Adhyaya 12

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकादशो ऽध्यायः सूत उवाच भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया / देवौ धाताविधातारौ मेरोर्जामातरौ तथा

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील अकरावा अध्याय समाप्त झाला. सूत म्हणाले—भृगु व ख्याति यांच्यापासून नारायणप्रिया लक्ष्मी उत्पन्न झाली; तसेच धाता व विधाता हे दोन देवही उत्पन्न होऊन मेरूचे जामाते झाले.

Verse 2

आयतिर्नियतिर्मेरोः कन्ये चैव महात्मनः / धाताविधात्रोस्ते भार्ये तयोर्जातौ सुतावुभौ

महात्मा मेरूच्या आयति व नियति या दोन कन्या होत्या. त्या धाता व विधाता यांच्या पत्नी झाल्या, आणि त्या दोघांपासून दोन पुत्र जन्मले.

Verse 3

प्राणश्चैव मृकण्डुश्च मार्कण्डेयो मृकण्डुतः / तथा वेदशिरा नाम प्राणस्य द्युतिमान् सुतः

प्राण आणि मृकण्डु हे जन्मले; मृकण्डुपासून मार्कण्डेय पुत्र झाला. तसेच प्राणाचा तेजस्वी पुत्र वेदशिरा या नावाने प्रसिद्ध झाला.

Verse 4

मरीचेरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत / कन्याचतुष्टयं चैव सर्वलक्षणसंयुतम्

मरीचिपासून (उत्पन्न) संभूतीने पौर्णमासाला जन्म दिला; तसेच सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त अशा चार कन्याही प्रसविल्या.

Verse 5

तुष्टिर्ज्येष्ठा तथा वृष्टिः कृष्टिश्चापचितिस्तथा / विरजाः पर्वश्चैव पौर्णमासस्य तौ सुतौ

तुष्टि, ज्येष्ठा, वृष्टि, कृष्टि तसेच अपचिति; आणि विरजा व पर्व—हे सर्व पौर्णमासाचे पुत्र म्हणून कथिले आहेत।

Verse 6

क्षमा तु सुषुवे पुत्रान् पुलहस्य प्रजापतेः / कर्दमं च वरीयांसं सहिष्णुं मुनिसत्तमम्

क्षमेने प्रजापती पुलहासाठी पुत्रांना जन्म दिला—कर्दम, वरीयन् आणि मुनिश्रेष्ठ सहिष्णु।

Verse 7

तथैव च कनीयासं तपोनिर्धूतकल्पषम् / अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्पषान्

तसेच तिने कनिष्ठ पुत्रालाही जन्म दिला, जो तपाने सर्व कलुष धुऊन शुद्ध झाला होता; आणि अनसूयेनेही अत्रीच्या येथे निष्कलंक पुत्रांना जन्म दिला।

Verse 8

सोमं दुर्वाससं चैव दत्तात्रेयं च योगिनम् / स्मृतिश्चाङ्गिरसः पुत्रीर्जज्ञे लक्षणसंयुताः

तिच्यापासून सोम, दुर्वासा आणि योगी दत्तात्रेय उत्पन्न झाले; तसेच स्मृतिही. आणि अंगिरसाच्या कन्या शुभ लक्षणांनी युक्त होऊन जन्मल्या।

Verse 9

सिनीवालीं कुहूं चैव राकामनुमतिं तथा / प्रीत्यां पुलस्त्यो भगवान् दत्तात्रिमसृजत् प्रभुः

प्रीतीपासून भगवान् पुलस्त्य प्रभूंनी पूज्य दत्तात्रेयाला उत्पन्न केले; तसेच सिनीवाली, कुहू, राका आणि अनुमती यांनाही प्रकट केले।

Verse 10

पूर्वजन्मनि सो ऽगस्त्यः स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे / वेदबाहुं तथा कन्यां सन्नतिं नाम नामतः

पूर्वजन्मी तोच अगस्त्य स्वायंभुव मन्वंतरात स्मरणात आहे. तेथे वेदबाहूही होता आणि ‘सन्नती’ नावाची एक कन्याही नामतः प्रसिद्ध होती.

Verse 11

पुत्राणां षष्टिसाहस्त्रं संततिः सुषुवे क्रतोः / ते चोर्ध्वरेतसः सर्वे बालखिल्या इति स्मृताः

क्रतूच्या संततीने साठ हजार पुत्रांना जन्म दिला. ते सर्व ऊर्ध्वरेतस्, ब्रह्मचर्यनिष्ठ तपस्वी होते; परंपरेत ‘बालखिल्य’ म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 12

वसिष्ठश्च तथोर्जायां सप्तपुत्रानजीजनत् / कन्यां च पुण्डरीकाक्षां सर्वेशोभासमन्विताम्

तसेच वसिष्ठांनी ऊर्जेपासून सात पुत्र उत्पन्न केले; आणि ‘पुण्डरीकाक्षा’ नावाची एक कन्याही, जी सर्व शोभा व मंगलतेजाने युक्त होती.

Verse 13

रजोहश्चोर्ध्वबाहुश्च सवनश्चानघस्तथा / सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त पुत्रा महौजसः

रजोह, ऊर्ध्वबाहू, सवन आणि अनघ; तसेच सुतपा व शुक्र—हे महौजसाचे सात महाबली पुत्र आहेत.

Verse 14

यो ऽसौ रुद्रात्मको वह्निर्ब्रह्मणस्तनयो द्विजाः / स्वाहा तस्मात् सुतान् लेभे त्रीनुदारान् महौजसः

हे द्विजांनो! जो अग्नी रुद्रस्वरूप असून ब्रह्म्याचा पुत्र आहे—त्याच्यापासून स्वाहेला तीन उदार, महातेजस्वी पुत्र प्राप्त झाले.

Verse 15

पावकः पवमानश्च शुचिरग्निश्च ते त्रयः / निर्मथ्यः पवमानः स्याद् वैद्युतः पावकः स्मृतः

पावक, पवमान आणि शुचि—अग्नीचे हे तीन रूप आहेत. यांपैकी अरणीमंथनातून उत्पन्न अग्नी ‘पवमान’ आणि विद्युत्‌जन्य अग्नी ‘पावक’ म्हणून स्मृत आहे.

Verse 16

यश्चासौ तपते सूर्यः शुचिरग्निस्त्वसौ स्मृतः / तेषां तु संततावन्ये चत्वारिंश्च पञ्च च

जो सूर्य तपतो व तेजस्वी आहे, तोच येथे ‘शुचि-अग्नी’ म्हणून स्मृत आहे. आणि त्यांच्या संततीत आणखी इतरही झाले—संख्येने पंचेचाळीस.

Verse 17

पावकः पवमानश्च शुचिस्तेषां पिता च यः / एते चैकोनपञ्चाशद् वह्नयः परिकीर्तितः

पावक, पवमान, शुचि आणि जो त्यांचा पिता आहे—हे सर्व ‘वह्नी’ म्हणून परिकीर्तित आहेत; या गणनेत एक कमी करून ‘एकोनपन्नास’ म्हटले आहे.

Verse 18

सर्वे तपस्विनः प्रोक्ताः सर्वे यज्ञेषु भागिनः / रुद्रात्मकाः स्मृताः सर्वे त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः

ते सर्व तपस्वी म्हणून प्रोक्त आहेत आणि सर्व यज्ञांत भागीदार आहेत. ते सर्व रुद्रात्मक म्हणून स्मृत आहेत; त्यांच्या मस्तकी त्रिपुण्ड्राचे चिन्ह आहे.

Verse 19

अयज्वानश्च यज्वानः पितरो ब्रह्मणः स्मृताः / अग्निष्वात्ता बर्हिषदो द्विधा तेषां व्यवस्थितिः

पितर ब्रह्म्याची संतती म्हणून स्मृत आहेत—दोन वर्गांत: अयज्वान (यज्ञ न करणारे) आणि यज्वान (यज्ञ करणारे). त्यांत अग्निष्वात्त व बर्हिषद—अशी त्यांची द्विविध व्यवस्था आहे.

Verse 20

तेभ्यः स्वधा सुतां जज्ञे मेनां वैतरणीं तथा / ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ मुनिसत्तमाः

त्यांच्यापासून स्वधेला दोन कन्या झाल्या—मेना आणि वैतरणी. त्या दोघीही ब्रह्मविद्येच्या प्रवक्त्या, सिद्ध योगिनी आणि मुनिश्रेष्ठ होत्या.

Verse 21

असूत मेना मैनाकं क्रौञ्चं तस्यानुजं तथा / गङ्गा हिमवतो जज्ञे सर्वलोकैकपावनी

मेना हिने मैनाक आणि त्याचा अनुज क्रौञ्च यांना जन्म दिला. तसेच हिमवतापासून गंगा उत्पन्न झाली—जी सर्व लोकांना पावन करणारी एकमेव आहे.

Verse 22

स्वयोगाग्निबलाद् देवीं लेभे पुत्रीं महेश्वरीं / यथावत् कथितं पूर्वं देव्या माहात्म्यमुत्तमम्

स्वतःच्या योगाग्नीच्या बळाने देवीने महेश्वरीला कन्यारूपाने प्राप्त केले. अशा रीतीने, पूर्वी सांगितलेल्या क्रमाने, देवीचे उत्तम माहात्म्य यथावत् वर्णिले गेले.

Verse 23

एषा दक्षस्य कन्यानां मयापत्यानुसंततिः / व्याख्याता भवतामद्य मनोः सृष्टिं निबोधत

अशा प्रकारे, दक्षाच्या कन्यांपासून झालेल्या संततीची परंपरा मी आज तुम्हाला सांगितली. आता मनूची सृष्टी—प्रजासृष्टी—समजून घ्या.