Adhyaya 30

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वंविभागे एकोनत्रिशो ऽध्यायः सूत उवाच स शिष्यैः संवृतो धीमान् गुरुर्द्वैपायनो मुनिः / जगाम विपुलं लिङ्गमोङ्कारं मुक्तिदायकम्

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणाच्या षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील त्रिंश अध्याय. सूत म्हणाला—शिष्यांनी वेढलेला बुद्धिमान गुरु मुनि द्वैपायन (व्यास) मुक्तिदायक विशाल ओंकार-लिंगाकडे गेला।

Verse 2

तत्राभ्यर्च्य महादेवं शिष्यैः सह महामुनिः / प्रोवाच तस्य माहात्म्यं मुनीनां भावितात्मनाम्

तेथे शिष्यांसह महादेवाची पूजा करून, महामुनीने भावितात्मा मुनींना त्यांचे माहात्म्य सांगितले।

Verse 3

इदं तद् विमलं लिङ्गमोङ्कारं नाम शोभनम् / अस्य स्मरणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः

हेच ते विमल लिंग—शुभ ‘ओंकार’ नामाचे; याचे केवळ स्मरण केले तरी सर्व पापांतून मुक्ती मिळते।

Verse 4

एतत् परतरं ज्ञानं पञ्चयतनमुत्तमम् / सेवितं सूरिभिर्नित्यं वाराणस्यां विमोक्षदम्

हे परतर ज्ञान आहे—उत्तम पंचायतन-उपासना। ऋषिजन नित्य सेवितात; वाराणसीत हे मोक्ष देणारे आहे।

Verse 5

अत्र साक्षान्महादेवः पञ्चायतनविग्रहः / रमते भगवान् रुद्रो जन्तूनामपवर्गदः

येथे साक्षात् महादेव पंचायतन-स्वरूपाने प्रकट आहेत। येथे भगवान् रुद्र रमतो; तोच प्राण्यांना अपवर्ग (परम मुक्ती) देतो।

Verse 6

यत् तत् पाशुपतं ज्ञानं पञ्चार्थमिति शब्द्यते / तदेतद् विमलं लिङ्गमोङ्कारे समवस्थितम्

जे पाशुपत ज्ञान ‘पंचार्थ’ म्हणून ओळखले जाते, तेच हे विमल लिंग आहे, जे ओंकारात स्थित आहे।

Verse 7

शान्त्यतीता तथा शान्तिर्विद्या चैव परा कला / प्रतिष्ठा च निवृत्तिश्च पञ्चार्थं लिङ्गमैश्वरम्

शांतीपलीकडची अवस्था आणि शांती; तसेच विद्या व परा कला; आणि प्रतिष्ठा व निवृत्ती—हे पाच ईश्वरलिंगाचे पंचार्थ आहेत।

Verse 8

पञ्चानामपि देवानां ब्रह्मादीनां सदाश्रयम् / ओङ्कारबोधकं लिङ्गं पञ्चायतनमुच्यते

जे लिंग ब्रह्मा आदी पाच देवांचे सदा आश्रय आहे आणि ओंकाराचा बोध करीत आहे, त्यास पंचायतन म्हणतात।

Verse 9

संस्मरेदैश्वरं लिङ्गं पञ्चायतनमव्ययम् / देहान्ते तत्परं ज्योतिरानन्दं विशते बुधः

बुद्धिमान साधकाने सदैव ईश्वराचे अव्यय पञ्चायतन-लिंग स्मरावे। देहाच्या अंतकाळी त्याच्यात पूर्ण तन्मय होऊन तो आनंदस्वरूप तेजोमय ज्योतीत प्रवेश करतो।

Verse 10

अत्र देवर्षयः पूर्वं सिद्धा ब्रह्मर्षयस्तथा / उपास्य देवमीशानं प्राप्तवन्तः परं पदम्

येथे प्राचीन काळी देवर्षी, सिद्धजन आणि ब्रह्मर्षी यांनी ईशान देवाची उपासना करून परम पद प्राप्त केले.

Verse 11

मत्स्योदर्यास्तटे पुण्यं स्थानं गुह्यतमं शुभम् / गोचर्ममात्रं विप्रेन्द्रा ओङ्कारेश्वरमुत्तमम्

मत्स्योदरीच्या तीरावर पुण्य, अत्यंत गुप्त व शुभ असे तीर्थस्थान आहे. हे विप्रेन्द्रांनो, ते गोचर्माएवढेच असले तरी तेच ओंकारेश्वराचे सर्वोत्तम धाम आहे.

Verse 12

कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गः मध्यमेश्वरमुत्तमम् / विश्वेश्वरं तथोङ्कारं कपर्देश्वरमेव च

(येथील) शिवलिंगे अशी—कृत्तिवासेश्वर, उत्तम मध्यमेश्वर, विश्वेश्वर, तसेच ओंकार आणि कपर्देश्वरही.

Verse 13

एतानि गुह्यलिङ्गानि वाराणस्यां द्विजोत्तमाः / न कश्चिदिह जानाति विना शंभोरनुग्रहात्

हे द्विजोत्तमांनो, वाराणसीतील ही गुह्य लिंगे आहेत; शंभू (शिव) यांच्या अनुग्रहाविना येथे कोणीही त्यांना यथार्थ जाणू शकत नाही.

Verse 14

एवमुक्त्वा ययौ कृष्णः पाराशर्यो महामुनिः / कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गं द्रष्टुं देवस्य शूलिनः

असे बोलून पराशरपुत्र महर्षी कृष्ण द्वैपायन शूलधारी देवाच्या कृत्तिवासेश्वर लिंगाच्या दर्शनास निघून गेले।

Verse 15

समभ्यर्च्य तथा शिष्यैर्माहात्म्यं कृत्तिवाससः / कथयामास शिष्येभ्यो भगवान् ब्रह्मवित्तमः

नंतर शिष्यांसह विधिपूर्वक पूजन करून, ब्रह्मज्ञानींमध्ये श्रेष्ठ अशा भगवंतांनी कृत्तिवास (शिव) यांचे माहात्म्य शिष्यांना सांगितले।

Verse 16

अस्मिन् स्थाने पुरा दैत्यो हस्ती भूत्वा भवान्तिकम् / ब्राह्मणान् हन्तुमायातो ये ऽत्र नित्यमुपासते

याच स्थानी पूर्वी एक दैत्य हत्तीचे रूप धारण करून येथे जवळ आला; येथे नित्य उपासना करणाऱ्या ब्राह्मणांना मारण्याचा त्याचा हेतू होता।

Verse 17

तेषां लिङ्गान्महादेवः प्रादुरासीत् त्रिलोचनः / रक्षणार्थं द्विजश्रेष्ठा भक्तानां भक्तवत्सलः

हे द्विजश्रेष्ठा! त्यांच्या लिंगातून त्रिलोचन महादेव रक्षणार्थ प्रकट झाले; कारण ते भक्तांवर प्रेम करणारे, उपासकांवर वात्सल्य ठेवणारे आहेत।

Verse 18

हत्वा गजाकृतिं दैत्यं शूलेनावज्ञया हरः / वसस्तस्याकरोत् कृत्तिं कृत्तिवासेश्वरस्ततः

हत्तीचे रूप घेतलेल्या त्या दैत्याला हरांनी अवज्ञेने शूलाने ठार केले आणि त्याची कातडी वस्त्र केली; म्हणून ते कृत्तिवासेश्वर म्हणून प्रसिद्ध झाले।

Verse 19

अत्र सिद्धिं परां प्राप्ता मुनयो मुनिपुङ्गवाः / तेनैव च शरीरेण प्राप्तास्तत् परमं पदम्

येथे मुनिपुंगव ऋषींनी परा सिद्धी प्राप्त केली; आणि त्याच देहाने ते परम पदास (परम धामास) पोहोचले।

Verse 20

विद्या विद्येश्वरा रुद्राः शिवाये च प्रकीर्तिताः / कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गं नित्यमावृत्य संस्थिताः

दिव्य विद्या, विद्येश्वर, रुद्रगण आणि शिवगण—‘शिव’ म्हणून कीर्तित—कृत्तिवासेश्वराच्या लिंगाला नित्य वेढून तेथेच स्थित असतात।

Verse 21

ज्ञात्वा कलियुगं घोरमधर्मबहुलं जनाः / कृत्तिवासं न मुञ्चन्ति कृतार्थास्ते न संशयः

कलियुग घोर व अधर्मबहुल आहे हे जाणून लोक कृत्तिवास सोडत नाहीत; ते निःसंशय कृतार्थ होतात।

Verse 22

जन्मान्तरसहस्त्रेण मोक्षो ऽन्यत्राप्यते न वा / एकेन जन्मना मोक्षः कृत्तिवासे तु लभ्यते

इतरत्र हजार जन्मांनी मोक्ष मिळेल—किंवा मिळणारही नाही; पण कृत्तिवासात एका जन्मातच मोक्ष लाभतो।

Verse 23

आलयः सर्वसिद्धानामेतत् स्थानं वदन्ति हि / गोपितं देवदेवेन महादेवेन शंभुना

हे स्थान सर्व सिद्धांचे आलय आहे असे ते सांगतात; देवदेव महादेव शंभूने ते गुप्त व संरक्षित ठेवले आहे।

Verse 24

युगे युगे ह्यत्र दान्ता ब्राह्मणा वेदपारागाः / उपासते महादेवं जपन्ति शतरुद्रियम्

युगोयुगी येथे संयमी, वेदपारंगत ब्राह्मण महादेवाची उपासना करतात आणि शतरुद्रीयाचा जप करतात।

Verse 25

स्तुवन्ति सततं देवं त्र्यम्बकं कृत्तिवाससम् / ध्यायन्ति हृदये देवं स्थाणुं सर्वान्तरं शिवम्

ते सतत देव त्र्यंबक—कृत्तिवास—याची स्तुती करतात आणि हृदयात सर्वांतर्यामी स्थाणुरूप शिवाचे ध्यान करतात।

Verse 26

गायन्ति सिद्धाः किल गीतकानि ये वाराणस्यां निवसन्ति विप्राः / तेषामथैकेन भवेन मुक्तिर् ये कृत्तिवासं शरणं प्रपन्नाः

वाराणसीत निवास करणाऱ्या त्या विप्रांविषयी सिद्धजन पवित्र गीते गातात; जे कृत्तिवासाला शरण गेले, त्यांना एका भवातच मुक्ति मिळते।

Verse 27

संप्राप्य लोके जगतामभीष्टं सुदुर्लभं विप्रकुलेषु जन्म / ध्याने समाधाय जपन्ति रुद्रं ध्यायन्ति चित्ते यतयो महेशम्

जगाला अभिष्ट असलेले, अत्यंत दुर्लभ ब्राह्मणकुळातील जन्म प्राप्त करून यती ध्यान-समाधीत स्थिर होऊन रुद्राचा जप करतात व चित्तात महेशाचे ध्यान करतात।

Verse 28

आराधयन्ति प्रभुमीशितारं वाराणसीमध्यगता मुनिन्द्राः / यजन्ति यज्ञैरभिसंधिहीनाः स्तुवन्ति रुद्रं प्रणमन्ति शंभुम्

वाराणसीच्या मध्यभागी असलेले मुनिश्रेष्ठ प्रभू परमेश्वराची आराधना करतात; निष्काम भावाने यज्ञ करतात, रुद्राची स्तुती करतात आणि शंभूला प्रणाम करतात।

Verse 29

नमो भवायामलयोगधाम्ने स्थाणुं प्रपद्ये गिरिशं पुराणम् / स्मरामि रुद्रं हृदये निविष्टं जाने महादेवमनेकरूपम्

अमल योगधाम असलेल्या भवाला नमस्कार. मी प्राचीन गिरिश स्थाणूची शरण घेतो. हृदयात निवास करणाऱ्या रुद्राचे स्मरण करतो; अनेक रूपांनी प्रकटणाऱ्या महादेवाला ओळखतो.