशितव्रतः / तुल्यं फलवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः

जो संयमित व्रतधारी त्या संगमस्थानी अभिषेक (पवित्र स्नान) करतो, तो राजसूय व अश्वमेध यज्ञांइतकेच फल प्राप्त करतो.

Verse 13

न मातृवचनात् तात न लोकवचनादपि / मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागगामनं प्रति

तात, मातृवचनांनीही नाही आणि लोकवचनांनीही नाही—प्रयागगमनाच्या हेतूने तुझी बुद्धी कधीही ढळू नये।

Verse 14

दश तीर्थ सहस्त्राणि षष्टिकोट्यस्तथापरे / तेषां सान्निध्यमत्रैव तीर्थानां कुरुनन्दन

हे कुरुनंदना, दहा हजार तीर्थे आणि आणखी साठ कोटी—त्या सर्व तीर्थांचे सान्निध्य येथेच आहे।

Verse 15

या गतिर्योगयुक्तस्य सत्त्वस्थस्य मनीषिणः / सा गतिस्त्यजतः प्राणान् गङ्गायमुनसंगमे

योगयुक्त, सत्त्वस्थ मनीषीला जी परम गती मिळते, तीच गती गंगा-यमुना संगमावर प्राणत्याग करणाऱ्यासही प्राप्त होते।

Verse 16

न ते जीवन्ति लोके ऽस्मिन् यत्र तत्र युधिष्ठिर / ये प्रयागं न संप्राप्तास्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

हे युधिष्ठिर, जिथे तिथे राहोत, तरी त्रिलोकीत विख्यात प्रयागास जे पोहोचले नाहीत—ते या लोकी जणू खरेच जगत नाहीत।

Verse 17

एवं दृष्ट्वा तु तत् तीर्थं प्रयागं परमं पदम् / मुच्यते सर्वपापेभ्यः शशाङ्क इव राहुणा

अशा रीतीने त्या तीर्थाचे—परम पद प्रयागाचे—केवळ दर्शन घेतल्यानेच मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो, जसा चंद्र राहूच्या ग्रासातून सुटतो।

Verse 18

कम्बलाश्वतरौ नागौ यमुनादक्षिणे तटे / तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते सर्वपातकैः

यमुनेच्या दक्षिण तीरावर कंबल व अश्वतर हे दोन नाग आहेत. तेथे स्नान करून व जल प्राशन केल्याने सर्व पापांतून मुक्ती मिळते.

Verse 19

तत्र गत्वा नरः स्थानं महादेवस्य धीमतः / आत्मानं तारयेत् पूर्वं दशातीतान् दशापरान्

तेथे जाऊन धीमान महादेवाच्या पवित्र स्थानात मनुष्याने प्रथम स्वतःचा उद्धार करावा; त्या पुण्याने तो दहा पूर्वज व दहा उत्तरज यांनाही तारतो.

Verse 20

कृत्वाभिषेकं तु नरः सो ऽश्वमेधफलं लभेत् / स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाहूतसंप्लवम्

अभिषेक विधी केल्याने मनुष्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते. तो स्वर्गलोक प्राप्त करून नियत काळच्या महाप्रलयापर्यंत तेथे वास करतो.

Verse 21

पूर्वपार्श्वे तु गङ्गायास्त्रैलोक्यख्यातिमान् नृप / अवचः सर्वसामुद्रः प्रतिष्ठानं च विश्रुतम्

हे नृपा! गंगेच्या पूर्व बाजूस त्रैलोक्यप्रसिद्ध अवच आहे; आणि तेथेच प्रतिष्ठानही आहे, जे सर्व समुद्रगामी प्रवाहांच्या महान संगम म्हणून विख्यात आहे.

Verse 22

ब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिरात्रं यदि तिष्ठति / सर्वपापविशुद्धात्मा सो ऽश्वमेधफलं लभेत्

जर ब्रह्मचारी क्रोध जिंकून तीन रात्री नियमाने राहिला, तर तो सर्व पापांपासून शुद्ध अंतःकरण होऊन अश्वमेधाच्या फळासमान पुण्य मिळवतो.

Verse 23

उत्तरेण प्रतिष्ठानं भागीरथ्यास्तु सव्यतः / हंसप्रपतनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

उत्तरेस प्रतिष्ठान आहे, आणि भागीरथीच्या डाव्या तीरावर ‘हंस-प्रपतन’ नावाचे तीर्थ आहे, जे त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे।

Verse 24

अश्वमेधफलं तत्र स्मृतमात्रात् तु जायते / यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च तावत् स्वर्गे महीयते

तेथे केवळ स्मरणमात्राने अश्वमेधयज्ञासारखे फळ प्राप्त होते; आणि चंद्र-सूर्य असेपर्यंत तो स्वर्गात सन्मानित राहतो।

Verse 25

उर्वशीपुलिने रम्ये विपुले हंसपाण्डुरे / परित्यजतियः प्राणान् शृणु तस्यापि यत् फलम्

हंसासारख्या शुभ्र, रम्य व विशाल उर्वशी-तटावर जो प्राणत्याग करतो—त्यालाही जे फळ मिळते ते ऐक।

Verse 26

षष्टिवर्षसहस्त्राणि षष्टिवर्षशतानि च / आस्ते स पितृभिः सार्धं स्वर्गलोके नराधिप

हे नराधिप! तो साठ हजार वर्षे आणि आणखी सहाशे वर्षे पितरांसह स्वर्गलोकी वास करतो।

Verse 27

अथं संध्यावटे रम्ये ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः / नरः शुचिरुपासीत ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्

नंतर रम्य संध्या-वटात ब्रह्मचारी, जितेन्द्रिय व शुद्ध पुरुषाने उपासना करावी; त्यामुळे तो ब्रह्मलोक प्राप्त करतो।

Verse 28

कोटितीर्थं समाश्रित्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / कोटिवर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते

जो कोटितीर्थाचा आश्रय घेऊन तेथेच प्राणत्याग करतो, तो स्वर्गलोकी कोटी-सहस्र वर्षे महिमान्वित होतो.

Verse 29

यत्र गङ्गा महाभागा बहुतीर्थतपोवना / सिद्धक्षेत्रं हि तज्ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा

जिथे परमभाग्यवती देवी गंगा अनेक तीर्थे व तपोवने यांनी समृद्ध होऊन वाहते, ते स्थान सिद्धक्षेत्र म्हणून जाणावे; याविषयी विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 30

क्षितौ तारयते मर्त्यान् नागांस्तारयते ऽप्यधः / दिवि तारयते देवांस्तेन त्रिपथगा स्मृता

पृथ्वीवर ती मर्त्यांना तारते, अधोलोकी नागांनाही तारते, आणि स्वर्गात देवांनाही पार नेते—म्हणून तिला ‘त्रिपथगा’ असे स्मरतात.

Verse 31

यावदस्थीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति पुरुषस्य तु / तावद् वर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते

पुरुषाची अस्थी जितका काळ गंगेत राहतात, तितकीच सहस्र वर्षे तो स्वर्गलोकी सन्मानित होतो.

Verse 32

तीर्थानां परमं तीर्थं नदीनां परमा नदी / मोक्षदा सर्वभूतानां महापातकिनामपि

तीर्थांमध्ये हे परम तीर्थ, नद्यांमध्ये ही परम नदी; सर्व प्राण्यांना—महापातकींनाही—मोक्ष देणारी आहे.

Verse 33

सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा / गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसंगमे

गंगा सर्वत्र सुलभ आहे; परंतु तीन स्थानी ती खरोखर दुर्लभ मानली जाते—गंगाद्वार, प्रयाग आणि गंगासागर-संगम येथे।

Verse 34

सर्वेषामे भूतानां पापोपहतचेतसाम् / गतिमन्वेषमाणानां नास्ति गङ्गासमा गतिः

पापाने आहत झालेल्या चित्ताच्या सर्व प्राण्यांना, जे खरी गती शोधतात—गंगेप्रमाणे दुसरी गती/आश्रय नाही।

Verse 35

पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम् / माहेश्वरात् परिभ्रष्टा सर्वपापहरा शुभा

तो पवित्रांमध्ये परम पवित्र आणि मंगलांमध्ये परम मंगल आहे; जो माहेश्वर-मार्गापासून ढळतो, तो सर्वपापहरिणी त्या शुभ शक्तीपासून वंचित होतो।

Verse 36

कृते युगे तु तीर्थानि त्रेतायां पुष्करं परम् / द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गां विशिष्यते

कृतयुगात तीर्थे सर्वसाधारणपणे श्रेष्ठ; त्रेतायुगात पुष्कर परम; द्वापरात कुरुक्षेत्र परम; आणि कलियुगात गंगा विशेषतः सर्वोच्च आहे।

Verse 37

गङ्गामेव निषेवेत प्रयागे तु विशेषतः / नान्यत् कलियुगोद्भूतं मलं हन्तुं सुदुष्कृतम्

फक्त गंगेचेच सेवन/आश्रय करावा—विशेषतः प्रयागात; कारण कलियुगातून उत्पन्न, अतिदुष्कृतातून उठलेला घोर कल्मष नष्ट करण्यास अन्य काही समर्थ नाही।

Verse 38

अकामो वा सकामो वा गङ्गायां यो विपद्यते / स मृतो जायते स्वर्गे नरकं च न पश्यति

निष्काम असो वा सकाम—जो गंगेत देहत्याग करतो, तो स्वर्गी पुनर्जन्म पावतो; नरकाचे दर्शन त्यास होत नाही।