Adhyaya 6
Hari-stuti by Śrī, Brahmā, Vāyu, Sarasvatī, Śeṣa, Garuḍa, Rudra, Vāruṇī and Pārvatī (Humility, Surrender, and the Power of the Name)
पूर्वी तत्त्वे व देहक्रियांतील अधिष्ठातृ शक्तींचे निरूपण झाल्यावर कथा तत्त्वनकाशातून भक्तिप्रतिसादाकडे वळते. एकत्र आलेल्या देवशक्ती हरि (विष्णु) यांची स्तुती करतात—ज्यांचे गुण जाणण्याजोगेही आणि अचिंत्यही आहेत. श्री (लक्ष्मी) कमलचरणी एकमेव शरण घेऊन संरक्षण मागते. ब्रह्मा आपली मर्यादित सामर्थ्य मान्य करून ‘मी’ व ‘माझे’ या भावातून मुक्ती, विष्णुनिष्ठा, स्थिर प्रज्ञा व इंद्रियनिग्रह यांची प्रार्थना करतो. वायु निद्रा, जागरण, कर्तव्य व अर्पण—सर्वांना पूजाभावाने रूपांतरित करणारी समन्वित भक्तिसाधना सांगतो; नित्यपाठाचे फळ हरिप्रीती आणि त्यातून सर्व पुरुषार्थसिद्धी. सरस्वती स्तुती-श्रवणाने देहासक्ती व पुनर्जन्माची साखळी तुटते असे सांगते, तरीही महानांनाही विष्णुतत्त्व पूर्ण कळत नाही हे मान्य करते. पुढे शेष, गरुड, रुद्र, वारुणी आणि शेवटी पार्वतीही त्याच विनयभावाने हरिची महिमा गातात; पार्वती ‘नारायण’ या एकाच नामाची तारक शक्ती विशेषत्वाने सांगते. अध्यायाचा निष्कर्ष—भक्ती कृपाजन्य, अहंकाररहित व मोक्षाभिमुख असून पुढील पुराणोपदेशाची किल्ली ठरते.
Shlokas
Verse 1
नाम पञ्चमो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / तत्रतत्र स्थितास्तत्त्वे तत्तत्तत्त्वाभिमानिनः / स्वेस्वे ह्यायतने स्वाङ्गे तदर्थं च खगेश्वर
श्रीकृष्ण म्हणाले—तत्त्वांमध्ये जिथे-जिथे जे-जे अधिष्ठानदेवता आहेत, त्या तिथेच स्थित राहून आपल्या-आपल्या तत्त्वाचा अभिमान धरतात। हे खगेश्वरा, त्या आपल्या-आपल्या अंगातील आपल्या आसनात त्या त्या कार्यासाठी वास करतात।
Verse 2
हरिं नारायणं सम्यक् स्तोतुं समुपचक्रिरे / चिन्त्याचिन्त्यगुणे विष्णौ विरुद्धाः संति सद्गुणाः
मग त्यांनी हरि—नारायण—याची यथायोग्य स्तुती आरंभिली। ज्यांचे विष्णूचे गुण चिंत्यही आहेत आणि अचिंत्यही, त्यांच्यात उत्तम गुणसुद्धा परस्परविरोधी भासू शकतात।
Verse 3
एकैकशोह्यनन्तास्ते तद्गुणानां स्तुतौ मम / क्व शक्तिरिति बुद्ध्या सा व्रीडयावनताब्रवीत्
तुमचे गुण एकेक करूनही अनंत आहेत; त्या गुणांची स्तुती करण्यास माझी शक्ती कुठे? असे विचारून ती लज्जेने नतमस्तक होऊन बोलली।
Verse 4
श्रीरुवाच / नतास्मि ते नाथ पदारविन्दं न वेद चान्यच्चरणादृते तव / त्वयीश्वरे संति गुणाः श्रुतास्तु तथाश्रुताः संति च देवदेव
श्री म्हणाली—हे नाथ, मी तुमच्या पदकमलांना नमस्कार करते; तुमच्या चरणांशिवाय मला दुसरा आश्रय माहीत नाही। हे देवदेवा, तुझ्यात ईश्वराचे गुण आहेत—जसे श्रुतीने ऐकले तसेच सांगितले आहे।
Verse 5
सम्यक् सृष्टं स्वायतनं च दत्वा गोविन्द दामोदर मां च पाहि / स्तुत्या मदीयश्च सुखकपूर्णः प्रियो जनो नास्ति तथा त्वदन्यः
हे गोविंद, हे दामोदर, तू सृष्टी योग्य रीतीने निर्माण करून प्रत्येकाला त्याचे स्वस्थान दिलेस; माझेही रक्षण कर। तुझ्या स्तुतीने माझे हृदय सुखाने भरून जाते; कारण तुझ्यासारखा प्रिय मला कोणी नाही—तुझ्यावाचून दुसरा नाही।
Verse 6
ब्रह्मोवाच / लक्ष्मीपते सर्वजगन्निवास त्वं ज्ञानसिंधुः क्व च विश्वमूर्ते / अहं क्व चाज्ञस्तव वै शक्तिरस्ति ह्यज्ञोहं वै ह्यल्पशक्तिर्ममास्ति
ब्रह्मा म्हणाले— हे लक्ष्मीपते, सर्व जगाचा निवास! हे विश्वमूर्ते, तू ज्ञानसिंधू आहेस. मी कोण आणि माझे अज्ञान काय? खरेच तुझी शक्ती परम आहे; मी अज्ञ आहे व माझी शक्ती अत्यल्प आहे.
Verse 7
लक्ष्म्याश्चैव ज्ञानवैराग्यभक्ति ह्यत्यल्पमद्धा मयि सर्वदैव / तव प्रसादादस्ति जगन्निवास तत्र स्वामित्वं नास्ति विष्णो सदैव
हे विष्णो, लक्ष्मी तसेच ज्ञान, वैराग्य आणि भक्ती—हे सर्व माझ्यात सदैव अत्यल्प आहेत; तुझ्यावरील माझी स्थिर श्रद्धाही फारच थोडी आहे. तरीही, हे जगन्निवास, तुझ्या प्रसादाने तूच माझा आश्रय आहेस; त्या शरणागतीत ‘माझेपणा’ असा स्वामित्वभाव कधीच राहत नाही.
Verse 8
न देहि त्वं सर्वदा मे मुरारे अहंममत्वं प्राप्यमेतावदेव / गम्यज्ञानं योग्यगुणे रमेश प्रमादो वा नास्तिनास्त्यद्य नित्य
हे मुरारे, मला कधीही ‘मी’ आणि ‘माझे’ असा अहं-ममत्वभाव देऊ नकोस; एवढेच माझे साध्य असो. हे रमेश, योग्य गुणांनी युक्त, मला अनुभवरूप ज्ञान दे, जेणेकरून प्रमाद होऊ नये—आजही नाही, कधीही नाही.
Verse 9
तन्मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे पदारविन्दे तु पतन्तु सर्वदा / लक्ष्म्या ह्यहं कोटिगुणेन हीनः स्तोतुं सामर्थ्यं नास्ति मे सुप्रसीद
जर माझी इंद्रिये असत्पथावर पडत असतील, तर ती सदैव तुझ्या चरणकमळांवरच पडोत. मी लक्ष्मीने कोटिगुणाने हीन आहे; तुला स्तुती करण्याचे सामर्थ्य माझ्यात नाही. कृपा करून प्रसन्न हो.
Verse 10
तदा वायुर्देवदेवो महात्मा दृष्ट्वा विष्णु भक्तिसंवर्धितात्मा
तेव्हा देवदेव महात्मा वायूने हे पाहून, विष्णुभक्तीने अंतःकरण दृढ करून, यथोचित कृती केली.
Verse 11
स्नहोत्थरावः स्खलिताक्षरस्तं मुञ्चन्कणान्प्राञ्जलिराबभाषे / वायुरुवाच / एते हि देवास्तव भृत्यभूताः पदारविन्दं परमं सुदुर्लभम्
स्नेहाने कंठ दाटला, अक्षरे अडखळली, अश्रू ढाळीत आणि हात जोडून वायू म्हणाला—“हे देव तुमचे सेवक झाले आहेत; तरीही तुमचे चरणकमल परम दुर्लभ आहेत.”
Verse 12
चतुर्विधान्पुरुषार्थान्रमेश संप्रार्थये तच्च सदापि देव / दृष्ट्वा हरेः सैव मायैव तावत्सुकारणं किञ्चिदन्यन्न चास्ति
हे रमेश, हे देव! मी सदैव तुमच्याकडे चार पुरुषार्थांची याचना करीत आलो; पण हरीचे दर्शन झाल्यावर कळले—निकट कारण फक्त त्याची माया आहे, तिच्यावाचून काहीच नाही.
Verse 13
अतो नाहं प्रदयोपि भूमन् भवत्पदांभोजनिषवणोत्सुकः / लोकस्य कृष्णाद्विमुखस्य कर्मणा अपुण्यशीलस्य सुदुः खितस्य
म्हणून, हे भूमन्, मी कोणताही वर देऊ इच्छित नाही; मला फक्त तुमच्या चरणकमलांची सेवा करावयाची उत्कंठा आहे—जो कृष्णापासून विमुख आहे, ज्याचे आचरण अपुण्य आहे आणि जो आपल्या कर्मांनी अतिशय दुःखी झाला आहे त्यासाठी नाही.
Verse 14
अनुग्रहार्थं च तवावतारो नान्यश्च किञ्चित्पुरुषार्थस्तवेश / गोभूसुराणां च महीरुहाणां तथा सुराणां प्रवरावतारैः
हे ईश! तुमचा अवतार केवळ अनुग्रहासाठी आहे; तुमचा स्वतःचा अन्य कोणताही पुरुषार्थ नाही. श्रेष्ठ अवतारांनी तुम्ही गायी, ब्राह्मण, पृथ्वी व तिची वृक्षसंपदा, तसेच देव यांचे रक्षण व उन्नती करता.
Verse 15
क्षेमोपकाराणि च वासुदेव क्रीडन्विधत्ते न च किञ्चिदन्यत् / मनो न तृप्यत्यपि शंसतां नः सुकर्ममौलेश्चरितामृतानि
हे वासुदेव! तुम्ही क्रीडाभावाने केवळ क्षेम व उपकारच करता, दुसरे काही नाही. आम्ही स्तुती करीत असतानाही मन तृप्त होत नाही, कारण सुकर्ममौली प्रभूची चरिते अमृतासारखी आहेत.
Verse 16
अच्छिन्नभक्तस्य हि मे मुकुन्द सदा भक्तिं देहि पादारविन्दे / सदा तदेवास्तु न किञ्चिदन्यद्यत्र त्वमासीः पुरुषे देवदेव
हे मुकुंदा! माझी अखंड भक्ती असता, तुझ्या चरणकमळांवर सदैव भक्ती दे. तेच नित्य असो, दुसरे काही नको—जिथे तू वास करतोस, हे पुरुषोत्तम, देवदेवा।
Verse 17
अहं च तत्रास्मि तव प्रसादाद्यत्रास्म्यहं तत्र भवान्महाप्रभो / व्यंसिर्ममेयं च शरीरमध्ये चतुर्मुखश्चैव न चैततदन्यैः
तुझ्या प्रसादाने मी तिथेच आहे; जिथे मी आहे, हे महाप्रभो, तिथे तूही आहेस. माझी ही अंतर्व्याप्ती देहाच्या आत आहे; आणि चतुर्मुख ब्रह्माही तिथेच—हे इतरांना कळत नाही।
Verse 18
मदीयनिद्रा तव वन्दनं प्रभो मदीययामाचरणं प्रदक्षिणम् / मदीयव्याख्याहरणं स्तुतिः स्यादेवं विदित्वा च समर्पयामि
हे प्रभो! माझी निद्रा तुझे वंदन असो; माझे जागरण-आचरण तुझी प्रदक्षिणा असो. माझे कर्मानुष्ठान तुझी स्तुती ठरो. असे जाणून मी सर्व तुला अर्पण करतो।
Verse 19
मद्ब्रृद्धियोग्यं च पदार्थजातं दृष्ट्वा हरेः प्रतिमा एव तच्च / इत्थं मत्वाहं सर्वदा देवदेव तत्रस्थितान्हरिरूपान् भजिष्ये
माझ्या बुद्धिवृद्धीस योग्य असे सर्व पदार्थसमूह पाहून मी मानतो की हे सर्व हरिचीच प्रतिमा आहे. असे समजून, हे देवदेव, मी सदैव तिथे स्थित हरिरूपांचे भजन करीन।
Verse 20
यच्चन्दनं यत्तु पुष्पं च धूपं वस्त्रं च यद्भक्ष्यभोज्यादिकं च / एतत्सर्वं विष्णुप्रीत्यर्थमेवेत्येतद्व्रतं सर्वदा वै करिष्ये
जे चंदन, जे पुष्प, जे धूप, जे वस्त्र, तसेच भक्ष्य-भोज्य इत्यादी मी अर्पण करीन—ते सर्व श्रीविष्णूच्या प्रीत्यर्थच असो. हे व्रत मी सदैव पाळीन।
Verse 21
अवैष्णवान्दूषयिष्ये सदाहं सद्वैष्णवान्पा (ल्लां) लयिष्ये मुरारे / विष्णुद्रुहां छेदयिष्ये च जिह्वां तच्छृण्वतां पूरयिष्ये त्रपूल्काः
मी नेहमी अवैष्णवांची निंदा करीन आणि सद्वैष्णवांचे रक्षण करीन. हे मुरारी, विष्णूचा द्वेष करणाऱ्यांची जीभ मी छाटून टाकीन आणि जे ती निंदा ऐकतील, त्यांचे कान मी शिसं आणि घाणीने भरून टाकीन.
Verse 22
एतादृशी शक्तिर्ममास्ति देव तव प्रसादाद्ब्र लिनोपि विष्णो / अथापि नाहं स्तवने समर्थः लक्ष्म्या ह्यहं कोटिगुणैर्विहीनः
हे देवा, हे महाबली विष्णू, माझी ही शक्ती केवळ तुझ्या कृपेमुळेच आहे. तरीही मी तुझी योग्य स्तुती करण्यास असमर्थ आहे, कारण मी लक्ष्मीपेक्षा कोटी पटीने गुणहीन आहे.
Verse 23
एतत्स्तोत्रं ह्यर्थयेच्चैव या नः तत्र प्रीतिर्ह्यक्षया मे सदा स्यात् / स्तोत्रं ह्येतत्पाठयन्तीह लोके ते वैष्णवास्ते च हरिप्रियाश्च
जी व्यक्ती या स्तोत्राची (फळाची) इच्छा करते, तिच्यावर माझे प्रेम सदैव अक्षय राहो. जे या लोकात या स्तोत्राचे पठण करतात, तेच खरे वैष्णव आहेत आणि तेच हरीला प्रिय आहेत.
Verse 24
कुर्वन्ति ये पठनं नित्यमेव समर्पयिष्यति सदा हरौ च / तेषां हरिः प्रीयते केशवोलं हरौ प्रसन्ने किमलभ्यमस्ति
जे लोक याचे नित्य पठण करतात आणि ते नेहमी हरीला अर्पण करतात, त्यांच्यावर केशव प्रसन्न होतात. आणि एकदा का हरी प्रसन्न झाले, तर काय मिळणे अशक्य आहे?
Verse 25
एवं स्तुत्वा वलदेवो महात्मा तूष्णीं स्थितः प्राञ्जलिरग्रतो हरेः / सरस्वत्युवाच / को वा रसज्ञो भगवन् मुरारे हरे गुणस्तवनात्कीर्तनाद्वा
अशा प्रकारे स्तुती करून महात्मा बलदेव हात जोडून हरीच्या समोर शांत उभे राहिले. तेव्हा सरस्वती म्हणाली: 'हे भगवान मुरारी, केवळ तुझ्या गुणांचे स्तवन किंवा कीर्तन करून रसाचा खरा जाणकार कोण होऊ शकतो?'
Verse 26
अलंबुद्धिं प्राप्नुयाद्देवदेव ब्रह्मादिभिः सर्वदा स्तूयमान / यः कर्णनाडीं पुरुषस्य यातो भवप्रदां देहरतिं छिनत्ति
हे देवदेव! ब्रह्मादि देवांनी सदैव स्तुत, जो पुरुषाच्या कर्णनाडीमार्गाने प्रवेश करून भवप्रदा देहासक्ती छेदतो, तो अचल व दृढ बुद्धी प्राप्त करतो।
Verse 27
न केवलं देहरतिं छिनत्त्यसद्गृहक्षेत्रभार्यासुतेषु नित्यम् / पश्वादिरूपेषु धनादिकेषु अनर्घ्यरत्नेषु प्रियं छिनात्ति
मृत्यू केवळ देह-रतीच छेदत नाही; तो असत् आसक्ती—घर-शेत, पत्नी-पुत्र, पशु इत्यादी, धन-संपत्ती, अगदी अनमोल रत्नांतील प्रियताही—नित्य छिन्न करतो।
Verse 28
अनं तवेदप्रतिपादितोपि लक्ष्मीर्न वै वेद तव स्वरूपम् / चतुर्मुखो नैव वेद न वायुरसौ न वेत्तीति किमत्र चित्रम्
हे अनंत! वेदांनी प्रतिपादित असूनही लक्ष्मी तुझे स्वरूप यथार्थ जाणत नाही. चतुर्मुख ब्रह्माही जाणत नाही, वायूदेवही जाणत नाही—मग यात आश्चर्य ते काय?
Verse 29
एतादृशस्य स्तवने क्वास्ति शक्तिर्मम प्रभो ब्रह्मवाय्वोः सकाशात् / शतैर्गुणैः सर्वदा न्यूनतास्ति अतो हरे दयया मां च पाहि
हे प्रभो! अशा प्रकारच्या स्तवनात माझी शक्ती कुठे? ब्रह्मा व वायू यांच्या तुलनेत मी सदैव शेकडो गुणांनी न्यून आहे; म्हणून हे हरी, दयेने माझेही रक्षण कर।
Verse 30
एवं स्तुत्वा हरिं सा तु तूष्णीमास खगश्वर / भारती तु तदा स्तोतुं हरिं समुपचक्रमे
हे खगेश्वर! अशा रीतीने हरीचे स्तवन करून ती मौन झाली; तेव्हा भारती (सरस्वती) हरीचे स्तवन करण्यास आरंभ करू लागली।
Verse 31
भारत्युवाच / ब्रह्मेश लक्ष्मीश हरे मुरारे गुणांस्तव श्रद्दधानस्य नित्यम् / तथा स्तुवन्तोस्य विवर्धमानां मतिं च नित्यं विषयेष्वसत्सु
भारती म्हणाली— हे ब्रह्मेश, हे लक्ष्मीश, हे हरि मुरारे! श्रद्धावानाच्या अंतःकरणात तुझे गुण सदैव प्रकट राहोत. जो असा तुझी स्तुती करतो त्याची मती नित्य वाढो आणि त्याचे मन असत्, नश्वर विषयांत पुन्हा कधीही न रमो।
Verse 32
कुर्वन्ति वैराग्यममुत्र लोके ततः परं भक्तिदृढां तथैव / ततः परं चैव हरेः प्रसन्नतां कुर्वन्ति नित्यं तव देवदेव
त्या परलोकी ते वैराग्य साधतात; त्यानंतर दृढ भक्ती प्राप्त करतात. आणि त्याही पुढे, हे देवदेव, ते नित्य हरिची प्रसन्न कृपा मिळवीत राहतात।
Verse 33
तेनापरोक्षं च भवेच्च तस्य अतो गुणानां स्तवने च मे रतिः / सा तु प्रजाता पुरुषस्य नित्यं संसारदुः खं तु तदाच्छिनत्ति
त्यामुळे त्याला प्रत्यक्ष साक्षात्कार होतो; म्हणूनच मला त्याच्या गुणस्तवनातच रती आहे. ती भक्ती पुरुषात उत्पन्न झाली की ती नित्य संसारदुःख छेदून टाकते।
Verse 34
विच्छिन्नदुः खस्य तदाधिकारिण आनन्दरूपाख्यफलं ददाति / हरेर्गुणानस्तुवतां च पापं तेषां हि पुण्यं च तथा क्षिणोति
ज्याचे दुःख छिन्न झाले आहे आणि जो त्याचा अधिकारी आहे, त्याला हे ‘आनंद’ नावाचे फळ देते. पण जे हरिचे गुणस्तवन करीत नाहीत, त्यांचे पाप जसे क्षीण करते तसेच त्यांचे पुण्यही क्षीण करते।
Verse 35
एवं विदित्वा परमो गुरुर्मम वायुर्दयालुर्मम वल्लभश्च / हरेर्गुणान्सर्वगुणप्रसारान्ममैव योग्यान्सुखमुख्यभूतान्
असे जाणून (मी समजते की) वायू माझे परम गुरु आहेत—दयाळू आणि मला प्रिय. आणि हरिचे गुण, ज्यातून सर्व गुणांचा प्रसार होतो, ते माझ्यासाठीच योग्य आहेत—त्यांत भक्तिजन्य सुख हे मुख्य आहे।
Verse 36
उद्धृत्य पुण्येभ्य इवार्तबन्धुः शिवश्च नो द्रुह्यति पुण्यकीर्तिम् / तव प्रसादाच्च श्रियः प्रसादाद्वायोः प्रसादाच्च ममास्ति नित्यम्
दुःखीचा आप्तबंधू जसा, तसा त्याने पुण्यबळाने मला उचलून धरले; आणि शिवही माझ्या पुण्यकीर्तीला विरोध करीत नाहीत. तुमच्या प्रसादाने, श्री (लक्ष्मी)च्या प्रसादाने आणि वायूच्या प्रसादाने हा अनुग्रह माझ्याजवळ सदैव राहतो.
Verse 37
यद्यत्करोत्येव सदैव वायुस्तत्तत्करोत्येव सदैव नित्यम् / वायोर्विरोधं न करोति देवः स तद्विरोधं च करोति नित्यम्
वायू जे काही सदैव करतो, तेच देवही नित्य करतो. देव वायूचा विरोध करीत नाही; आणि जो वायूच्या विरुद्ध जातो, त्याला सतत विरोध व विघ्न भोगावे लागते.
Verse 38
हरेर्विरोधं न करोति वायुर्वायोर्विरोधं न करोति विष्णुः / वायोः प्रसादान्ममनास्ति किञ्चिदतानभावश्च तव प्रसादात्
वायू हरीचा विरोध करीत नाही आणि विष्णू वायूचा विरोध करीत नाही. वायूच्या प्रसादाने माझ्यात कशाचाही अभाव नाही; आणि हे प्रभो, तुमच्या प्रसादाने माझा अजेयभाव दृढ झाला आहे.
Verse 39
यथैव मूलं च तथावतारे दुः खादिकं नास्ति समीरणस्य / वायुस्तथान्ये च उभौ मुकुन्दस्तथावतारेषु न दुः खरूपौ
जसा समीरण (वायू) मूळस्वरूपात आणि अवताररूप प्रकटांत दुःखादिकांपासून रहित असतो, तसाच वायू व इतर देवगणही. तसेच मुकुंद (विष्णू)ही आपल्या अवतारांत कधीही दुःखस्वरूप होत नाहीत.
Verse 40
अशक्तवद्दृश्यते वायुदेवः युगानुसारांल्लोकधर्मांस्तु रक्षन् / नरावतारे तत्र देवे मुरारे ह्यशक्तता नेति विचं तनीयम्
युगानुसार लोकधर्माचे रक्षण करताना वायुदेव जणू अशक्त दिसतात. पण जेव्हा मुरारी (भगवान विष्णू) स्वतः नरावतारात अवतरतात, तेव्हा खरे तर कोणतीही अशक्तता नाही, असे जाणावे.
Verse 41
अवताररूपे यमदुः खादिकं च न चिन्तनीयं ज्ञानिभिर्देवदेव / अहं कदाचित्सुखनाशप्रदेशे दैत्यांस्तथा मारयितुं गतोस्मि
हे देवदेव! अवताररूपाने प्रकट होणारी यमसंबंधी दुःखे आणि पीडा देणारे ‘खादिक’ हे ज्ञानीजनांनी भय मानू नयेत, त्यांचा विचारही करू नये। मीही कधी कधी सुखनाशाच्या प्रदेशात दैत्यांचा वध करण्यासाठी गेलो आहे।
Verse 42
नैतावता मम वायोश्च नित्यं दुः खातनं नैव संचितनीयम् / एतादृशोहं स्तवनेनु कास्ति शक्तिर्गुणानां मधुसूदन प्रभो / वायोः सकाशाच्च गुणेन हीना संसाररूपे मुक्तरूपे च देव
असे नाही की मी एकटाच, किंवा वायूदेखील, नित्य हा शाश्वत दुःखभार साठवत राहावा. हे मधुसूदन प्रभो! मी असा असताना केवळ स्तुतीने तुझे गुण वर्णन करण्याची माझ्यात काय शक्ती आहे? हे देव! वायूपेक्षा मी सामर्थ्यात कमी आहे—संसारबंधनातही आणि मुक्तिरूपातही।
Verse 43
एवं स्तुत्वा भारती तु तूष्णीमास खगेश्वर / तदनन्तरजः शेषः प्राञ्जलिः प्राह केशवम्
अशी स्तुती करून भारती (सरस्वती) मौन झाली, हे खगेश्वर। त्यानंतर अनंताचा अनुज शेष हात जोडून केशवाला म्हणाला।
Verse 44
शेष उवाच / नाहं च जाने तव पादमूलं रुद्रो न वेत्ति गरुडो न वेद / अहं वाण्याः शतगुणांशहीनो दत्त्वा ह्यायतनं पाहि मां वासुदेव
शेष म्हणाला—मला तुझ्या पादमूलाचा (परम आधाराचा) बोध नाही; रुद्रालाही नाही, गरुडालाही नाही. मी वाणीच्या सामर्थ्यात शतगुणाने कमी आहे; तरी हे आयतन (आधार/आसन) अर्पण करून, हे वासुदेव, माझे रक्षण कर।
Verse 45
एवं स्तुत्वा सशेषस्तु तूष्णीमास खगेश्वर / तदनन्तरजो वीशः स्तोतुं समुपचक्रमे
अशी स्तुती करून शेषासहित सर्वजण मौन झाले, हे खगेश्वर। त्यानंतर तत्क्षणी प्रभू (विष्णू) स्तुती करण्यास आरंभ करू लागला।
Verse 46
गरुड उवाच / तव पदोः स्तुतिं किं करोम्यहं मम पदांबुजे ह्यर्पितं मनः / कथमहं मुखे पक्षियोनिजः कथमेवङ्गुणा नीडितुं क्षमः
गरुड म्हणाला—तुमच्या दोन्ही चरणांची स्तुती मी कशी करू? माझे मन तर आधीच तुमच्या चरणकमळावर अर्पण झाले आहे. मी पक्षियोनित जन्मलेला, चोचीचे मुख असलेला—अशा दिव्य गुणांचे यथार्थ वर्णन कसे करू शकेन?
Verse 47
एवं स्तुत्वा तु गरुडस्तूष्णीमास नयान्वितः / तदनन्तरजो रुद्रस्तोतुं समुपचक्रमे
अशी स्तुती करून, विवेकयुक्त गरुड मौन झाला. त्यानंतर लगेच रुद्राने स्तोत्र सुरू केले.
Verse 48
रुद्र उवाच / या वै तवेश भगवन्न विदाम भूमन् भक्तिर्ममास्तु शिवपादसरोजमूले / छन्नापि सा ननु सदा न ममास्ति देव तेनाद्रुहं तव विरुद्धमतः करोमि
रुद्र म्हणाला—हे ईश, हे भगवन्, हे सर्वव्यापी महात्मन्! माझी ती भक्ती शिवाच्या चरणकमळमूळी नांदो. पण हे देव, ती भक्ती अंतरी लपलेली असली तरी सदैव माझ्यात टिकत नाही; म्हणून मी अद्रोही असूनही कधी कधी तुमच्या इच्छेविरुद्ध वागतो.
Verse 49
सर्वान्न बुद्धिसहितस्य हरे मुरारे का शक्तिरस्ति वचने मम मूढबुद्धेः / वाण्या सदा शतगुणेन विहीनमेनं मां पाहि चेश मम चायतनं च दत्त्वा
हे हरि, हे मुरारे—सर्वज्ञान व परिपूर्ण बुद्धीने युक्त! माझ्या मूढ बुद्धीच्या वाणीला काय सामर्थ्य? मी अभिव्यक्तीत सदैव शतगुणे न्यून आहे. हे ईश, मला वाचवा आणि माझ्या वाणीला योग्य आधार (आश्रय)ही द्या.
Verse 50
एवं स्तुत्वा स रुद्रस्तु तूष्णीमास द्विजोत्तमः / शेषानन्तरजा देवी वारुणी वाक्यमब्रवीत्
हे द्विजोत्तम! अशी स्तुती करून रुद्र मौन झाले. मग शेष व अनंतानंतर उत्पन्न झालेली देवी वारुणी हे वचन बोलली.
Verse 51
वारुण्युवाच / लक्ष्मीपते ब्रह्मपते मनोः पतेगिरः पते रुद्रपते नृणां पते / गुणांस्तव स्तोतुमहं समर्था न पार्वती नापि सुपर्णपत्नी
वारुणी म्हणाली—हे लक्ष्मीपते, हे ब्रह्मपते, हे मनोः पते, हे वाणीपते, हे रुद्रपते, हे नराधिपते! तुझे गुण पूर्णपणे स्तविण्यास मी समर्थ नाही; पार्वतीही नाही, आणि सुपर्ण (गरुड)ाची पत्नीही नाही।
Verse 52
शेषादहं दशगुणैर्विहीना मां पाहि नित्यं जगतामधीश
शेषाच्या तुलनेत मी दहापटीने गुणहीन आहे; हे जगदीश्वर, माझे नित्य रक्षण कर।
Verse 53
एवं स्तुत्वा वारुणी तु तूष्णीमास खगेश्वर / तदनन्तरजा ब्राह्मी सौपर्णी ह्युपचक्रमे
अशी स्तुती करून, हे खगेश्वर, वारुणी मौन झाली. त्यानंतर तत्क्षणी सुपर्णपुत्र (गरुड)ाची ब्राह्मी शक्ती कार्यास प्रवृत्त झाली।
Verse 54
सौपर्ण्युवाच / स्तोतुं गुणांस्तव हरे जगदी शवाचा श्रोतुं हरे तव कथां श्रवणे न शक्तिः / यस्तत्त्वनुं स्मरति देव तव स्वरूपं को वै नु वेद भुवि तं भगवत्पदार्थम्
सौपर्ण्य (गरुड) म्हणाला—हे हरी, हे जगदीश! माझ्या वाणीत तुझे गुण स्तविण्याची शक्ती नाही; आणि हे हरी, तुझ्या कथा पूर्णपणे ऐकण्याचीही माझ्या श्रवणास सामर्थ्य नाही. हे देव, जो तत्त्वतः तुझ्या स्वरूपाचे स्मरण करतो, तो पृथ्वीवर त्या भगवत्पदार्थ—परम सत्य—कसा न जाणेल?
Verse 55
अतो गुणस्तवने नास्ति शक्तिर्वीन्द्राहदं दशगुणैरवरा च नित्यम्
म्हणून तुझे गुण यथोचित स्तविण्याची शक्ती माझ्यात नाही; आणि इंद्रादिंच्या तुलनेत मी सदैव दहापटीने हीन आहे।
Verse 56
एवं स्तुत्वा तु सौपर्णी तूष्णीमास खगेश्वर / रुद्रानन्तरजा स्तोतुं गिरिजा तूपचक्रमे
अशी स्तुती करून सौपर्णी गरुड, खगेश्वर, मौन झाला. मग रुद्रानंतर जन्मलेली गिरिजा (पार्वती) स्तवनास आरंभ करू लागली.
Verse 57
पार्वत्युवाच गोविन्द नारायण वासुदेव त्वया हि मे किञ्चिदपि प्रयोजनम् / नास्त्येव स्वामिन्न च नाम वाचा सौभाग्यरूपः सर्वदा एक एव
पार्वती म्हणाली— हे गोविंद, हे नारायण, हे वासुदेव! तुझ्यावाचून मला कशाचीही गरज नाही. स्वामी, येथे तुझ्याशिवाय ना नाव आहे ना वाणीचा शब्द; तूच सदैव सौभाग्यस्वरूप, अद्वितीय एक आहेस.
Verse 58
नारायणेति तव नाम च एकमेव वैराग्यभक्तिविभवे परमं समर्थाम् / असंख्यब्रह्मादिकहत्यनाशाने गुर्वङ्गनाकोटिविनाशने च
तुझ्या नामाचा एकच उच्चार—“नारायण”—वैराग्य व भक्तीचे वैभव देण्यास परम समर्थ आहे; आणि असंख्य ब्राह्मण-आदींच्या हत्येसारख्या पापांचा, तसेच गुरुपत्नी-गमनाच्या कोटीसम महापापाचाही नाश करतो.
Verse 59
नामाधिकारिणी चाहं गुणानां च महाप्रभो / स्तवने नास्ति मे शक्ती रुद्राद्दशगुणैरहम्
हे महाप्रभो! मी नामांची अधिष्ठात्री आणि गुणांचीही अधिष्ठात्री आहे; तरीही तुझे स्तवन करण्याची शक्ती माझ्यात नाही—मी रुद्रापेक्षा दहापटीने हीन आहे.
Verse 60
अवरा च सदास्म्येव नात्र कार्या विचारणा / एवं स्तुत्वा सा गिरिजा स्तूष्णीमास खगेश्वर
मी सदैवच कनिष्ठ आहे—यात विचार करण्याचे कारण नाही. असे स्तवन करून गिरिजा मौन झाली, हे खगेश्वर (गरुडा)!
Frequently Asked Questions
It is a request for release from egoic appropriation (ahaṅkāra and mamakāra), which fuels bondage by turning experience into possession and identity. The prayer reframes liberation as belonging to Hari rather than owning outcomes—so surrender becomes the stable ground for knowledge, vigilance (apramāda), and devotion.
Sarasvatī describes śravaṇa as transformative cognition: sacred praise enters through hearing, then ‘cuts’ attachment to the body and its cravings, which are presented as the generator of further becoming (punarbhava/saṃsāra). The mechanism is not mere information but reorientation of desire and identity toward Hari.
The text states that those who recite the hymn daily and offer it to Hari become dear to Keśava; when Hari is pleased, nothing is unattainable. This frames the fruit as grace-mediated: the practice culminates in divine favor rather than mechanical merit alone.
She presents nāma as concentrated potency: uttering “Nārāyaṇa” grants bhakti and vairāgya and destroys even grave sins. Within Purāṇic devotion, the name functions as an accessible locus of the Lord’s presence, especially for those lacking elaborate ritual capacity.