Adhyaya 18

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे किंपुरुषादिवर्षवर्णनं नाम सप्तदशो ऽध्यायः सूत उवाच मध्ये हिमवतः पृष्ठे कैलासो नाम पर्वतः / तस्मिन्निवसति श्रीमान्कुबेरः सह राक्षसैः

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त पूर्वभागाच्या द्वितीय अनुषंगपादात ‘किंपुरुषादि-वर्षवर्णन’ नावाचा सतरावा अध्याय. सूत म्हणाले—हिमवंताच्या मध्यभागी पृष्ठावर कैलास नावाचा पर्वत आहे; तेथे श्रीमान कुबेर राक्षसांसह निवास करतो.

Verse 2

अप्सरोनुचरो राजा मोदते ह्यलकाधिपः / कैलासपादात्संभूतं पुण्यं शीतजलं शुभम्

अप्सरांच्या सेवेत असलेला तो राजा, अलकेचा अधिपती, आनंदित असतो; आणि कैलासाच्या पायथ्यापासून उत्पन्न झालेले पुण्य, शीतल, शुभ जल (तेथे) आहे.

Verse 3

मदं नाम्ना कुमुद्वत्त्त्सरस्तूदधिसन्निभम् / तस्माद्दिव्यात्प्रभवति नदी मन्दाकिनी शुभा

‘मद’ नावाचे कुमुदांनी युक्त सरोवर समुद्रासारखे भासते; त्या दिव्य सरातूनच शुभ मन्दाकिनी नदी उत्पन्न होते.

Verse 4

दिव्यं च नन्दनवनं तस्यास्तीरे महद्वनम् / प्रागुत्तरेम कैलासाद्दिव्यं सर्वौंषधि गिरिम्

त्याच्या तीरावर दिव्य नंदनवन आणि एक महान वन आहे. कैलासाच्या पूर्वोत्तर दिशेस सर्व औषधींनी युक्त असा दिव्य गिरि आहे.

Verse 5

रत्नधातुमयं चित्रं सबलं पर्वतं प्रति / चन्द्रप्रभो नाम गिरिः सुशुभ्रो रत्नसन्निभः

रत्नधातूंनी बनलेला, विचित्र व बलवान असा तो पर्वत आहे. त्याचे नाव चंद्रप्रभ; तो अत्यंत शुभ्र, रत्नासारखा तेजस्वी आहे.

Verse 6

तस्य पादे महाद्दिव्यं स्वच्छोदं नाम तत्सरः / तस्माद्दिव्यात्प्रभवति स्वच्छोदा नाम निम्नगा

त्या पर्वताच्या पायथ्याशी ‘स्वच्छोद’ नावाचे एक महान दिव्य सरोवर आहे. त्या दिव्य सरोवरातून ‘स्वच्छोदा’ नावाची नदी उत्पन्न होते.

Verse 7

तस्यास्तीरे महद्दिव्यं वनं चैत्ररथं शुभम् / तस्मिन् गिरौ निवसति मणिभद्रः सहानुगः

त्या तीरावर ‘चैत्ररथ’ नावाचे महान दिव्य व शुभ वन आहे. त्या पर्वतावर अनुचरांसह मणिभद्र निवास करतो.

Verse 8

यक्षसेनापतिः क्रूरो गुह्यकैः परिवारितः / पुण्या मन्दाकिनी चैव नदी स्वच्छोदका च या

तो क्रूर यक्षसेनापती गुह्यकांनी वेढलेला असतो. तेथे पुण्य मन्दाकिनी नदी आणि स्वच्छ जलाची स्वच्छोदका नदीही आहे.

Verse 9

महीमण्डलमध्येन प्रविष्टे ते महोदधिम् / कैलासाद्दक्षिणे प्राच्यां शिवसत्त्वौषधिं गिरिम्

ते पृथ्वीमंडलाच्या मध्यभागातून प्रविष्ट होऊन महोदधीपर्यंत गेले आणि कैलासाच्या दक्षिण-पूर्वेस शिवस्वभाव औषधींनी युक्त असा पर्वत पाहिला।

Verse 10

मनः शिलामयं दिव्यं चित्राङ्गं पर्वतं प्रति / लोहितो हेमशृङ्गश्च गिरिः सूर्यप्रभो महान्

मनःशिलेसारखा दिव्य व चित्रांग असा तो पर्वत होता; आणि ‘लोहित’ व ‘हेमशृंग’ नावाचा महान् गिरि सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होता।

Verse 11

तस्य पादे महद्दिव्यं लोहितं नाम तत्सरः / तस्मात्पुण्यः प्रभवति लौहित्यः स नदो महान्

त्या पर्वताच्या पायथ्याशी ‘लोहित’ नावाचे एक महान् दिव्य सरोवर होते; त्यातूनच पुण्यदायी ‘लौहित्य’ नावाची ती महान नदी उत्पन्न होते।

Verse 12

देवारण्यं विशोकं च तस्य तीरे महद्वनम् / तस्मिन्गिरौ निवसति यक्षो मणिधरो वशी

त्याच्या तीरावर ‘देवारण्य’ आणि ‘विशोक’ नावाचे एक महान वन आहे; त्या गिरिवर मणिधर नावाचा वशी यक्ष निवास करतो।

Verse 13

सौम्यैः मुधार्मिकैश्चैव गुह्यके परिवारितः / कैलासाद्दक्षिणे पार्श्वे क्रूरसत्त्वौषधिर्गिरिः

तो सौम्य व मधार्मिक गुह्यकांनी परिवृत असतो; आणि कैलासाच्या दक्षिण पार्श्वास ‘क्रूरसत्त्वौषधि’ नावाचा गिरि आहे।

Verse 14

वृत्रकायात्किलोत्पन्नमञ्जनं त्रिककुं प्रति / सर्वधातुमयस्तत्र सुमहान्वैद्युतो गिरिः

वृत्राच्या देहातून उत्पन्न झालेले अंजन त्रिककुकडे गेले; तेथे सर्वधातुमय असा अतिमहान वैद्युत पर्वत आहे।

Verse 15

तस्य पादे कलः पुण्यं मानसं सिद्धसेवितम् / तस्मात्प्रभवेते पुण्या सरयूर्लोकविश्रुता

त्याच्या पायथ्याशी ‘कल’ नावाचे पुण्य मानस-सरोवर आहे, जे सिद्धजन सेवित करतात; त्यातूनच लोकप्रसिद्ध पुण्य सरयू नदी प्रकट होते।

Verse 16

तस्यास्तीरे वन दिव्यं वैभ्राजं नाम विश्रुतम् / कुबेरा नुचरस्तत्र प्रहेतितनयो वशी

त्या (सरयूच्या) तीरावर ‘वैभ्राज’ नावाचे प्रसिद्ध दिव्य वन आहे; तेथे कुबेराचा अनुचर, प्रहेतीचा पुत्र वशी राहतो।

Verse 17

ब्रह्मपितो निवसति राक्षसो ऽनन्तविक्रमः / अतरिक्षचरैर्घोरैर्यातुधानशतैर्वृतः

तेथे ब्रह्मपिताचा पुत्र, अनंत पराक्रमी राक्षस निवास करतो; तो आकाशचारी भयंकर यातुधानांच्या शेकडो समूहांनी वेढलेला असतो।

Verse 18

अपरेण तु कैलासात्पुण्यसत्त्वौषधिर्गिरिः / अरुणः पर्वतश्रेष्ठो रुक्मधातुमयः शुभः

कैलासाच्या दुसऱ्या बाजूस पुण्य सत्त्व व औषधींनी युक्त ‘अरुण’ नावाचा शुभ, रुक्मधातुमय श्रेष्ठ पर्वत आहे।

Verse 19

भवस्य दयितः श्रीमान्पर्वतो मेघसन्निभः / शातकैंभमयैः शुभ्रैः शिलाजालैः समावृतः

भवाचा प्रिय असा श्रीमान पर्वत मेघासारखा भासतो; शातकुंभ-सुवर्णमय शुभ्र शिलाजाळ्यांनी तो आच्छादित आहे।

Verse 20

शातसंख्यैस्तापनीयैः शृङ्गैर्दिवमिवोल्लिखन् / मुञ्जवास्तु महादिव्यो दुर्गः शैलो हिमाचितः

शेकडो तपनीय (सुवर्ण) शिखरांनी तो जणू आकाश कुरतडतो; मुञ्जवास्तु नावाचा तो महादिव्य, दुर्गम शैल हिमाने आच्छादित आहे।

Verse 21

तस्मिन्गिरौ निवसति गिरीशो धूम्रलोचनः / तस्या पादात्प्रभवति शैलोदं नाम तत्सरः

त्या गिरिवर धूम्रलोचन गिरीश निवास करतो; त्याच्याच पायापासून ‘शैलोद’ नावाचे ते सरोवर उत्पन्न होते।

Verse 22

तस्मात्प्रभवते पुण्या शिलोदा नाम निम्रगा / सा चक्षुः सीतयोर्मध्ये प्रविष्टा लवणोदधिम्

त्यातून ‘शिलोदा’ नावाची पुण्य नदी वाहते; ती चक्षुः व सीता नद्यांच्या मध्येून जाऊन लवणसागरात मिळते।

Verse 23

तस्यास्तीरे वनं दिव्यं विश्रुतं सुरभीति वै / सव्योत्तरेण कैलासाच्छिवः सत्त्वौषधिर्गिरिः

तिच्या तीरावर ‘सुरभी’ म्हणून विख्यात दिव्य वन आहे; कैलासाच्या वाम-उत्तर दिशेस ‘शिव’ नावाचा सत्त्वौषधींनी युक्त गिरि आहे।

Verse 24

गौरं नाम गिरिश्रेष्ठं हरितालमयं प्रति / हिरण्यशृङ्गः सुमहान् दिव्यो मणिमयो गिरिः

‘गौर’ नावाचा तो श्रेष्ठ पर्वत हरितालवर्णी होता; सुवर्णशिखरयुक्त, अतिमहान, दिव्य व मणिमय गिरि होता।

Verse 25

तस्या पादे महाद्दिव्यं शुभं काञ्चनवालुकम् / रम्यं बिन्दुसरो नाम यत्र राजा भगीरथः

त्या पर्वताच्या पायथ्याशी दिव्य, शुभ, सुवर्ण-वाळूने युक्त रम्य ‘बिंदुसर’ नावाचे सरोवर आहे, जिथे राजा भगीरथ होता।

Verse 26

गङ्गनिमित्तं राजर्षिरुवास बहुलाः समाः / दिवं यास्यन्ति ते बुर्वे गङ्गतोयपरिप्लुताः

गंगेच्या निमित्ताने राजर्षीने अनेक वर्षे तेथे वास केला. मी सांगतो—जे गंगाजलाने स्नात/सिक्त होतात ते स्वर्गास जातात।

Verse 27

मदीय इति निश्चित्य समाहितमनाः शिवे / तत्र त्रिपयगा देवी प्रथमं तु प्रतिष्ठिता / सोमपादात्प्रसूता सा सप्तधा प्रतिपद्यते

‘हे माझेच’ असा निश्चय करून, शिवामध्ये एकाग्र मनाने, तेथे त्रिपथगा देवी (गंगा) प्रथम प्रतिष्ठित झाली. सोमाच्या पादापासून प्रसूत होऊन ती सात धारांनी प्रवाहित होते।

Verse 28

यूपा मणिमयास्तत्र वितताश्च हिरण्मयाः / तत्रेष्ट्वा तु गतः सिद्धिं शक्रः सर्वैः सुरैः सह

तेथे मणिमय यूप (यज्ञस्तंभ) पसरलेले होते आणि सुवर्णमयही होते. तेथे यज्ञ करून शक्र (इंद्र) सर्व देवांसह सिद्धीला पोहोचला।

Verse 29

दिवि च्छायापथो यस्तु अनुनक्षत्रमण्डलः / दृश्यते भास्वरो रात्रौ देवी त्रिपथगा तु सा

आकाशात नक्षत्रमंडळासह पसरलेला जो छायापथ, तो रात्री तेजस्वी दिसतो; तीच देवी त्रिपथगा आहे.

Verse 30

अन्तरिक्षं दिवञ्चैव भावयन्ती सुरापगा / भवोत्तमाङ्गे पतिता संरूद्धा यौगमायया

अंतरिक्ष व स्वर्ग पावन करणारी सुरापगा, भवाच्या (शिवाच्या) मस्तकी पडली आणि योगमायेनं रोखली गेली.

Verse 31

तस्या ये बिन्दवः केचित् क्रुद्धायाः पतिता भुवि / कृतं तु तैर्बिदुसरस्ततो बिन्दुसरः स्मृतम्

क्रुद्ध देवीचे काही थेंब भूमीवर पडले; त्यांपासून ‘बिदुसर’ सरोवर झाले, म्हणून ते ‘बिंदुसर’ म्हणून ओळखले गेले.

Verse 32

ततो निरूद्धा सा देवी भवेन स्मयता किल / चिन्तयामास मनसा शङ्करक्षेपमं प्रति

तेव्हा भवाने (शिवाने) स्मित करून देवीला रोखले; मग तिने मनात शंकराला झटकून टाकण्याचा उपाय विचारला.

Verse 33

भित्त्वा विशामि पातालं स्रोतसागृह्य शङ्करम् / ज्ञात्वा तम्या अभिप्रायं क्रूरं देव्याश्चिकीर्षितम्

‘मी पाताळ भेदून आत जाईन आणि प्रवाहाने शंकराला धरून नेईन’—देवीचा हा क्रूर हेतू जाणून.

Verse 34

तिरोभावयितुं बुद्धिरासीदङ्गेषु तां नदीम् / तस्यावलेपं ज्ञात्वा तु नद्याःक्रुद्धस्तुशङ्करः

त्या नदीला आपल्या अंगांत लीन करण्याची बुद्धी झाली; नदीचा गर्व जाणून शंकर क्रुद्ध झाले।

Verse 35

न्यरुपाच्च शिरस्येनां वेगेन पततीं भुवि / एतस्मिन्नेव काले तु दृष्ट्वा राजानमग्रतः

वेगाने भूमीवर पडणारी ती नदी त्यांनी आपल्या शिरावर थांबविली; त्याच वेळी समोर राजाला पाहून।

Verse 36

धमनीसंततं क्षीणं क्षुधया व्याकुलेन्द्रियम् / अनेन तोषितश्चाहं नद्यर्थं पूर्वमेव तु

क्षुधेने व्याकुळ इंद्रिये आणि शिराशिरांपर्यंत क्षीण देह—याने मला संतुष्ट केले; नदीच्या हेतूसाठी तर मी आधीच प्रसन्न होतो।

Verse 37

बुद्धास्य वरदानं च कोपं नियतवांस्तु सः / ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा धारय स्वर्णदीमिति

बुद्धाला दिलेल्या वरदानाचे स्मरण करून त्याने क्रोध आवरला; ब्रह्मदेवांचे वचन ऐकून—‘स्वर्णदीला धारण कर’—असे केले।

Verse 38

ततो विसर्जयामास संरुद्धां स्वेन तेजसा / नदीं भगीरथस्यार्थे तपसोग्रेण तोषितः

मग आपल्या तेजाने अडवून ठेवलेली ती नदी त्यांनी सोडून दिली; भगीरथाच्या हेतूसाठी, त्याच्या उग्र तपाने संतुष्ट होऊन।

Verse 39

ततो विसृज्यमानायाः स्रोत स्तत्सप्तधा गतम् / तिस्रः प्ताचीमिमुखं प्रतीचीं तिस्र एव तु

मग प्रवाहित होत असताना त्या नदीचा प्रवाह सात भागांत विभागला गेला; तीन धारा पूर्वेकडे, आणि तीन धारा पश्चिमेकडे गेल्या।

Verse 40

नद्याः स्रोतस्तु गङ्गायाः प्रत्यपद्यत सप्तधा / नलिनी ह्लादिनी चैव पावनी चैव प्राच्यगाः

गंगेचा प्रवाह सात भागांत विभागला गेला; नलिनी, ह्लादिनी आणि पावनी या तीन धारा पूर्वेकडे वाहू लागल्या।

Verse 41

सीता चक्षुश्च सिन्धुश्च प्रतीचीन्दिशमास्थिताः / सप्तमी त्वन्वगात्तासां दक्षिणेन भगीरथम्

सीता, चक्षु आणि सिन्धु या धारा पश्चिम दिशेत स्थिर झाल्या; आणि सातवी धारा त्यांच्या दक्षिणेकडून भागीरथाच्या मागोमाग गेली।

Verse 42

तस्माद्भागीरथी या सा प्रविष्टा लवणोदधिम् / सप्तैता भावयन्तीदं हिमाह्वं वर्षमेव तु

म्हणून जी भागीरथी धारा लवण समुद्रात प्रविष्ट झाली, त्या सातही धारा ‘हिम’ नावाच्या या वर्षप्रदेशाला पावन व समृद्ध करीत राहतात।

Verse 43

प्रसूताः सप्त नद्यस्ताः शुभा बिन्दु सरोद्भवाः / नानादेशान्प्लावयन्त्यो मलेच्छप्रायास्तु सर्वशः

बिंदु सरोवरातून त्या सात शुभ नद्या उत्पन्न झाल्या; त्या अनेक देशांना जलमय करीत सर्वत्र म्लेच्छ-बहुल प्रदेशांपर्यंतही पसरल्या।

Verse 44

उपगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः / शिलीन्ध्रान्कुन्त लांश्चीनान्बर्बरान्यवनाध्रकान्

जिथे वासव (इंद्र) वर्षा करतो तिथे त्या सर्व नद्या जातात—शिलींध्र, कुंतल, चीन, बर्बर आणि यवन-आध्रक देशांना सिंचित करीत।

Verse 45

पुष्कराश्च कुलिन्दांश्च अचोंलद्विचराश्च ये / कृत्वा त्रिधा सिंहवन्तं सीतागात्पश्चिमोद धिम्

पुष्कर, कुलिंद आणि जे अचोल-द्विचर म्हणून ओळखले जातात—सिंहवंत पर्वताला तीन प्रवाहांत विभागून सीता पश्चिम समुद्राकडे गेली।

Verse 46

अथ चीनमरूंश्चैव तालांश्च मसमूलिकान् / भद्रास्तुषारांल्लाम्याकान्बाह्लवान्पारटान्खशान्

मग ती चीन व मरु, तसेच ताल व मसमूलिक; भद्र, तुषार, लाम्यक, बाह्लव, पारट आणि खश—या देशांकडेही ती प्रवाहित झाली।

Verse 47

एताञ्जनपदां श्चक्षुः प्रावयन्ती गतोदधिम् / दरदांश्च सकाश्मीरान् गान्धरान् रौरसान् कुहान्

या जनपदांना जणू दृष्टीसारखी सिंचित करीत ती समुद्रापर्यंत पोहोचली; आणि दरद, काश्मीर, गांधार, रौरस व कुह—यांनाही ओलांडीत गेली।

Verse 48

शिवशैलानिन्द्रपदान्वसतीश्च विसर्जमान् / सैन्धवान्रन्ध्रकरकाञ्छमठाभीररोहकान्

शिवशैल व इंद्रपद, तसेच वसती प्रदेश मागे टाकीत; ती सैंधव, रंध्रकरक आणि छमठ, आभीर, रोहक—या जनांच्या देशांपर्यंतही पोहोचली।

Verse 49

शुनासुखांश्चोर्द्धमरून्सिन्धुरेतान्निषेवते / गन्धर्वकिन्नरान्यक्षान्रक्षोविद्याधरोरगान्

गंगा शुनासुख, ऊर्ध्वमरु, सिंधु इत्यादी प्रदेश तसेच गंधर्व, किन्नर, यक्ष, राक्षस, विद्याधर आणि नाग यांच्या निवासस्थानांनाही स्पर्श करून पावन करते।

Verse 50

कलापग्रामकांश्चैव पारदांस्तद्गणान् खशान् / किरातांश्चपुलिन्दांश्च कुरून् सभरतानपि

ती कलापग्रामक, पारद व त्यांचे गण, खश, किरात, पुलिंद तसेच कुरू आणि भरत यांनाही पावन करते।

Verse 51

पञ्चालान्काशिमत्स्यां श्च मगधाङ्गांस्तथैव च / सुह्मोत्तरांश्च वङ्गांश्च ताम्रलिप्तांस्तथैव च

ती पाञ्चाल, काशी, मत्स्य, मगध व अंग; तसेच सुह्मोत्तर, वंग आणि ताम्रलिप्त या सर्वांना पावन करते।

Verse 52

एताञ्जनपदान्मान्यान्गङ्गा भावयते शुभान् / ततः प्रतिहता विन्ध्यात्प्रविष्टा लवणोदधिम्

या मान्य जनपदांना गंगा शुभ करून पावन करते; नंतर विन्ध्याने अडविल्यामुळे ती लवणोदधी—समुद्रात प्रविष्ट झाली।

Verse 53

ततश्च ह्लादिनी पुण्य प्राचीमभिमुखा ययौ / प्रावयन्त्युपभागांश्च नैषधांश्च त्रिगर्त कान्

त्यानंतर पुण्यदायिनी ह्लादिनी पूर्वाभिमुख झाली आणि उपभाग, नैषध व त्रिगर्त या जनपदांनाही पावन करीत प्रवाहित झाली।

Verse 54

धीवरानृषिकांश्चैव तथा नीलमुखानपि / केकरानौष्टकर्णांश्च किरातानपि चैव हि

त्याने धीवर, ऋषिक तसेच नीलमुख, आणि केकर, औष्ठकर्ण व किरात यांनाही पाहिले.

Verse 55

कालोदरान्विवर्णाश्च कुमारान्स्वर्णभूमिकान् / आमण्डलं समुद्रस्य तिरोभूतांश्च पूर्वतः

त्याने कालोदर, विवर्ण आणि स्वर्णभूमीचे कुमार पाहिले; तसेच समुद्राचे आमंडल, जे पूर्वेकडे तिरोभूत झाले होते.

Verse 56

ततस्तु पावनी चापि प्राचीमेव दिशं ययौ / सुपथान्पावयं तीह त्विन्द्रद्युम्नसरोपि च

मग पावनीही पूर्व दिशेकडे गेली; तेथे तिने सुपथांना पवित्र केले आणि इंद्रद्युम्न सरोवरालाही.

Verse 57

तथा खरपथांश्चैव वेत्रशङ्कुपथानपि / मध्यतोजानकिमथो कुथप्रावरणान्ययौ

तिने खरपथ आणि वेत्रशंकुपथही पवित्र केले; मग मध्यभागी जानकी व कुथप्रावरण प्रदेशांकडे गेली.

Verse 58

इन्द्रद्वीप समुद्रं तु प्रविष्टां लवणोदधिम् / ततस्तु नलिनी प्रायात् प्राचीमाशां जवेन तु

ती इंद्रद्वीपसमुद्रात प्रविष्ट होऊन लवणोदधीत पोहोचली; मग नलिनी वेगाने पूर्व दिशेकडे निघाली.

Verse 59

तोमरान्भावयन्तीह हंसमार्गान्सहैहयान् / पूर्वन्देशांश्च सेवन्ती भित्त्वा सा बहुधागिरीन्

ती येथे तोमरधारकांना प्रेरित करीत, हैहयांसह हंसमार्गांचा पाठपुरावा करीत, पूर्वदेशांचा आश्रय घेत, अनेक पर्वत भेदून पुढे निघाली।

Verse 60

कर्णप्रावरणान्प्राप्य संगत्या श्वमुखानपि / सिकतापर्वतमरुं गत्वा विद्याधरान्ययौ

कर्णप्रावरण प्रदेशास पोहोचून, संगतीने श्वमुखांनाही सोबत घेऊन, ती सिकतापर्वताच्या मरुभूमीत जाऊन विद्याधरांकडे गेली।

Verse 61

नगमण्डलमध्येन प्रविष्टा लवणोदधिम् / तासां नद्युपनद्यश्च शतशो ऽथ सहस्रशः

पर्वतमंडलाच्या मध्यातून त्या लवणसमुद्रात प्रविष्ट झाल्या; त्यांच्या नद्या व उपनद्या शेकडो, मग हजारो होत्या।

Verse 62

उपगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः / वक्वौकसायास्तीरे तु वनं सुरभि विश्रुतम्

त्या सर्व नद्या तिथेच जाऊन मिळतात जिथे वासव (इंद्र) वर्षा करतो; आणि वक्वौकसा नदीच्या तीरावर ‘सुरभि’ नावाचे प्रसिद्ध वन आहे।

Verse 63

हिरण्यशृङ्गे वसति विद्वान्कौबेरको वशी / यज्ञोपेतश्च सुमहानमितौजाः सुविक्रमः

हिरण्यशृंग येथे कौबेर वशी विद्वान वास करतो; तो यज्ञोपेत, अतिमहान, अमित तेजाचा आणि पराक्रमी आहे।

Verse 64

तत्रत्यैस्तैः परिवृतौ विद्वद्भिर्ब्रह्मराक्षसैः / कुबेरानुचरा ह्येते चत्वारस्तु समाः स्मृताः

तेथे ते विद्वान ब्रह्मराक्षसांनी वेढलेले होते; हे कुबेराचे अनुचर असून हे चारही समसमान मानले गेले आहेत।

Verse 65

एवमेव तु विज्ञेया ऋद्धिः पर्वतवासिनाम् / परस्परेण द्विगुणा धर्मतः कामतोर्ऽथतः

अशाच प्रकारे पर्वतवासियांची समृद्धी जाणावी; ती परस्पर धर्म, काम व अर्थानुसार द्विगुण होत जाते।

Verse 66

हेमकूटस्य पृष्ठे तु वर्चोवन्नामतः सरः / मनस्विनीप्रभवति तस्माज्ज्योतिष्मती च या

हेमकूट पर्वताच्या पाठीवर ‘वर्चोवत्’ नावाचे सरोवर आहे; त्यातून ‘मनस्विनी’ उत्पन्न होते आणि त्याच ठिकाणाहून ‘ज्योतिष्मती’ही प्रकटते।

Verse 67

अवगाढे ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ / सरो विष्णुपदं नाम निषधे पर्वतोत्तमे

पूर्व व पश्चिम—दोन्ही बाजूंनी समुद्र खोल आहेत; निषध या श्रेष्ठ पर्वतावर ‘विष्णुपद’ नावाचे सरोवर आहे।

Verse 68

तस्माद्द्वयं प्रभवति गान्धर्वी नाकुली च तैः / मेरोः पार्श्वात्प्रभवति ह्रदश्चन्द्रप्रभो महान्

त्यातून दोन प्रवाह उत्पन्न होतात—गान्धर्वी आणि नाकुली; तसेच मेरूच्या पार्श्वातून ‘चन्द्रप्रभ’ नावाचा महान ह्रद प्रकटतो।

Verse 69

तत्र जंबूनदी पुण्या यस्या जांबूनदं स्मृतम् / पयोदं तु सरो नीले सुशुभ्रं पुण्डरीकवत्

तेथे पुण्य जंबूनदी आहे; तिच्या सुवर्णास ‘जांबूनद’ असे म्हणतात। नील प्रदेशात ‘पयोद’ नावाचे सरोवर आहे, जे शुभ्र कमळासारखे तेजस्वी दिसते।

Verse 70

पुण्डरीका पयोदा य तस्मान्नद्यौ विनिर्गते / श्वेतात्प्रवर्त्तते पुण्यं सरयूर्मानसाद्ध्रुवम्

‘पुण्डरीका’ आणि ‘पयोदा’ या दोन नद्या त्या सरोवरातून निघतात। श्वेत सरोवरातून पुण्य सरयू नदी निश्चितच मानसातून प्रवाहित होते।

Verse 71

ज्योत्स्ना च मृगाकामा च तस्माद्द्वे संबभूवतुः / सरः कुरुषु विख्यातं पद्ममीनद्विजाकुलम्

‘ज्योत्स्ना’ आणि ‘मृगाकामा’ या दोन नद्या तेथून उत्पन्न झाल्या। कुरु देशात एक प्रसिद्ध सरोवर आहे, जे कमळे, मासे आणि पक्ष्यांनी भरलेले आहे।

Verse 72

रुद्रकान्तमिति ख्यातं निर्मितं तद्भवेन तु / अन्ये चाप्यत्र विख्याताः पद्मामीनद्विजाकुलाः

ते सरोवर ‘रुद्रकान्त’ या नावाने प्रसिद्ध आहे, ते त्याच्या उद्गमानेच निर्मिलेले आहे। येथे इतरही प्रसिद्ध सरोवरे आहेत, जी कमळे, मासे व पक्ष्यांनी भरलेली आहेत।

Verse 73

नाम्ना ह्रदा जया नाम द्वादशोदधिसन्निभाः / तेभ्यः शान्ता य माध्वी च द्वे नद्यौ संबभूवतुः

‘जया’ नावाची बारा ह्रदे आहेत, समुद्रासारखी विशाल। त्यांतून ‘शान्ता’ आणि ‘माध्वी’ या दोन नद्या उत्पन्न झाल्या।

Verse 74

यानि किंपुरुषाद्यानि तेषु देवो न वर्षति / उद्भिदान्युदकान्यत्र प्रवहन्ति सरिद्वराः

किंपुरुषादी जे देश आहेत, तेथे देव (मेघ) पाऊस पाडत नाही; तेथे उद्भिदजन्य जल वाहते आणि श्रेष्ठ नद्या प्रवाहित होतात।

Verse 75

ऋषभो दुन्दुभिश्चैव धूम्नश्च सुमहागिरिः / पूर्वायता महापर्वा निमग्ना लवणाभसि

ऋषभ, दुन्दुभि आणि धूम्न हे अतिमहान पर्वत पूर्वेकडे पसरून लवणसागरात निमग्न झाले आहेत।

Verse 76

चन्द्रः काकस्तथा द्रोणः सुमहान्तः शिलोच्चयाः / उदग्याता उदीच्यान्ता अवगाढा महोदधिम्

चन्द्र, काक आणि द्रोण हे अतिविशाल शिलापर्वत उत्तरेकडे पसरून महोदधीत बुडाले आहेत।

Verse 77

सोमकश्च वराहश्च नारदश्च महीधरः / प्रतीच्यामायतास्ते वै प्रविष्टा लवणोदधिम

सोमक, वराह आणि नारद हे पर्वत पश्चिमेकडे पसरून लवणोदधीत प्रविष्ट झाले आहेत।

Verse 78

चक्रो बलाहकश्चैव मैनाको यश्च पर्वतः / आयतास्ते महाशैलाः समुद्रं दक्षिणं प्रति

चक्र, बलाहक आणि मैनाक हे महाशैल दक्षिणेकडील समुद्राकडे विस्तारले आहेत।

Verse 79

चक्रमैनाकयोर्मध्य विदिशं दक्षिणां प्रति / तत्र संवर्त्तको नाम सो ऽग्निः पिबति तज्जलम्

चक्र व मैनाक यांच्या मध्यभागी, दक्षिण दिशेकडे, तेथे ‘संवर्त्तक’ नावाचा अग्नी ते जल पितो।

Verse 80

नाम्ना समुद्रवासस्तु और्वःस वडवामुखः / द्वादशैते प्रविष्टा हि पर्वता लवणोदधिम्

‘समुद्रवास’ या नावाने प्रसिद्ध और्वस वडवामुख आहे; हे बारा पर्वत खरोखरच लवणोदधीत प्रविष्ट झाले आहेत।

Verse 81

महेन्द्रभयवित्रस्ताः पक्षच्छे दभयात्पुरा / यदेतद्दृश्यते चन्द्रे श्वेते कृष्णशशाकृति

पूर्वी महेंद्राच्या भयाने व पंख छाटण्याच्या भीतीने, श्वेत चंद्रावर जी काळ्या सशाची आकृती दिसते तीच.

Verse 82

भारतस्य तु वर्षस्य भेदास्ते नव कीर्त्तिताः / इहोदितस्य दृश्यन्ते यथान्ये ऽन्यत्र चोदिते

भारतवर्षाचे ते नऊ विभाग सांगितले आहेत; येथे जे वर्णिले आहे ते तसेच दिसते, जसे इतरत्र इतर विभागांविषयी सांगितले आहे।

Verse 83

उत्तरोत्तरमेतेषां वर्षमुद्दिश्यते गुणैः / आरोग्यायुः प्रमाणानां धर्मतः कामतोर्ऽथतः

या वर्षांचे उत्तरोत्तर गुणांनुसार वर्णन केले जाते—आरोग्य, आयुष्याचे प्रमाण, तसेच धर्म, काम आणि अर्थ यांच्या सिद्धीनुसार।

Verse 84

समन्वितानि भूतानि पुण्यैरेतैस्तु भागशः / वसंति नानाजातीनि तेषु वर्षेषु तानि वै / इत्येषा धारयन्तीदं पृथ्वी विश्वं जगत्स्थितम्

या पुण्य भागांनी संयुक्त अशी सर्व भुते भागशः त्या त्या वर्षांत वास करतात; तेथे नानाविध जाती निवास करतात. अशा प्रकारे ही पृथ्वी स्थिर जगत्-विश्व धारण करते.