Adhyaya 17

Verse 1

इति श्रीब्रदृमहापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे भारतवर्मतं नाम षोडशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः यच्च किंपुरुषं वर्षं हरिवर्षं तथैव च / आचक्ष्व नो यथातत्त्वं कीर्त्तितं भारतं त्वया

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्डमहापुराणातील वायुप्रोक्त पूर्वभागाच्या द्वितीय अनुषंगपादात ‘भारतवर्मत’ नावाचा सोळावा अध्याय. ऋषी म्हणाले— किंपुरुषवर्ष व हरिवर्ष यांचेही यथातत्त्व आम्हांस सांगा; आपण भारतवर्षाचे वर्णन केले आहे।

Verse 2

सूत उवाच शुश्रूषा यत्र वो विप्रास्तच्छृणुध्वमतन्द्रिताः / प्लक्षखण्डः किंपुरुषे सुमहान्नन्दनोपमः

सूत म्हणाला— हे विप्रहो! तुम्हांस जे ऐकावयाचे आहे ते सावधान होऊन ऐका. किंपुरुषवर्षात प्लक्षखण्ड अतिशय विशाल असून नंदनवनासारखा आहे।

Verse 3

दशवर्षसहस्राणि स्थितिः किंपुरुषे स्मृता / सुवर्णवर्णाः पुरुषाः स्त्रियश्चाप्सरसो पमाः

किंपुरुषवर्षात दहा हजार वर्षांची आयु स्मृत आहे। तेथील पुरुष सुवर्णवर्णाचे असून स्त्रिया अप्सरांसारख्या आहेत।

Verse 4

अनामया अशोकाश्च नित्यं मुदितमानसाः / जायन्ते मानवास्तत्र निस्तप्तकनकप्रभाः

तेथील मनुष्य रोगरहित, शोकविरहित व सदैव प्रसन्नचित्त असतात। तेथे जन्मणारे लोक तप्त सुवर्णासारखे तेजस्वी असतात।

Verse 5

वर्षे किंपुरुषे पुण्ये वृक्षो मधुवहः शुभः / तस्य किंपुरुषाः सर्वे ऽपिबन् हि रसमुत्तमम्

पुण्य किंपुरुषवर्षात ‘मधुवह’ नावाचा शुभ वृक्ष आहे। तेथील सर्व किंपुरुष त्याचा उत्तम रस पितात।

Verse 6

ततः परं किंपुरुषो हरिवर्षः प्रचक्षते / महारजतसंकाशा जायन्ते तत्र मानवाः

यानंतर किंपुरुषप्रदेशाच्या पलीकडे हरिवर्ष असे म्हणतात; तेथे मनुष्य महा-रजतासारख्या तेजस्वी वर्णाचे जन्मतात.

Verse 7

देवलोकच्युताः सर्वे देवानूकाश्च सर्वेशः / हरिवर्षे नराः सर्वे पिबन्तीक्षुरसं शुफम्

हे सर्वेश्वर! तेथे सर्वजण देवलोकातून च्युत व देवांचे अनुचर असतात; हरिवर्षात सर्व नर शुद्ध ऊसाचा रस पितात.

Verse 8

एकादश सहस्राणि वर्षाणां तु निरामयाः / हरिवर्षे तु जीवन्ति सर्वे मुदितमानसाः

हरिवर्षात सर्वजण निरामय राहून अकरा सहस्र वर्षे आनंदित मनाने जगतात.

Verse 9

न जरा बाधते तत्र न म्रियन्ते च ते ऽचिरात् / मध्यमं यन्मया प्रोक्तं नाम्ना वर्षमिलावृतम्

तेथे जरा त्यांना बाधत नाही आणि ते लवकर मरतही नाहीत. मी जे मध्यम वर्ष सांगितले, त्याचे नाव इलावृत आहे.

Verse 10

न तत्र सूर्यस्तपति न तु जीर्यन्ति मानवाः / चन्द्रसूर्यै सनक्षत्रौ न प्रकाशाविला वृते

तेथे सूर्य तापत नाही आणि मनुष्य जीर्ण होत नाहीत; इलावृतात चंद्र-सूर्य व नक्षत्रांसह प्रकाशही नाही.

Verse 11

पद्मप्रभाः पद्बवर्णास्तथा पद्बनिभेक्षणाः / पद्मपत्रसुगन्धाश्च जायन्ते तत्र मानवाः

तेथे मनुष्य पद्मप्रभायुक्त, पद्मवर्ण, पद्मसदृश नेत्रांचे आणि पद्मपत्रासारख्या सुगंधाने युक्त असे जन्मतात।

Verse 12

जंबूफलरसाहारा अनिष्यन्दाः सुगन्धिनः / मनस्विनो भुक्तभोगाः सत्कर्मफलभोगिनः

ते जंबूफळाच्या रसाचा आहार करणारे, क्षयरहित, सुगंधी, मनस्वी, भोग अनुभवल्याचे आणि सत्कर्मफळाचा भोग घेणारे असतात।

Verse 13

देवलोकच्यताश्चैव महारजतवाससः / त्रयोदशसहस्राणि वर्षाणां ते नरोत्तमाः

ते देवलोकातून च्युत झालेले असूनही महान् रजतवस्त्रे धारण करणारे; ते नरोत्तम तेराह सहस्र वर्षे (जगतात)।

Verse 14

आयुः प्रमाणं जीवन्ति ये तु वर्ष इलावृते / मेरोः प्रतिदिशं यच्च नवसाहस्रविस्तृतम्

जे इलावृत-वर्षात राहतात ते पूर्ण आयुष्यप्रमाण जगतात; आणि मेरूच्या प्रत्येक दिशेला त्याचा विस्तार नऊ सहस्र (योजन) आहे।

Verse 15

योजनानां सहस्राणि षट्त्रिंशत्तस्य विस्तरः / यतुरस्रं समन्ताच्च शरावाकारसंस्थितम्

त्याचा विस्तार छत्तीस सहस्र योजन आहे; तो सर्व बाजूंनी चतुरस्र असून शराव (कटोरा) आकारात स्थित आहे।

Verse 16

मेरोः पश्चिमभागे तु नवसाहस्रसम्मिते / चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि गन्धमादनपर्वतः

मेरूच्या पश्चिम भागात, नऊ सहस्र योजन परिमाणाच्या प्रदेशात, गंधमादन पर्वत बत्तीस सहस्र योजन विस्तारलेला आहे।

Verse 17

उदग्दक्षिणतश्चैव आनीलनिषधायतः / चत्वारिंशत्सहस्राणि परिवृद्धो महीतलात्

उत्तर-दक्षिण दिशांनी, आनील व निषध पर्वतरांगांच्या विस्तारानुसार, तो भूमितलापासून चाळीस सहस्र योजन उंच वाढलेला आहे।

Verse 18

सहस्रमवगाढश्च तावदेव च विस्तृतः / पूर्वेण माल्यवाञ्छैलस्तत्प्रमाणः प्रकीर्त्तितः

तो एक सहस्र योजनपर्यंत अवगाढ (खोल) असून तितकाच विस्तृत आहे; पूर्वेस माल्यवान पर्वतही त्याच प्रमाणाचा सांगितला आहे।

Verse 19

दक्षिणेन तु नीलश्च निषधश्चोत्तरेण तु / तेषां मध्ये महामेरुः स्वैः प्रमाणैः प्रतिष्ठितः

दक्षिणेस नील पर्वत आणि उत्तरेस निषध पर्वत; त्यांच्या मध्ये महामेरू आपल्या प्रमाणांसह प्रतिष्ठित आहे।

Verse 20

सर्वेषामेव शैलानामवगाढो यथा भवेत् / विस्तरस्तत्प्रमाणः स्यादायामो नियुतं स्मृतः

सर्व पर्वतांमध्ये जितका अवगाढपणा (खोल) असेल, तितकाच त्यांचा विस्तार मानावा; आणि त्यांची लांबी ‘नियुत’ अशी स्मृत आहे।

Verse 21

वृत्तभावास्समुद्रस्य महीमण्डलभावतः / आयामाः परिहीयन्ते चतुरस्रसमाः स्मृताः

समुद्राच्या वृत्तस्वभावामुळे व भूमंडलाच्या स्वभावामुळे त्याचे विस्तार कमी होत जातात; ते चतुरस्रासमान मानले आहेत.

Verse 22

इलावृतं चतुष्कोणं भिन्दन्ती मध्यभागतः / प्रभिन्नाञ्जनसंकाशा जम्बूरसवती नदी

मध्यभागातून इलावृत नावाच्या चतुष्कोण प्रदेशाला भेदत, फुटलेल्या अंजनशिलेप्रमाणे काळसर तेज असलेली जम्बूरसवती नदी वाहते.

Verse 23

मेरोस्तु दक्षिणे पार्श्वे निषधस्योत्तरेण च / सुदर्शनो नाम महाञ्जम्बूवृक्षः सनातनः

मेरूच्या दक्षिण बाजूस आणि निषध पर्वताच्या उत्तरेस ‘सुदर्शन’ नावाचा सनातन महान् जम्बूवृक्ष आहे.

Verse 24

नित्यपुष्पफलोपेतः सिद्धचारणसेवितः / तस्य नाम्ना समा ख्यातो जम्बूद्वीपो वनस्पतेः

तो नित्य पुष्प-फळांनी युक्त असून सिद्ध व चारणांनी सेवित आहे; त्या वनस्पतीच्या नावावरूनच हा प्रदेश ‘जम्बूद्वीप’ म्हणून प्रसिद्ध झाला.

Verse 25

योजनानां सहस्रं च शतं चान्यन्महात्मनः / उत्सेधो वृक्षराजस्य दिवं स्पृशति सर्वतः

त्या महात्मा वृक्षराजाची उंची एक हजार आणि आणखी शंभर योजन आहे; तो सर्वत्र आकाशाला स्पर्श करतो.

Verse 26

अरत्नीनां शतान्यष्टावेकषष्ट्यधिकानि तु / फलप्रमाणं संख्यातमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

तत्त्वदर्शी ऋषींनी मोजून सांगितले आहे—जंबूफळाचे परिमाण आठशे अडुसष्ट अरत्नि (हात) इतके आहे.

Verse 27

पतमानानि तान्युर्व्यां कुर्वन्ति विपुलं स्वनम् / तस्या जम्ब्वाः फलरसो नदी भूत्वा प्रसर्प्पति

ती फळे भूमीवर पडताना प्रचंड नाद करतात; आणि त्या जंबूचे फळरस नदी होऊन वाहू लागतो.

Verse 28

मेरुं प्रदक्षिणं कृत्वा जम्बूमूलं विशत्यधः / तं पिबन्ति सदा त्दृष्टा जंबूरसमिलावृते

ती नदी मेरूची प्रदक्षिणा करून जंबूच्या मुळाशी खाली शिरते; इलावृतातील लोक ते रस नेहमी पितात.

Verse 29

जंबूफलरसे पीते न जरा बाधते तु तान् / न क्षुधा न श्रमश्चापि न मृत्युर्न च तन्द्रि तम्

जंबूफळरस पिल्यावर त्यांना ना जरा बाधते, ना भूक, ना श्रम; ना मृत्यू, ना आळस-तंद्रा.

Verse 30

तत्र जांबूनदं नाम कनकं देवभूषमम् / इन्द्रगोपकसंकाशं जायते भास्वरं तु तत्

तेथे ‘जांबूनद’ नावाचे देवभूषणास योग्य असे सुवर्ण उत्पन्न होते; ते इंद्रगोपासारखे तेजस्वी असते.

Verse 31

सर्वेषां वर्षवृक्षाणां शुभः फलरसः स्तुतः / स्कन्नं भवति तच्छुभ्रं कनकं देवभूषणम्

सर्व वर्षवृक्षांचा शुभ फळरस स्तुत्य आहे; तो झरून निर्मळ सुवर्ण होतो, जे देवांचे भूषण आहे.

Verse 32

तेषां मूत्रं पुरीषं च दिक्षु सर्वासु सर्वशः / ईश्वरानुग्रहाद्भूमिर्मृताश्च ग्रसते तु तान्

त्यांचे मूत्र व पुरीष सर्व दिशांत सर्वत्र पसरते; ईश्वरकृपेने भूमी आणि मृतही त्यांना गिळून टाकतात.

Verse 33

रक्षःपिशाचयक्षाश्च सर्वे हैमवतः स्मृताः / हेमकूटे तु गन्धर्वा विज्ञेयाः साप्सरोगणाः

राक्षस, पिशाच व यक्ष हे सर्व हैमवत प्रदेशात मानले आहेत; आणि हेमकूटात गंधर्व व अप्सरांचे गण जाणावे.

Verse 34

सर्वे नागस्तु निषधे शेषवासुकितक्षकाः / महामेरौ त्रयस्त्रिंशत्क्रीडन्ते यज्ञियाः सुराः

निषध पर्वतात शेष, वासुकी, तक्षक इत्यादी सर्व नाग आहेत; आणि महामेरूवर यज्ञीय तेहतीस देव क्रीडा करतात.

Verse 35

नीले तु वैदूर्यमये सिद्धा ब्रह्मर्षयो ऽमलाः / दैत्यानां दानवानां चर् श्वेतः पर्वत उच्यते

वैदूर्यमय नील पर्वतात निर्मळ सिद्ध व ब्रह्मर्षी वास करतात; आणि दैत्य-दानवांचा निवास ‘श्वेत’ पर्वत म्हणून सांगितला आहे.

Verse 36

शृङ्गवान्पर्वतश्रेष्ठः पितॄणां प्रतिसंचरः / नवस्वेतेषु वर्षेषु यथाभागं स्थितेषु वै

शृंगवान् हा पर्वतश्रेष्ठ पितरांच्या संचाराचा मार्ग आहे; आणि ते नऊ श्वेत-वर्षांत आपापल्या भागाप्रमाणे स्थित आहेत.

Verse 37

भूतान्युपनिविष्टानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च / तेषां विवृद्धिर्बहुधा दृश्यते दिव्यमानुषी / न संख्या परिसंख्यातुं श्रद्धेया तु बुभूषताम्

तेथे अनेक भूत-प्राणी निविष्ट आहेत—काही गतिमान, काही ध्रुव; त्यांची वाढ अनेक प्रकारे, दिव्य व मानुष अशा रूपांनी दिसते. त्यांची संख्या मोजता येत नाही; जाणू इच्छिणाऱ्यांनी श्रद्धेने मानावी.