Adhyaya 11

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने मोहिनीप्रादुर्भावमलकासुरवधो नाम दशमो ऽध्यायः समाप्तश्चोपोद्धातखण्डः / अगस्त्य उवाच कथं भण्डासुरो जातः कथं वा त्रिपुरांबिका / कथं बभञ्ज तं संख्ये तत्सर्वं वद विस्तरात्

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्डमहापुराणाच्या उत्तरभागात, हयग्रीव–अगस्त्य संवादातील ललितोपाख्यानात ‘मोहिनीप्रादुर्भाव व मलकासुरवध’ नावाचा दहावा अध्याय आणि उपोद्धातखण्ड समाप्त झाला. अगस्त्य म्हणाले—भंडासुर कसा जन्मला? आणि त्रिपुरांबिका कशी? तिने युद्धात त्याचा कसा पराभव केला? ते सर्व विस्ताराने सांगा।

Verse 2

हयग्रीव उवाच पुरा दाक्षायणीं त्यक्त्वा पितुर्यज्ञविनाशनम्

हयग्रीव म्हणाले—पूर्वी दाक्षायणीचा त्याग करून, (शिवांनी) तिच्या पित्याचा यज्ञ नष्ट केला।

Verse 3

आत्मानमात्मना पश्यञ्ज्ञानानन्दरसात्मकः / उपास्यमानो मुनिभिरद्वन्द्वगुणलक्षणः

तो स्वात्म्याने आत्म्याचे दर्शन करीत, ज्ञान-आनंदरसस्वरूप आहे। मुनिगणांनी उपास्य, तो द्वंद्वरहित गुणलक्षणांनी युक्त आहे।

Verse 4

गङ्गाकूले हिमवतः पर्यन्ते प्रविवेश ह / सापि शङ्करमा राध्य चिरकालं मनस्विनी

तो गंगेच्या काठी, हिमवंताच्या सीमाभागात प्रवेशला. ती मनस्विनीही दीर्घकाळ शंकराची आराधना करीत राहिली.

Verse 5

योगेन स्वां तनुं त्यक्त्वा सुतासीद्धिमभूभृतः

योगबलाने आपले शरीर त्यागून ती हिमभूभृत (हिमालय) राजाची कन्या झाली.

Verse 6

स शैलो नारदाच्छ्रुत्वा रुद्राणीति स्वकन्याकाम् / तस्य शुश्रूषणार्थाय स्थापयामास चान्तिके

त्या शैलराजाने नारदाकडून ऐकून की त्याची कन्या ‘रुद्राणी’ आहे, तिच्या सेवेसाठी तिला (शंकराच्या) सान्निध्यात ठेवले.

Verse 7

एतस्मिन्नन्तरे देवास्तारकेण हि पीडिताः / ब्रह्मणोक्ताः समाहूय मदनं चेदमब्रुवन्

याच दरम्यान तारकाने पीडित देव, ब्रह्माच्या सांगण्यावरून एकत्र येऊन मदनाला असे म्हणाले.

Verse 8

सर्गादौ भगवान्ब्रह्म सृजमानो ऽखिलाः प्रजाः / न निर्वृतिरभूत्तस्य कदाचिदपि मानसे / तपश्चचार सुचिरं मनोवाक्कायकर्मभिः

सृष्टीच्या आरंभी भगवान ब्रह्मा सर्व प्रजा निर्माण करीत असूनही मनात कधीही तृप्ती झाली नाही; म्हणून त्यांनी मन-वाणी-देह-कर्मांनी दीर्घकाळ तप केले।

Verse 9

ततः प्रसन्नो भगवान्सलक्ष्मीको जनार्दनः / वरेण च्छन्दयामास वरदः सर्वदेहिनाम्

तेव्हा लक्ष्मीसहित भगवान जनार्दन प्रसन्न झाले; सर्व देहधाऱ्यांना वर देणारे त्यांनी वरदान देऊन (ब्रह्माला) संतुष्ट केले।

Verse 10

ब्रह्मोवाच / यदि तुष्टो ऽसि भगवन्ननायासेन वै जगत् / चराचरयुतं चैतत्सृजामि त्वत्प्रसादतः

ब्रह्मा म्हणाले— हे भगवन्! आपण प्रसन्न असाल तर आपल्या कृपेने मी अनायासे चर-अचरांसह हे जग निर्माण करीन।

Verse 11

एवमुक्तो विधात्रा तु महाल क्ष्मीमुदैक्षत / तदा प्रादुरभूस्त्वं हि जगन्मोहनरूपधृक्

विधात्याने (ब्रह्माने) असे म्हटल्यावर त्यांनी महालक्ष्मींकडे दृष्टि टाकली; तेव्हा तुम्ही जगाला मोहित करणारे रूप धारण करून प्रकट झालात।

Verse 12

तवायुधार्थं दत्तं च पुष्पबाणेक्षुकार्मुकम् / विजयत्वमजेयत्वं प्रादा त्प्रमुदितो हरिः

तुमच्या आयुधासाठी पुष्पबाण व इक्षुधनुष्य देण्यात आले; प्रसन्न हरिने तुम्हाला विजय आणि अजेयत्वही प्रदान केले।

Verse 13

असौ सृजति भूतानि कारणेन स्वकर्मणा / साक्षिभूतः स्वजनतो भवान्भजतु निर्वृन्तिम्

तो आपल्या कर्मकारणाने भूतांची सृष्टी करतो; स्वजनांत साक्षी होऊन आपण परम निर्वृती भजावी।

Verse 14

एष दत्तवरो ब्रह्मा त्वयि विन्यस्य तद्भरम् / मनसो निर्वृतिं प्राप्य वर्तते ऽद्यापि मन्मथ

हे मन्मथ! वरप्राप्त हा ब्रह्मा तो भार तुझ्यावर ठेवून मनाची निर्वृती मिळवून आजही स्थित आहे।

Verse 15

अमोघं बलवीर्यं ते न ते मोघः पराक्रमः

तुझे बल-वीर्य अमोघ आहे; तुझा पराक्रम कधीही व्यर्थ होत नाही।

Verse 16

सुकुमाराण्यमोघानि कुसुमास्त्राणि ते सदा / ब्रह्मदत्तवरो ऽयं हि तारको नाम दानवः

तुझे कोमल पुष्पास्त्रेही सदैव अमोघ आहेत; कारण ‘तारक’ नावाचा हा दानव ब्रह्मदत्त वराने युक्त आहे।

Verse 17

बाधते सकलांल्लोकानस्मानपि विशेषतः / शिवपुत्रादृते ऽन्यत्र न भयं तस्य विद्यते

तो सर्व लोकांना, विशेषतः आम्हालाही, बाधा देतो; शिवपुत्रावाचून त्याला अन्य कुणाचे भय नाही।

Verse 18

त्वां विनास्मिन्महाकार्ये न कश्चित्प्रवदेदपि / स्वकराच्च भवेत्कार्यं भवतो नान्यतः क्वचित्

हे प्रभो, तुमच्याविना या महाकार्यात कोणीही बोलूही शकत नाही. हे कार्य तुमच्या स्वतःच्या हातूनच सिद्ध होईल; अन्य कुठूनही कधीच नाही.

Verse 19

आत्म्यैक्यधयाननिरतः शिवो गौर्या समन्वितः / हिमाचलतले रम्ये वर्तते मुनिभिर्वृतः

आत्मैक्याच्या ध्यानात निमग्न शिव, गौरीसह, रम्य हिमाचलाच्या पायथ्याशी मुनिंनी वेढलेला विराजमान आहे.

Verse 20

तं नियोजय गौर्यां तु जनिष्यति च तत्सुतः / ईषत्कार्यमिदं कृत्वा त्रायस्वास्मान्महाबल

त्याला गौरीकडे नियोजित कर; त्याचा पुत्रही उत्पन्न होईल. हे महाबलवान, हे थोडेसे कार्य करून आमचे रक्षण कर.

Verse 21

एवमभ्यर्थितो देवैः स्तूयमानो मुहुर्मुहुः / जगामात्मविनाशाय यतो हिमवतस्तटम्

देवांनी असे विनवून आणि वारंवार स्तुती करून, तो आत्मविनाशासाठी हिमवताच्या तटाकडे गेला.

Verse 22

किमप्याराधयान्तं तु ध्यानसंमीलितेक्षणम् / ददर्शेशानमासीनं कुसुमषुरुदायुधः

काही आराधना करत असताना, ध्यानाने डोळे मिटून आसनस्थ ईशानाला त्याने पाहिले—ज्याचे आयुध पुष्पबाण होते.

Verse 23

एतस्मिन्नन्तरे तत्र हिमवत्तनया शिवम् / आरिराधयिषुश्चा गाद्बिभ्राणा रूपमद्भुतम्

याच दरम्यान तेथे हिमवंताची कन्या पार्वती, अद्भुत रूप धारण करून, शिवाची आराधना करण्यास गेली।

Verse 24

समेत्य शम्भुं गिरिजां गन्धपुष्पोपहारकैः / शुश्रूषणपरां तत्र ददर्शातिबलः स्मरः

गिरिजा गंध व पुष्पांचे उपहार घेऊन शंभूकडे आली; तेथे सेवेत तत्पर तिला अतिबल स्मराने पाहिले।

Verse 25

अदृश्यः सर्वभूतानान्नातिदूरे ऽस्य संस्थितः / सुमनोमार्गणैरग्र्यैस्स विव्याध महेश्वरम्

सर्वभूतांना अदृश्य असा तो फार दूर नव्हता; श्रेष्ठ पुष्पबाणांनी त्याने महेश्वराला विद्ध केले।

Verse 26

विस्मृत्य स हि कार्याणि बाणविद्धो ऽन्तिके स्थिताम् / गौरीं विलोकयामास मन्मथाविष्टचेतनः

बाणाने विद्ध झाल्यावर त्याने आपली कार्ये विसरली; मन्मथाने व्यापलेल्या चित्ताने जवळ उभी असलेल्या गौरीकडे तो पाहू लागला।

Verse 27

धृतिमालंब्य तु पुनः किमेतदिति चिन्तयन् / ददर्शाग्रे तु सन्नद्धं मन्मथं कुसुमायुधम्

पुन्हा धैर्य धरून ‘हे काय?’ असा विचार करीत, त्याने समोर सज्ज असलेला कुसुमायुध मन्मथ पाहिला।

Verse 28

तं दृष्ट्वा कुपितः शूली त्रैलोक्यदहनक्षमः / तार्तीयं चक्षुरुन्मील्य ददाह मकरध्वजम्

त्याला पाहून शूलधारी शिव क्रोधित झाले, जे त्रैलोक्य दहन करण्यास समर्थ आहेत। तिसरा नेत्र उघडून त्यांनी मकरध्वज (कामदेव)ाला जाळून टाकले।

Verse 29

शिवेनैवमवज्ञाता दुःखिता शैलकन्यका / अनुज्ञया ततः पित्रोस्तपः कर्तुमगाद्वनम्

शिवाने अशा प्रकारे अवज्ञा केल्याने शैलकन्या (पार्वती) दुःखी झाली. मग पित्याची परवानगी घेऊन ती तप करण्यासाठी वनात गेली.

Verse 30

अथ तद्भस्म संवीक्ष्य चित्रकर्मा गणेश्वरः / तद्भस्मना तु पुरुषं चित्राकारं चकार सः

मग ते भस्म पाहून गणेश्वर चित्रकर्म्याने त्याच भस्मापासून विचित्र आकाराचा एक पुरुष घडविला.

Verse 31

तं विचित्रतनुं रुद्रो ददर्शाग्रे तु पूरुषम् / तत्क्षणाज्जात जीवो ऽभून्मूर्तिमानिव मन्मथः / महाबलो ऽतितेजस्वी मध्याह्नार्कसमप्रभः

रुद्राने समोर त्या विचित्र देहाच्या पुरुषाला पाहिले. तत्क्षणी तो जिवंत झाला, जणू मूर्तिमान मन्मथ; महाबलवान, अतितेजस्वी, मध्यान्हीच्या सूर्याप्रमाणे प्रभायुक्त।

Verse 32

तं चित्रकर्मा बाहुभ्यां समालिङ्ग्य मुदान्वितः / स्तुहि वाल महादेवं स तु सर्वार्थसिद्धिदः

चित्रकर्म्याने आनंदाने त्याला दोन्ही बाहूंनी आलिंगन केले आणि म्हणाला—“वत्सा, महादेवाची स्तुती कर; तोच सर्वार्थसिद्धिदाता आहे.”

Verse 33

इत्युक्त्वा शतरुद्रीयमुपादिशदमेयधीः / ननाम शतशो रुद्रं शतरुद्रियमाजपन्

असे म्हणत त्या अमेय बुद्धीच्या पुरुषाने शतरुद्रीयाचा उपदेश केला. मग शतरुद्रीयाचा जप करीत त्याने शेकडो वेळा रुद्राला नमस्कार केला.

Verse 34

ततः प्रसन्नो भगवान्महादेवो वृषध्वजः / वरेण च्छन्दयामास वरं वव्रे स बालकः

तेव्हा वृषध्वज भगवान महादेव प्रसन्न झाले आणि वर देण्यास उद्युक्त झाले. त्या बालकानेही एक वर मागितला.

Verse 35

प्रतिद्वन्द्विबलार्थं तु मद्बलेनोपयोक्ष्यति / तदस्त्रशस्त्रमुख्यानि वृथा कुर्वन्तु नो मम

प्रतिद्वन्द्वीच्या बळासाठी तो माझ्याच बळाचा उपयोग करील; म्हणून माझ्याविरुद्ध त्याची मुख्य अस्त्र-शस्त्रे व्यर्थ ठरोत.

Verse 36

तथेति तत्प्रतिश्रुत्य विचार्य किमपि प्रभुः / षष्टिवर्षसहस्राणि राज्यमस्मै ददौ पुनः

‘तथास्तु’ असे म्हणून त्याचे वचन स्वीकारून प्रभूने काही विचार केला आणि मग त्याला पुन्हा साठ हजार वर्षांचे राज्य दिले.

Verse 37

एतद्दृष्ट्वा तु चरितं धाता भण्डिति भण्डिति / यदुवाच ततो नाम्ना भण्डो लोकेषु कथ्यते

हे चरित्र पाहून धात्याने ‘भण्डि! भण्डि!’ असे म्हटले; धात्याच्या त्या उच्चारामुळे तो लोकांत ‘भण्ड’ या नावाने ओळखला जाऊ लागला.

Verse 38

इति दत्त्वा वरं तस्मै सर्वैर्मुनिगणैर्वृतः / दत्त्वास्त्राणि च शस्त्राणि तत्रैवान्तरधाच्च सः

अशा रीतीने त्याला वर देऊन, सर्व मुनिगणांनी वेढलेला तो, अस्त्रे व शस्त्रे देऊन तेथेच अंतर्धान पावला।