Adhyaya 7
Haristuti-saṅgraha: Devatā–Ṛṣi Praṇāma, Nāma-māhātmya, and Vairāgya from Deha-āsakti
पूर्वीच्या पार्वती-संदर्भित कथानकानंतर इंद्र एक तात्त्विक स्पष्टता देतो—भगवंताच्या स्वरूपज्ञानाविना केलेली स्तुतीही अवमान ठरू शकते; तरीही नामोच्चाराचे प्रधान्य असल्याने पुण्य मिळते. पुढे अनेक देव-ऋषी हरिची स्तुती करतात; स्वतःची मर्यादा, दोषांची भीती आणि संरक्षण/धामाची याचना व्यक्त करतात. शची व रती प्रभूच्या कमलपाद-स्मरणावर व कमलमुख-दर्शनावर भर देतात; दक्ष गंगेचे अवतरण त्या चरणांतून झाले व त्या स्पर्शाने रुद्र शिवत्वाला पोहोचला असे पावित्र्याचे कारण सांगतो. बृहस्पती आदी वैराग्याकडे वळवतात—नश्वर नाती व संपत्ती यांची आसक्ती तोडावी म्हणतात. अनिरुद्ध कामजन्य देहासक्तीला माया ठरवूनही धर्माधिष्ठित दानादी गृहस्थधर्म मान्य करतो. वरुण व नारद ‘मी-माझे’ या मोहावर प्रहार करून नामजपाला सर्वात मधुर सत्य म्हणतात. वसिष्ठादि मनसिज ऋषी शरणागती व विश्वरूपाची अगम्यता पुनःपुन्हा सांगतात; पुलह भक्तिविना अर्पण निष्फळ ठरते असे बजावतो. क्रतु व वैवस्वत मृत्युकाळी स्मरण व वैराग्याचा धक्का अधोरेखित करतात. शेवटी ऋषींची तुल्यता सांगून ‘अनंतोत्पन्न’ पुढील स्तोत्राची सूचना दिली जाते.
Shlokas
Verse 1
नाम षष्ठो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / पार्वत्यानन्तरोत्पन्न इन्द्रो वचनमब्रवीत् / इन्द्र उवाच / तव स्वरूपं हृदि संविजानन् समुत्सुकः स्यात्स्तवने यस्तु मूढः / अजानतः स्तवनं देवदेव तदेवाहुर्हेलनं चक्रपाणे
श्रीकृष्ण म्हणाले—पार्वतीसंबंधी प्रसंगानंतर इंद्राने हे वचन उच्चारले। इंद्र म्हणाला—जो हृदयात तुझे स्वरूप यथार्थ जाणतो तो स्तुतीस उत्सुक होतो; पण जो मोहग्रस्त आहे तो न कळत स्तुती करतो. हे देवदेव, अशी अज्ञानाने केलेली ‘स्तुती’च अवमान मानली जाते, हे चक्रपाणी।
Verse 2
तथापि तद्वै तव नाम पूर्वं भवेत्तदा पुण्यकरं भवेदिति / रुद्रादि कानां स्तवने नास्ति शक्तिस्तदा वक्तव्यं मम नास्तीति किं वा
तरीही, जर प्रथम तुझे नाम उच्चारले गेले, तर तेच पुण्यकारक ठरते। रुद्र इत्यादी देवांची स्तुती करण्याची शक्ती नसल्यास, मग काय बोलावे—“माझ्यात सामर्थ्य नाही” असे म्हणावे की आणखी काय?
Verse 3
गुणांशतो दशभी रुद्रतो वै सदा न्यूनो मत्समः कामदेवः / ज्ञाने बले समता सर्वदास्ति तथाः कामः किं च दूतः सदैव
गुणांशाच्या दृष्टीने कामदेव सदा रुद्रापेक्षा दहापटीने न्यून आहे; तरीही तो माझ्यासमान आहे। ज्ञान व बळ यांत नेहमी समता आहे; म्हणून कामही निश्चयच सदैव दूत आहे।
Verse 4
एवं स्तुत्वा देवदेवो हरिं च तूष्णीं स्थितः प्राञ्जलिर्नम्रभूर्धा / तदनन्तरजो ब्रह्मा अहङ्कारिक ऊचिवान्
अशा रीतीने हरि—देवदेव—याची स्तुती करून तो हात जोडून, मस्तक नमवून, मौन उभा राहिला। त्यानंतर उत्पन्न झालेला ब्रह्मा—अहंकारतत्त्व—बोलला।
Verse 5
अहङ्कारिक उवाच / नमस्ते गणपूर्णाय नमस्ते ज्ञानमूर्तये / नमो ऽज्ञानविदूराय ब्रह्मणेनं तमूर्तये
अहंकारिक म्हणाला—हे गणांनी परिपूर्ण प्रभो, तुला नमस्कार; हे ज्ञानमूर्ती, तुला नमस्कार। हे अज्ञानापासून दूर असणाऱ्या ब्रह्मन्, नम्रतेच्या मूर्तिरूपा, तुला प्रणाम।
Verse 6
इन्द्रादहं दशगुणैः सर्वदा न्यून उक्तो न जनि त्वां सर्वदा ह्यप्रमेय / तथापि मां पाहि जगद्गुरो त्वं दत्त्वा दिव्यं ह्यायतनं च विष्णो
इंद्रापेक्षा मी सदैव दहापटीने न्यून म्हटला जातो; आणि तुम्हाला मी यथार्थ जाणत नाही, कारण तुम्ही सदैव अप्रमेय आहात. तरीही, हे जगद्गुरु विष्णो, मला वाचवा आणि मला दिव्य धाम प्रदान करा.
Verse 7
आहङ्कारिक एवं तु स्तुत्वा तूष्णींबभूव ह / तदनन्तरजा स्तोतुं शची वचनमब्रवीत्
अशा रीतीने अहंकारी जन स्तुती करून मौन झाला. त्यानंतर शचीने वचन उच्चारून स्वतःची स्तुती आरंभिली.
Verse 8
शच्युवाच / संचिन्तयामि अनिशं तव पादपद्मं वज्राङ्कुशध्वजसरोरुहलाञ्छनाढ्यम् / वागीश्वरैरपि सदा मनसापि धर्तुं नो शक्यमीश तव पादरजः स्मरामि
शची म्हणाली—मी अखंड तुमच्या चरणकमलांचे चिंतन करते; ते वज्र, अंकुश, ध्वज आणि कमळ या शुभ लक्षणांनी अलंकृत आहेत. वाणीचे अधिपतीही त्यांना सदैव मनात धारण करू शकत नाहीत; हे ईश, म्हणून मी तुमच्या चरणरजाचे स्मरण करते.
Verse 9
आहङ्कारिकप्राणाच्च गुणैश्च दशभिः सदा / न्यूनभूतां च मां पाहि कृपालो भक्तवत्सल
अहंकारजन्य प्राण आणि सदैव कार्य करणाऱ्या दहा गुणांमुळे मी न्यून झालो आहे; हे कृपालु, हे भक्तवत्सल, माझे रक्षण करा.
Verse 10
एवं स्तुत्वा शची देवी तूष्णीं भगवती ह्यभूत् / तदनन्तरजा स्तोतुं रतिः समुपचक्रमे
अशा रीतीने स्तुती करून देवी शची मौन झाली. त्यानंतर तत्क्षणी रतीने स्तुती सुरू केली.
Verse 11
रतिरुवाच / संचिन्तयामि नृहरेर्वदनारविन्दं भृत्यानुकंपितधिया हि गृहीतमूर्तिम् / यच्छ्रीनिकेतमजरुद्ररमादिकैश्च संलालितं कुटिलङ्कुन्तलवृन्दजुष्टम्
रती म्हणाली—मी नृहरीच्या कमलमुखाचे चिंतन करते; सेवकांवर करुणा येऊन तो देह धारण करतो. तो श्रीचा निवास आहे; ब्रह्मा, रुद्र, रमा इत्यादी ज्याचे प्रेमाने लालन करतात, आणि ज्याच्या वळणदार कुंतलसमूहाने शोभा वाढते।
Verse 12
एतादृशं तव मुखं नुवितुं न शक्तिः शच्या समापि भगवन्परिपाहि नित्यम् / कृत्वा स्तुतिं रतिरियं परमादरेण तूष्णीं स्थिता भगवतश्च समीप एव
असे तुझे मुख शचीसुद्धा पूर्णपणे स्तवू शकत नाही. हे भगवन्, सदैव रक्षण कर. परम आदराने स्तुती करून ही रती भगवंताच्या अगदी समीप मौन उभी राहिली।
Verse 13
रत्यनन्तरजो दक्षः स्तोतुं समुपचक्रमे
त्यानंतर रतीनंतर उठलेला दक्ष स्तुती करण्यास आरंभ करू लागला।
Verse 14
दक्ष उवाच / संचिन्तये भगवतश्चरणोदतीर्थं भक्त्या ह्यजेन परिषिक्तमजादिवन्द्यम् / यच्छौचनिः सृतमजप्रवरावतारं गङ्गाख्यतीर्थमभवत्सरितां वरिष्ठम्
दक्ष म्हणाले—भक्तीने मी भगवंताच्या चरणांपासून उत्पन्न झालेले ते पवित्र तीर्थ चिंतन करतो; ज्याचा ब्रह्म्याने अभिषेक केला आणि ज्याला अज इत्यादीही वंदन करतात. त्यातून शुद्ध करणारी धारा प्रवाहित झाली; श्रेष्ठ अवतार-क्रमाने अवतरून ती ‘गंगा’ नावाचे तीर्थ झाली—नद्यांमध्ये सर्वोत्तम।
Verse 15
रुद्रोपि तेनव विधृतेन जटाकलापपूतेन पादरजसा ह्यशिवः शिवोभूत् / एतादृशं ते चरणं करुणेश विष्णो स्तोतुं शक्तिर्मम नास्ति कृपावतार / रत्या समः श्रुतिगतो न गतोस्मि मोक्षमेतादृशं च परिपाहि निदानमूर्ते
रुद्राने जटाकलापात धारण करून शुद्ध केलेली ती पादरज घेतल्याने तोही अशिवातून शिव झाला. हे करुणेश विष्णो, हे कृपावतार, अशा तुझ्या चरणांचे स्तवन करण्याची शक्ती माझ्यात नाही. श्रुतीचे उपदेश ऐकूनही, रतीसमान भोग मिळूनही, मला मोक्ष मिळाला नाही; म्हणून, हे आदिकारण-स्वरूप, या अवस्थेतही माझे रक्षण कर।
Verse 16
एवं स्तुत्वा स दक्षस्तु तूष्णी मेव बभूव ह / तदनन्तरजः स्तोतुं बृहस्पतिरुपाक्रमीत्
अशा रीतीने स्तुती करून दक्ष मौन झाला. त्यानंतर तत्क्षणी बृहस्पतीने स्तवनास आरंभ केला.
Verse 17
बृहस्पतिरुवाच / संचिन्तयामि सततं तव चाननाब्जं त्वं देहि दुष्टविषयेषु विरक्तिमीश
बृहस्पती म्हणाले: मी सतत तुझ्या कमलमुखाचे चिंतन करतो; हे ईश्वरा, दुष्ट विषयांपासून मला वैराग्य दे.
Verse 18
एतेषु शक्तिर्यदि वै स जीवो कर्ता च भोक्ता च सदा च दाता / योषां च पुत्रसुहृदौ च पशूंश्च सर्वमेवं विनश्यति यतो हि तदाशु छिन्धि
जर जीवाची शक्ती खरोखरच या (सांसारिक बंधनांत) असेल आणि तो यांद्वारे सदैव कर्ता, भोक्ता व दाता असेल—तरीही पत्नी, पुत्र, मित्र आणि पशुधन सर्व असेच नष्ट होते; म्हणून ती आसक्ती त्वरित छेदून टाक.
Verse 19
संसारचक्रभ्रमणेनैव देव संसारदुः खमनुभूयेहागतोस्मि / शक्तिर्न चास्ति नवने मम देवदेव सत्या समं च सततं परिपाहि नित्यम्
हे देवा! संसारचक्रात फिरता-फिरता मी संसारदुःख अनुभवलं आणि इथे शरण आलो आहे. हे देवदेवा! उद्धारासाठी माझ्यात स्वतःची शक्ती नाही; म्हणून सत्यासह मला सदैव, निरंतर रक्षण कर.
Verse 20
एवं श्रुत्वा च परमं तूष्णीमेव स्थितो मुनिः / तदनन्तरजस्तोतुं ह्यनिरुद्धोपचक्रमे
असा परम उपदेश ऐकून मुनी पूर्णतः मौन राहिले. त्यानंतर अनिरुद्धाने स्तवनास आरंभ केला.
Verse 21
अनिरुद्ध उवाच / एवं हरेस्तव कथां रसिकां विहाय स्त्रीणां भगे च वदने परिमुह्य नित्यम् / विष्ठान्त्रपूरितबिले रसिको हि नित्यं स्थायी च सूकरवदेव विमूढबुद्धिः
अनिरुद्ध म्हणाला: हे हरी, तुझी रसाळ कथा सोडून मनुष्य नेहमी स्त्रीच्या देहावर आणि मुखावर मोहित होऊन भ्रमित राहतो. विष्ठा आणि आतड्यांनी भरलेल्या शरीराचा तो आस्वाद घेतो आणि डुकराप्रमाणे मूढ बुद्धीने तिथेच अडकून पडतो.
Verse 22
मज्जास्थिपित्तकफरफलादिपूर्णे चर्मान्त्रवेष्टितमुखे पतितं ह पीतम् / आस्वादने मम च पापगतेर्मुरारे मायाबलं तव विभो परमं निमित्तम्
हे मुरारी, मज्जा, हाडे, पित्त आणि कफाने भरलेले आणि कातडी व आतड्यांनी वेढलेले हे शरीर खरे तर निंदनीय आहे, तरीही त्याचा उपभोग घेतला जातो. हे प्रभू, पापगतीला प्राप्त झालेल्या माझ्यासारख्या जीवाची यात जी आसक्ती आहे, ती तुझ्या प्रबळ मायेचाच परिणाम आहे.
Verse 23
संसारचक्रे भ्रमतश्च नित्यं सुदुः खरूपे सुखलेशवर्जिते / मलं वमन्तं नवभिश्च द्वारैः शरीरमारुह्य सुमूढबुद्धिः
अत्यंत मूढ बुद्धीचा जीव संसार चक्रात सतत भटकत असताना अशा शरीराचा स्वीकार करतो, जे अतिशय दुःखमय आहे, ज्यात सुखाचा लवलेशही नाही आणि जे आपल्या नऊ द्वारांतून सतत मळ बाहेर टाकत असते.
Verse 24
नमामि नित्यं तव तत्कथामृतं विहायदेव श्रुतिमूलनाशनम् / कुटुंबपोषं च सदा च कुर्वन्दानाद्यकुर्वन्निवसन् गृहे च
हे देवा, मी तुझ्या त्या कथामृताला नित्य नमन करतो. वेदांच्या मुळाचा नाश करणाऱ्या अज्ञानाचा त्याग करून, घरात राहून कुटुंबाचे पालनपोषण करत असतानाही, दान इत्यादी पवित्र कर्तव्यांकडे दुर्लक्ष करू नये.
Verse 25
दूरे च संसारमलं त्विदं कुरु देहि ह्यदो दिव्यकथामृतं सदा / एतादृशोहं तव सद्गुणौघं स्तोतुं समर्थो नास्मि शचीसमश्च
हे प्रभू, या संसाररूपी मळाला माझ्यापासून दूर कर आणि मला नेहमी तुझ्या दिव्य कथेचे अमृत दे. मी असा आहे की तुझ्या सद्गुणांच्या समूहाची स्तुती करण्यास समर्थ नाही, अगदी शचीसारखी (इंद्राणी) कोणीही ते करू शकत नाही.
Verse 26
एवं स्तुत्वानिरुद्धस्तु तूष्णीमास खगेश्वर / तदनन्तरजः स्तोत्रं मनः स्वायंभुवोब्रवीत्
हे खगेश्वरा! अशी स्तुती करून अनिरुद्ध मौन झाले. त्यानंतर स्वायंभुव (ब्रह्मा) यांनी मनातून उत्पन्न झालेले स्तोत्र उच्चारले.
Verse 27
स्वायंभुव उवाच / स्तोतुं ह्यनुप्रविशतोपि न गर्भदुः खं तस्मादहं परमपूज्यपदं गतस्ते
स्वायंभुव म्हणाले: गर्भात प्रवेश करतानाही मला गर्भवासाचे दुःख झाले नाही; म्हणून हे प्रभो, तुमच्या संदर्भात मी परम पूज्य पदास पोहोचलो आहे.
Verse 28
मनोर्भार्या मानवी च यमः संयमिनीपतिः / दिशाभिमानी चन्द्रस्तु सूर्यश्चक्षुर्नियामकः / परस्परसमा ह्येते मुक्त्वा संसारमेव च
मनूची पत्नी मानवी आहे आणि यम हा संयमिनीचा अधिपती आहे. दिशांचा अभिमानी चंद्र आहे आणि नेत्रांचा नियामक सूर्य आहे. हे सर्व आपापल्या कार्यात परस्पर सम आहेत, तरीही संसारातून मुक्त नाहीत.
Verse 29
प्रवाहाद्विगुणोनश्चेत्येवं जानीहि चाण्डज / सूर्यानन्तरजः स्तोतुं वरुणः संप्रचक्रमे
हे चाण्डजा (गरुडा)! असे जाण—हे प्रवाहापेक्षा दुप्पट कमी आहे. त्यानंतर सूर्याच्या पश्चात् उत्पन्न वरुणाने स्तुतीस आरंभ केला.
Verse 30
वरुण उवाच / त्वद्विच्छया रचिते देहगेहे पुत्त्रे कलत्रेपि धने द्रव्यजातौ / ममाहमित्यल्पधिया च मूढा संसारदुः खे विनिमज्जन्ति सर्वे
वरुण म्हणाले: तुमच्या इच्छेने हे देह-गृह रचले गेले आहे—पुत्र, पत्नी, धन आणि विविध द्रव्यांसह. पण अल्पबुद्धीने मोहित होऊन ‘माझे’ आणि ‘मी’ या भावात सर्व जीव संसार-दुःखात बुडतात.
Verse 31
अतो हरे तादृशीं मे कुबुद्धिं विनाश्य मे देहि ते पाददास्यम् / अहं मनोः पादपादार्धभूतगुणेन हीनः सर्वदा वै मुरारे
म्हणून हे हरी, माझी अशी कुमती नष्ट कर आणि मला तुझ्या चरणांची दास्य-सेवा दे. हे मुरारे, मी सदैव गुणांनी अत्यंत हीन आहे—अर्धाच्या चतुर्थांशाच्या अंशाइतकाही नाही.
Verse 32
एवं स्तुत्वा तु वरुणः प्राञ्जलिः समुपस्थितः / वरुणानन्तरोत्पन्नो नारदो ह्यस्तुवद्धरिम्
अशी स्तुती करून वरुण कर जोडून भक्तिभावाने समोर उभा राहिला. वरुणानंतर तत्क्षणी नारद प्रकट झाले आणि त्यांनीही हरी (भगवान विष्णू) यांची स्तुती केली.
Verse 33
नारद उवाच / यन्नामधेयश्रवणानुकीर्तनात्स्वाद्वन्यतत्त्वं मम नास्ति विष्णो / पुनीह्यतश्चैव परोवरायान्यज्जिह्वाग्रे वर्तते नाम तस्य
नारद म्हणाले—हे विष्णो, त्याच्या नामाचे श्रवण व सतत कीर्तन यापेक्षा मला दुसरे कोणतेही सत्य मधुर वाटत नाही. म्हणून मला पूर्णतः पवित्र कर, जेणेकरून उच्च-नीचाच्या पलीकडील त्या परमाचे नाम माझ्या जिभेच्या अग्रभागी वसेल.
Verse 34
यज्जिह्वाग्रे हरिनामैव नास्ति स ब्राह्मणो नैव स एव गोखरः / अहं न जाने च तव स्वरूपं न्यूनो ह्यहं वरुणात्सर्वदैव
ज्याच्या जिभेच्या अग्रभागी हरिनाम नाही, तो ब्राह्मण नाही—तो तर गायी-गाढवासारखाच आहे. आणि मला तुझे स्वरूप कळत नाही; मी सदैव वरुणापेक्षाही हीन आहे.
Verse 35
एवं स्तुत्वा नारदो वै खगेन्द्रस्तूष्णीमभूद्देवदेवस्य चाग्रे / यो नारदानन्तरं संबभूव भृगुर्महात्मा स्तोतुमुपप्रचक्रमे
अशी स्तुती करून नारद—हे खगेन्द्र—देवाधिदेवाच्या समोर मौन झाले. मग नारदानंतर प्रकट झालेले महात्मा भृगु स्तुती-स्तोत्र म्हणू लागले.
Verse 36
भृगुरुवाच / किमासनं ते गरुडासनाय किं भूषणं कौस्तुभभूषणाय / लक्ष्मीकलत्राय किमस्ति देयं वागीश किं ते वचनीयमस्ति / अतो न जाने तव सद्गुणांश्च ह्यहं सदा वरुणा त्पादहीनः
भृगु म्हणाला—हे गरुडासन! तुला कोणते आसन अर्पावे? हे कौस्तुभभूषित! तुला कोणते भूषण शोभेल? ज्यांची सहधर्मिणी स्वयं लक्ष्मी आहे, त्यांना कोणते दान द्यावे? हे वागीश्वर! तुझ्याविषयी कोणते वचन बोलावे? म्हणून तुझे सद्गुण यथार्थ स्तवणे मला जमत नाही; मी सदैव तुझ्या चरणांपाशी अपुरा आहे.
Verse 37
एवं स्तुत्वा हरिं देवं भृगुस्तूष्णीं बभूव ह / तदनन्तरजो ह्यग्निरस्तावीत्पुरुषोत्तमम्
अशा रीतीने देव हरि यांचे स्तवन करून भृगु मौन झाले. त्यानंतर क्रमाने उत्पन्न झालेल्या अग्नीने तत्क्षणी पुरुषोत्तमाचे स्तवन आरंभिले.
Verse 38
अग्निरुवाच / यत्तेजसाहं सुसमिद्धतेजा हव्यं वहाम्यध्वरे आज्यसिक्तम्
अग्नि म्हणाला—ज्यांच्या तेजाने मी अतिशय प्रज्वलित तेजस्वी होऊन, तुपाने अभिषिक्त हव्य यज्ञात वहन करतो.
Verse 39
यत्तेजसाहं जठरे संप्रविश्य पचन्नन्नं सर्वदा पूर्णशक्तिः / अतो न जाने तव सद्गुणांश्च भृगोरहं सर्वदैवं समोस्मि
त्याच तेजाने मी जठरात प्रवेश करून, सदैव पूर्ण शक्तीने अन्न पचवितो. म्हणून, हे भृगुवंशज, तुझे सद्गुण किती आहेत हे मला कळत नाही; सर्वथा मी सदैव तुझ्याशी सम आहे—एकाच दिव्य तत्त्वस्वरूपाने.
Verse 40
तदनन्तरजा स्तोतुं प्रसूतिरुपचक्रमे
त्यानंतर प्रसूतीने स्तवन करण्यासाठी स्तोत्र आरंभिले.
Verse 41
प्रसूतिरुवाच / यन्नामार्थविचारणेपिमुनयो मुह्यति वै सर्वदा त्वद्भीता अपि देवता ह्यविरतं स्त्रीभिः सहैव स्थिताः / मान्धातृध्रुवनारदाश्च भृगवो वैवस्वताद्याखिलाः प्रेम्णा वै प्रणमाम्यहं हितकृते तस्मै नमो विष्णवे
प्रसूती म्हणाली—तुझ्या नामाच्या अर्थाचा विचार करतानाही मुनी सदैव मोहात पडतात. तुझ्या भयाने थरथरूनही देवता आपल्या पत्नींसह अखंड स्थित असतात. मान्धाता, ध्रुव, नारद, भृगु, वैवस्वत इत्यादी सर्वांच्या हितासाठी मी प्रेमाने प्रणाम करते; त्या हितकारी भगवान विष्णूस नमस्कार।
Verse 42
अतो न जाने तव सद्गुणान्सदा एवं विधा का मम शक्तिरस्ति / स्तुत्वा ह्येवं प्रसूतिस्तु तूष्णीमासीत्खगेश्वर
म्हणून तुझे नित्य सद्गुण मी खरेखुरे जाणत नाही; अशा रीतीने स्तुती करण्याची माझ्यात कोणती शक्ती आहे? असे स्तवन करून प्रसूती मौन झाली—हे खगेश्वर (गरुड)!
Verse 43
अग्निर्वागात्मको ब्रह्मपुत्रो भृगु ऋषिस्तथा / तद्भार्या वै प्रसूतिस्तु त्रय एते समाः स्मृताः
वाणीस्वरूप अग्नी हा ब्रह्माचा पुत्र मानला आहे; तसेच ऋषी भृगुही. आणि त्यांची पत्नी प्रसूती—हे तिघेही समान मानले गेले आहेत।
Verse 44
वरुणात्पादहीनाश्च प्रवहाद्विगुणाधमाः / दक्षाच्छतावरा ज्ञेया मित्रात्तु द्विगुणाधिकाः
वरुणाच्या अधीन असणाऱ्यांच्या तुलनेत काहींना पायहीन म्हटले आहे; प्रवहाच्या अधीनांपेक्षा ते दुप्पट अधम आहेत. दक्षाच्या अधीनांपेक्षा ते शंभरपटीने अधिक दारुण समजावेत; आणि मित्राच्या अधीनांपेक्षा पुन्हा दुप्पट अधिक कठोर आहेत।
Verse 45
प्रसूत्यनन्तरं जातो वसिष्ठो ब्रह्मनन्दनः / विनयावनतो भूत्वा स्तोतुं समुपचक्रमे
प्रसूतीनंतर ब्रह्माचा लाडका पुत्र वसिष्ठ जन्मला. तो विनयाने नतमस्तक होऊन स्तुती करू लागला।
Verse 46
वसिष्ठ उवाच / नमोस्तु तस्मै पुरुषाय वेधसे नमोनमो ऽसद्वृजिनच्छिदे नमः / नमोनमो स्वाङ्गभवाय नित्यं नतोस्मि हेनाथ तवाङ्घ्रिपङ्कजम्
वसिष्ठ म्हणाले— त्या परम पुरुष वेधस (सृष्टीकर्त्या) यास नमस्कार. असत् व पाप-दोष छेदणाऱ्यास पुनःपुन्हा नमस्कार. स्वतःच्या स्वरूपातून स्वयंभू झालेल्या नित्य प्रभूस वारंवार नमस्कार. हे नाथ, मी तुझ्या चरणकमलांना वंदन करतो.
Verse 47
मां पाहि नित्यं भगवन्वासुदेव ह्यग्नेरहं सर्वदा न्यून एव / मित्रादहं सर्वदा किञ्चिदूनः स्तुत्वा देव सोभवत्तत्र तूष्णीम्
हे भगवन् वासुदेव, माझे नित्य रक्षण कर. मी अग्नीपेक्षा सदैव न्यून आहे; आणि मित्रापेक्षाही मी काहीसा कमीच आहे. अशी देवाची स्तुती करून तो तेथे मौन झाला.
Verse 48
यो वसिष्ठानन्तरजो मरीचिर्ब्रह्मनन्दनः / हरिन्तुष्टाव परया भक्त्या नारायणं गुरुम्
वसिष्ठानंतर जन्मलेला ब्रह्मपुत्र मरीचीने पराभक्तीने हरिची स्तुती केली आणि नारायणाला गुरु मानून त्याला प्रसन्न केले.
Verse 49
मरीचिरुवाच / देवेन चाहं हतधीर्भवनप्रसङ्गात्सर्वाशुभोपगमनाद्विमुखेद्रियश्च / कुर्वे च नित्यं सुखलेशलवादिना त्वद्दरं मनस्त्वशुभकर्म समाचरीष्ये
मरीची म्हणाला— दैवी प्रभावाने माझी बुद्धी हरपली आहे; संसारसंगामुळे मी सर्व अशुभाकडे वळलो असून इंद्रियेही विमुख झाली आहेत. सुखाच्या क्षुद्र कणांनी फसून मी दररोज मन तुझ्या ‘दान’ाकडे लावतो आणि मग अशुभ कर्मच करीत राहतो.
Verse 50
एतादृशोहं भगवाननन्तः सदा वसिष्ठस्य समान एव
मी असा आहे—भगवान अनंत; आणि सदैव वसिष्ठास समानच (अढळ तेजाने) आहे.
Verse 51
एवं स्तुत्वा मरीचिस्तु तूष्णीमास तदा खग / तदतन्तरजोह्यत्रिरस्तावीत्प्राञ्जलिर्हरिम्
अशा रीतीने हरिची स्तुती करून, हे खगा (गरुड), मरीची तेव्हा मौन झाले। त्यानंतर लगेच अत्रींनी हात जोडून भक्तिभावाने भगवान हरिचे स्तवन सुरू केले।
Verse 52
आविर्भवज्जगत्प्रभवायावतीर्णं तद्रक्षणार्थमनवद्यञ्च तथाव्ययाय / तत्त्वार्थमूलमविकारि तव स्वरूपं ह्यानन्दसारमत एव विकारशून्यम्
आपण जगताच्या उत्पत्तीकरिता प्रकट होता आणि त्याच्या रक्षणार्थ अवतार धारण करता—निर्दोष व अव्यय। आपले स्वरूप तत्त्वार्थाचे मूळ, निर्विकार व आनंदसार आहे; म्हणून ते सर्वथा परिवर्तनरहित आहे।
Verse 53
त्रैगुण्यशून्यमखिलेषु च संविभक्तं तत्र प्रविश्य भगवन्न हि पश्यतीव / अतो मरारेस्तव सद्गुणांश्च स्तोतुं न शक्रोमि मरीचेतुल्यः
हे भगवन्, आपण त्रिगुणरहित आहात, तरीही सर्वांमध्ये विभक्तपणे व्याप्त आहात। त्या सर्वव्यापक रहस्यात प्रवेश करूनही जणू आपले दर्शन होत नाही. म्हणून, हे मुरारे, मी—मरीचीसारखा क्षुद्र—आपल्या सद्गुणांचा अंशही स्तवू शकत नाही।
Verse 54
एवं स्तुत्वा ह्यत्रिरपितूष्णीमास तदा खग / तदनन्तरजः स्तोतुमङ्गिरा वाक्यमब्रवीत्
अशा प्रकारे स्तुती करून अत्रीही, हे खगा, तेव्हा मौन झाले। त्यानंतर क्रमाने जन्मलेले अङ्गिरा स्तवन करण्यासाठी वचन बोलू लागले।
Verse 55
अङ्गिरा उवाच / द्रष्टुं न शक्रोमि तव स्वरूपं ह्यनन्तबाहूदरमस्तकं च / अनन्तसाहस्रकिरीटजुष्टं महार्हनानाभरणैश्च शोभितम् / एतादृशं रूपमनन्तपारं स्तोतुं ह्यशक्तस्तु समोस्मि चात्रेः
अङ्गिरा म्हणाले—मी तुमचे स्वरूप पाहू शकत नाही: अनंत भुजा, उदर व मस्तके असलेले, असंख्य सहस्र मुकुटांनी युक्त, आणि अमूल्य नानाविध अलंकारांनी शोभित। असे अनंतपार रूप स्तविण्यास मी अशक्त आहे; या बाबतीत मी अत्रीसमानच आहे।
Verse 56
एवं स्तुत्वा ह्यङ्गिराश्च तूष्णीमास खगेश्वर / तदनन्तरजः स्तोतुं पुलस्त्यो वाक्यमव्रवीत्
अशा रीतीने स्तुती करून, हे खगेश्वर, अङ्गिरा ऋषीही मौन झाले। त्यानंतर क्रमाने पुढील पुलस्त्यांनी स्तोत्र म्हणण्यासाठी वचन उच्चारले।
Verse 57
पुलस्त्य उवाच / यो वा हरिस्तु भगवान्स (स्व) उपासकानां संदर्शयेद्भुवनमङ्गलमङ्गलं च / (लश्च) यस्मै नमो भगवते पुरुपाय तुभ्यं यो वाविता निरयभागगमप्रसङ्गे
पुलस्त्य म्हणाले—जो भगवान् हरि आपल्या उपासकांना मंगलमय, परम-मंगल लोकांचे दर्शन घडवितात, त्या बहुरूप, सर्वव्यापी भगवंताला मी नमस्कार करतो। नरकभाग भोगण्याचा प्रसंग आला असता तेच रक्षक होतात।
Verse 58
एतादृशांस्तव गुणान्नवितुं न शक्तं मां पाहि भगवन्सदृशो ह्यङ्गिरसा च
आपले असे गुण वर्णन करण्यास मी समर्थ नाही. हे भगवन्, माझे रक्षण करा; अङ्गिराही (मर्यादित अर्थानेच) तुल्य आहेत।
Verse 59
एवं स्तुत्वा पुलस्त्योपि स्तूष्णीमेव वभूव ह / तदनन्तरजः स्तोतुं पुलहो वाक्यमब्रवीत्
अशा प्रकारे स्तुती करून पुलस्त्यही मौन झाले। त्यानंतर त्यांच्या नंतर जन्मलेले पुलह स्तोत्र सुरू करण्यासाठी वचन बोलले।
Verse 60
पुलह उवाच / निष्कामरूपरिहितस्य समर्पितं च स्नानावरोत्तमपयः फलपुष्पभोज्यम् / आराधनं भगवतस्तव सत्क्रियाश्च व्यर्थं भवेदिति वदन्ति महानुभावाः
पुलह म्हणाले—महानुभाव ऋषी सांगतात की निष्काम भक्तीचा योग्य भाव नसलेल्या व्यक्तीने अर्पण केलेले स्नानजल, उत्तम दूध, फळे, फुले व नैवेद्य असले तरी भगवंताची आराधना आणि तुमची सत्कर्मेही व्यर्थ ठरतात।
Verse 61
तस्मै सदा भगवते प्रणमामि नित्यं निष्कामया तव समर्पणमात्रवुद्ध्या / वैकुण्ठनाथ भगवन्स्तवने न शक्तिः सोहं पुलसत्यसदृशोस्मि न संशयोत्र
म्हणून मी त्या भगवंताला सदैव नित्य प्रणाम करतो, निष्काम बुद्धीने, केवळ तुझ्या चरणी समर्पणाच्या भावाने। हे वैकुंठनाथ भगवन्, तुझी स्तुती करण्याची शक्ती माझ्यात नाही; तरीही मी पुलस्त्यसदृश आहे—यात संशय नाही।
Verse 62
एवं स्तुत्वा तु पुलहस्तूष्णीमास तदा खग / तदनन्तरजः स्तोतुं क्रतुः समुपचक्रमे
अशी स्तुती करून पुलह तेव्हा मौन झाला, हे खगा। त्यानंतर क्रमाने जन्मलेला क्रतु स्तोत्र म्हणण्यास आरंभ करू लागला।
Verse 63
क्रतुरुवाच / प्राणप्रयाणसमये भगवंस्तवैव नामानि संसृतिजदुः खविनाशकानि / येनैकजन्मशमलं सहसैव हित्वा संयाति मुक्तिममलां तमहं प्रपद्ये
क्रतू म्हणाला—हे भगवन्! प्राण निघण्याच्या क्षणी खरोखर तुझीच नामे संसारभ्रमणातून उत्पन्न दुःखांचा नाश करतात। त्यांद्वारे मनुष्य एका जन्माचा मलही तत्क्षणी टाकून निर्मळ मुक्तीला पोहोचतो; त्या तुझ्या शरण मी जातो।
Verse 64
ये भक्त्या विवशा विष्णो नाममात्रैकदजल्पकाः / तेपि मुक्तिं प्रयान्त्याशु किमुत ध्यायिनः सदा
हे विष्णो! जे भक्तीने विवश होऊन फक्त एकदाच तुझे नाम उच्चारतात, तेही लवकर मुक्तीला जातात; मग जे सदैव तुझे ध्यान करतात त्यांचे तर काय सांगावे।
Verse 65
एवं स्तुत्वा क्रतुरपि तूष्णीमास खगेश्वर / तदनन्तरजः स्तोतुं मनुर्वैवस्वतोब्रवीत्
अशी स्तुती करून क्रतूही मौन झाला, हे खगेश्वरा। त्यानंतर त्याच्या अनंतर जन्मलेला वैवस्वत मनु स्तुती करण्यासाठी बोलू लागला।
Verse 66
वैवलस्वत उवाच / सोहं हि कर्मकरणे निरतः सदैव स्त्रीणां भोगे च निरतश्च गुदे प्रमत्तः / जिह्वेन्द्रिये च निरतस्तव दर्शने च सम्यग्विरागसहितः परमो दरेण
वैवस्वत (यम) म्हणाला—मी नेहमीच कर्मकांड व व्यवहारात गुंतलेलो होतो; स्त्रीभोगात आसक्त होतो आणि गुदसंबंधी नीच वासनांत प्रमत्त होतो. जिभेच्या व इंद्रियांच्या विषयांतही रत होतो; पण तुमच्या दर्शनाने महाभयासह खरे वैराग्य जागे झाले।
Verse 67
मांसास्थिमज्जरुधिरैः सहिते च देहे भक्तिं सदैव भगवन्नपि तस्करे च / गुर्वग्निबाडबगवादिषु सत्सु दुः खात्सम्यग्विरक्तिमुपयामि सहस्व नित्यम्
हे भगवन्! मांस, अस्थी, मज्जा व रक्त यांनी बनलेल्या या देहात राहूनही, चोरट्यांसारख्या संकटांतही, मी तुमची नित्य भक्ती धरू इच्छितो. गुरुंची कठोरता, अग्नी, बाडबाग्नी, गायी इत्यादींमुळे होणाऱ्या दुःखांतून मला खरे वैराग्य लाभो—तुम्ही नेहमी सहन करून माझे रक्षण करा।
Verse 68
लोकानुवादश्रवणे परमा च शक्तिर्नारायणस्य नमने न च मेस्ति शक्तिः / लोकानुयानकरणे परमा च शक्तिः क्षेत्रादिमार्गगमने परमा ह्यशक्तिः
लोकांच्या चर्चा-गॉसिप ऐकण्यात माझी मोठी शक्ती आहे; पण नारायणाला नमस्कार करण्याची शक्ती माझ्यात नाही. लोकांच्या मागे धावण्यात माझी मोठी शक्ती आहे; पण तीर्थक्षेत्रांच्या पवित्र मार्गाने चालण्यात माझी परम अशक्ती आहे।
Verse 69
वैश्यादिकेषु धनिकेषु परा च शक्तिः सद्ब्राह्मणेष्वपि न शक्तिरहो मुरारे
वैश्यादी धनिकांमध्ये मोठी शक्ती दिसते; पण सत् ब्राह्मणांमध्येही तशी शक्ती नाही—अहो, हे मुरारे!
Verse 70
वैवस्वतमनुर्देवं स्तुत्वा तूष्णीं बभूव ह / तदनन्तरजः स्तोतुं विश्वामित्रोपचक्रमे
दिव्य वैवस्वत मनूची स्तुती करून तो मौन झाला. त्यानंतर त्याच्या पुढे जन्मलेला विश्वामित्र स्तुतीस आरंभ करू लागला।
Verse 71
विश्वामित्र उवाच / न ध्याते चरणांबुजे भगवतो संध्यापि नानुष्ठिता ज्ञानद्वारकपाटपाटनपटुर्धर्मोपिनोपार्जितः / अन्तर्व्याफमलाभिघातकरणे पट्वी श्रुता ते कथा नो देव श्रवणेन पाहि भगवन्मामत्रितुल्यं सदा
विश्वामित्र म्हणाला—मी भगवंतांच्या चरणकमलांचे ध्यान केले नाही, नित्य संध्यावंदनही केले नाही. सत्यज्ञानाच्या द्वारावरील कडी-कपाट फोडण्यास समर्थ असा धर्मही मी मिळविला नाही. तरीही तुमची ती पावन कथा मी ऐकली आहे, जी अंतःकरणात पसरलेल्या मलिनतेचा घात करते. हे देव! या श्रवणमात्राने माझे रक्षण करा, हे भगवन्, आणि मला सदैव अत्रिसमान करा।
Verse 72
विश्वामित्रऋषिस्त्वेवं स्तुत्वा तूष्णीं बभूव ह / भृगुनारदक्षांश्च विहाय ब्रह्मपुत्रकाः
अशा प्रकारे विश्वामित्र ऋषींनी अशी स्तुती करून मौन धारण केले। भृगु, नारद आणि दक्ष यांना वगळून ब्रह्मदेवांचे पुत्र (मानसपुत्र)ही तेथेच स्थिर राहिले।
Verse 73
सप्तसंख्या वसिष्ठाद्या विश्वामित्रस्तथैव च / वैवस्वतमनुस्त्वेते परस्परसमाः स्मृताः
ते सात मानले गेले आहेत—वसिष्ठादि, तसेच विश्वामित्र आणि वैवस्वत मनूही। हे सर्व परस्पर एकमेकांस सम (प्रतिष्ठेत) स्मरण केले जातात।
Verse 74
वह्नेरप्यवरा नित्यं किञ्चिन्मित्राद्गुणाधिकाः / तदनन्तजस्तोत्रं वक्ष्ये शृणु खगेश्वर
अग्नीपेक्षाही जे कनिष्ठ आहेत, तेही नित्य थोड्याशा अंशाने मित्रापेक्षा गुणाधिक आहेत। आता मी अनंतजात ते स्तोत्र सांगतो—हे खगेश्वर, ऐक।
Frequently Asked Questions
Because stuti becomes performative when it lacks recognition of the Lord’s svarūpa; such speech can inflate the speaker’s ego and misrepresent the divine, thereby functioning as subtle aparādha rather than reverent worship.
It teaches that nāma has intrinsic purifying power: even if one cannot compose hymns, uttering the Name first produces merit; at death, the Names are said to destroy saṃsāric sorrow and can confer liberation even when spoken once with devotion.
As a sacred tīrtha originating from the Lord’s feet, consecrated by Brahmā and revered by primordial beings; its descent becomes the foremost purifier among rivers, linking cosmology to devotional sanctity.
Inner disposition (bhāva) and desireless devotion: without niṣkāma-bhakti, even pure water, milk, fruits, flowers, and food do not yield spiritual fruit.
It shocks the listener out of sensual glamour by describing the body’s constituents (bones, bile, phlegm; nine-gated impurity) and identifying obsessive lust as māyā-driven delusion, redirecting taste toward ‘nectar’ of divine discourse.