Adhyaya 42
Mudrā-vidhāna (Lalitopākhyāna): Āvāhanī–Saṃkṣobhiṇī–Ākarṣiṇī and allied Mudrās
हा अध्याय ललितोपाख्यानातील उत्तरभागात हयग्रीव–अगस्त्य संवादात येतो. श्रीदेवी प्रसन्न होण्यासाठी मुद्रांची रचना कशी करावी, अशी विधी-अनुशासनाची विनंती अगस्त्य करतात. हयग्रीव आह्वानी महामुद्रा (त्रिखण्डा), त्यानंतर संक्षोभिणी व तिचाच भेद विद्राविणी, तसेच त्रैलोक्य आकर्षणसमर्थ आकर्षिणी यांचे अंगुली-विन्यासासह वर्णन करतात। पुढे उन्मादिनी, महाङ्कुशा (सर्वकार्यसाधक), खेचरी (परम उत्कृष्ट; केवळ ज्ञानाने योगिनींना प्रिय), आणि शीघ्र सर्व सिद्धी प्रवर्तक बीज-मुद्रा यांचे विधान सांगितले आहे। हा अध्याय वंशपरंपरेपेक्षा शाक्त-तांत्रिक विधीतील अचूक, पुनरावृत्तीयोग्य हस्त-चिन्हांची उपासना-प्रक्रिया मांडतो।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने एकचत्वारिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच मुद्राविरचनारीतिमश्वानन निवेदय / याभिर्विरचिताभिस्तु श्रीदेवी संप्रसीदति
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्डमहापुराणाच्या उत्तरभागात, हयग्रीव–अगस्त्य संवादातील ललितोपाख्यानात एकेचाळीसावा अध्याय। अगस्त्य म्हणाले— हे अश्वानन! मुद्रांची रचना-विधी सांग, ज्यांनी केल्यास श्रीदेवी प्रसन्न होते।
Verse 2
हयग्रीव उवाच आवाहनी महामुद्रा त्रिखण्डेति प्रकीर्तिता / परिवृत्य करौ स्पष्टमङ्गुष्ठौ कारयेत्समौ
हयग्रीव म्हणाले— ‘आवाहनी’ ही महामुद्रा ‘त्रिखण्डा’ म्हणूनही प्रसिद्ध आहे। दोन्ही हात वळवून, दोन्ही अंगठे स्पष्टपणे समसमान करावेत।
Verse 3
अनामान्तर्गते कृत्वा तर्जन्यौ कुटिलाकृती / कनिष्ठिके नियुञ्जीत निजस्थाने तपोधन / संक्षोभिण्याख्यामुद्रां तु कथयाम्यधुना श्रुणु
हे तपोधन! दोन्ही तर्जनी अनामिकेच्या आत घालून वाकड्या आकारात कराव्यात; आणि कनिष्ठिका आपल्या जागीच ठेवावी. आता ‘संक्षोभिणी’ नावाची मुद्रा सांगतो— ऐक।
Verse 4
मध्यमे मध्यगे कृत्वा कनिष्ठाङ्गुष्टरोधिते / तर्जन्यो दण्डवत्कृत्वा मध्यमोपर्यनामिके
मध्यम बोट मध्यभागी ठेवून, कनिष्ठिका अंगठ्याने रोखून; तर्जनी दंडासारखी सरळ करून, मध्यमेच्या वर अनामिकेवर ठेवावी।
Verse 5
एतस्या एव मुद्राया मध्यमे सरले यदि / क्रियते विन्ध्यदर्पारे मुद्रा विद्राविणी तथा
याच मुद्रेच्या मध्यभागी सरळ रीतीने जर विन्ध्याचा दर्प नाश करण्यासाठी केली, तर ती ‘विद्राविणी’ मुद्रा म्हणतात।
Verse 6
मध्यमातर्जनीभ्यां तु कनिष्ठानामिके समे / अङ्कुशाकाररूपाभ्यां मध्यगे कलशोद्भव / इयमाकर्षिणी मुद्रा त्रैलोक्याकर्षणे क्षमा
हे कलशोद्भव! मध्यमे व तर्जनी, तसेच कनिष्ठा व अनामिका समान ठेवून दोन्हीला अंकुशाकार केल्यास ही ‘आकर्षिणी’ मुद्रा त्रैलोक्य आकर्षित करण्यास समर्थ आहे।
Verse 7
पुटाकारौ करौ कृत्वा तर्जन्यावङ्कुशाकृती / परिवर्तक्रमेणैव मध्यमे तदधोगते
दोन्ही हात पुटाकार करून, दोन्ही तर्जनी अंकुशाकृती करा; आणि परिवर्तनक्रमाने मध्यमेला तिच्या खाली ठेवा।
Verse 8
क्रमेणानेन देवर्षे मध्यमामध्यगे ऽनुजे / अनामिके तु सरले तद्बहिस्तर्जनीद्वयम्
हे देवर्षी! या क्रमाने मध्यमेच्या मध्यभागी कनिष्ठा ठेवा; अनामिका सरळ ठेवा आणि तिच्या बाहेर दोन्ही तर्जनी असू द्या।
Verse 9
दण्डाकारौ ततोंऽगुष्ठौ मध्यमावर्तदेशगौ / मुद्रैषोन्मादिनी नाम्ना ख्याता वातापितापन
नंतर दोन्ही अंगठे दंडाकार करून मध्यमेच्या वर्तस्थानी ठेवा; ही ‘उन्मादिनी’ नावाची मुद्रा प्रसिद्ध असून वात इत्यादी दोषांना तपविणारी आहे।
Verse 10
अस्यास्त्वनामिकायुग्ममधः कृत्वाङ्कुशाकृति / तर्जन्यावपि तेनैव क्रमेण विनियोजयेत्
यामध्ये अनामिकेची जोडी खाली करून अंकुशासारखी आकृती करावी; आणि त्याच क्रमाने तर्जनीही यथाविधी नियोजावी.
Verse 11
इयं महाङ्कुशा मुद्रा सर्वकार्यार्थसाधिका
ही महाङ्कुशा मुद्रा सर्व कार्ये व अभिलषित अर्थ सिद्ध करणारी आहे.
Verse 13
सव्यं दक्षिणादेशे तु दक्षिणं सव्यदेशतः / बाहू कृत्वा तु देवर्षे हस्तौ सम्परिवर्त्य च ४२।१२ / कनिष्ठानामिके युक्ते क्रमेणानेन तापस / तर्जनीभ्यां समाक्रान्ते सर्वोर्ध्वमपि मध्यमे
हे देवर्षे! डावा हात उजव्या स्थानी आणि उजवा डाव्या स्थानी ठेवून, भुजा करून दोन्ही हात परस्पर उलटे करावेत. हे तापसा! या क्रमाने कनिष्ठा व अनामिका जोडून, तर्जनीद्वयाने त्यांना आवळावे; आणि मध्यमाही पूर्णपणे वर उचलावी.
Verse 14
लोपामुद्रापतेङ्गुष्ठौ कारयेत्सकलावपि / इयं तु खेचरी नाम मुद्रा सर्वोत्तमोत्तमा / एतद्विज्ञानमात्रेण योगिनीनां प्रियो भवेत्
हे लोपामुद्रापते! दोन्ही अङ्गुष्ठही पूर्णपणे यथाविधी करावेत. ही ‘खेचरी’ नावाची मुद्रा सर्वश्रेष्ठांमध्येही परम श्रेष्ठ आहे. हिचे केवळ विज्ञान जाणल्यानेच साधक योगिनींना प्रिय होतो.
Verse 15
परिवर्त्य करौ स्पृष्टावर्धचन्द्रसमाकृती / तर्जन्यङ्गुष्ठयुगलं युगपद्योजयेत्ततः
दोन्ही हात उलटून परस्पर स्पर्श करावेत, ज्यामुळे अर्धचंद्रासारखी आकृती बने; नंतर तर्जनी व अङ्गुष्ठ युगल एकाच वेळी जोडावे.
Verse 16
अधः कनिष्ठावष्टब्धमध्यमे विनियोजयेत् / अथैते कुटिले युक्त्वा सर्वाधस्तादनामिके / बीजमुद्रेयमाचिरात्सर्वसिद्धप्रवर्तिनी
खाली कनिष्ठिका स्थिर करून ती मध्यमे बोटीत नियोजावी. मग वाकड्या बोटांना जोडून सर्वात खाली अनामिका ठेवावी. ही बीजमुद्रा लवकरच सर्व सिद्धी प्रवर्तित करणारी आहे.
Verse 17
मध्याग्रे कुटिलाकारे तर्जन्युपरि संस्थिते / अनामिकामध्यगते तथैव हि कनिष्टिके
मध्यमेच्या अग्रभागाला वाकडे करून तो तर्जनीवर ठेवावा. तसेच अनामिकेच्या मध्यभागीही कनिष्ठिका तशीच ठेवावी.
Verse 18
सर्वा एकत्र संयोज्य चाङ्गुष्ठपरिपीडिताः / एषा तु प्रथमा मुद्रा योनिमुद्रेति संज्ञिता
सर्व बोटे एकत्र जोडून अंगठ्याने दाबावीत. हीच प्रथम मुद्रा ‘योनिमुद्रा’ म्हणून ओळखली जाते.
Verse 19
एता मुद्रास्तु देवर्षे श्रीदेव्याः प्रीतिहेतवः / पूजाकाले प्रयोक्तव्या यथानुक्रमयोगतः
हे देवर्षे! या मुद्रा श्रीदेवीच्या प्रीतीचे कारण आहेत. पूजाकाळी क्रमाने त्यांचा उपयोग करावा.
Frequently Asked Questions
None directly; this chapter is not a vamśa catalog. It is a Lalitopākhyāna ritual-technical unit focused on mudrā-vidhāna transmitted through the Hayagrīva → Agastya teaching line.
Key mudrās include Āvāhanī (Mahāmudrā/Trikhaṇḍā) for invocation-oriented practice, Saṃkṣobhiṇī and its variant Vidrāviṇī for ‘agitating/dispersing’ effects, Ākarṣiṇī explicitly for attraction (trailokyākarṣaṇa), Mahāṅkuśā as broadly ‘all-purpose’ for accomplishing aims, Khecarī as a highly praised yoginī-favored seal, and a Bīja-mudrā said to quickly set siddhis in motion.
It operationalizes devotion to Śrī Devī through embodied liturgy: mudrās serve as standardized “ritual interfaces” that authorize, focus, and sequence sādhana, presenting Shākta power not only as narrative theology but as repeatable practice transmitted by recognized speakers.