Adhyaya 14
Priyavrata-vaṃśa and Saptadvīpa Vibhāga (प्रियव्रतवंशः सप्तद्वीपविभागश्च)
या अध्यायात पुराणसंवादाच्या चौकटीत सूत ऋषी सृष्टी-विज्ञान व वंशपरंपरेचे कथन पुढे नेतात. भूत व भविष्य कल्पांत जीव समान स्थितीत पुनः प्रकट होतात हा सिद्धान्त सांगून ते स्वायंभुव मन्वंतरातील आद्य वंशांची यादी देतात. पुढे प्रियव्रत-प्रसंग केंद्रस्थानी येतो—प्रियव्रताची संतती आणि सप्तद्वीपांवर राजांची स्थापना. जंबू, प्लक्ष, शाल्मल, कुश, क्रौंच, शाक व पुष्कर या द्वीपांवर नामनिर्दिष्ट राजांना अधिकार देऊन वंशावळीचे भू-राजकीय नकाशात रूपांतर होते. अशा रीतीने मन्वंतर/युग-आवर्तनाचा कालसिद्धान्त आणि द्वीपविभागाची स्थानरचना, धर्मयुक्त राज्यादेशासह, वंशपरंपरेत गुंफली जाते.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे कालसद्भाववर्णनं नाम त्रयोदशोंऽध्याय सुत उवाच अथान्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह / तुल्याभिमानिनः सर्वे जायन्ते नामरूपतः
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त पूर्वभागाच्या द्वितीय अनुशंगपादातील ‘कालसद्भाववर्णन’ नावाचा तेरावा अध्याय. सूत म्हणाले—येथे सर्व अंतरकाळांत, भूत व भविष्यकाळातही, सर्वजण नाम-रूपाने समान अभिमान घेऊन जन्मतात.
Verse 2
देवाश्चाष्टविधा ये च तस्मिन्मम्वन्तरे ऽधिपाः / ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्यप्रयोजनाः
त्या मन्वंतरात जे आठ प्रकारचे देव अधिपती असतात, तसेच ऋषी आणि मनूही—हे सर्व समान प्रयोजनाचे असतात.
Verse 3
महर्षिसर्गः संक्रान्तो वंशं स्वायंभुवस्य तु / विस्तरेणानुपूर्व्या च कीर्त्य मानं निबोधत
महर्षींची सृष्टी पुढे सरकली आहे; आता स्वायंभुव मनूचा वंश विस्ताराने व क्रमाने कीर्तित होणार आहे—ते जाणून घ्या।
Verse 4
मनोः स्वायंभूवस्यासन् दश पौत्रास्तु तत्समाः / यैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना
स्वायंभुव मनूचे दहा पौत्र होते, जे त्याच्यासारखेच होते; त्यांच्यामुळे ही सारी पृथ्वी—सप्तद्वीप व नगरांसह—व्याप्त झाली.
Verse 5
ससमुद्रा करवती प्रतिवर्षं निवेशिता / स्वायंभुवेंऽतरे पूर्वमाद्ये त्रेतायुगे तथा
समुद्रांनी वेढलेली ती करावती भूमी दरवर्षी वसविली गेली; स्वायंभुव मन्वंतरापूर्वी, आद्य त्रेतायुगातही तसेच झाले।
Verse 6
प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौत्रैः स्वायंभुवस्य तु / प्रजा सत्त्वतपोयुक्तैस्तैरियं विनिवेशिता
प्रियव्रताचे ते पुत्र आणि स्वायंभुवाचे पौत्र—सत्त्व व तपाने युक्त—यांनी ही प्रजा नीटपणे वसविली।
Verse 7
प्रियव्रतात्प्रजोपेतान् वीरान्काम्यान्व्यजायत / कन्या सा तु महाभाग कर्दमस्य प्रजा पतेः
प्रियव्रतापासून प्रजासंपन्न, वीर व मनोहर पुत्र जन्मले; आणि हे महाभाग, प्रजापती कर्दमाची ती कन्याही (जन्मली)।
Verse 8
कन्ये द्वे दश पुत्राश्च सम्राट् कुक्षिश्च ते शुभे / तयोर्वै भ्रातरः शूराः प्रजापतिसमा दश
हे शुभे, सम्राट आणि कुक्षि—या दोघांना दोन कन्या व दहा पुत्र झाले; आणि त्यांचे दहा भाऊ शूर, प्रजापतींसमान होते।
Verse 9
आग्नीध्रश्चाग्निबा हुश्च मेधा मेधातिथिर्वसुः / ज्योतिष्मान् द्युतिमान्हव्यः सवनः सभ्र एव च
आग्नीध्र, अग्निबाहु, मेधा, मेधातिथी, वसु, ज्योतिष्मान, द्युतिमान, हव्य, सवन आणि सभ्र—ही त्यांची नावे होती।
Verse 10
प्रियव्रतो ऽभ्यषिञ्चत्तान्सप्तसप्तसु पार्थिवान् / द्वीपेषु तेषु धर्मेण द्वीपान्ताश्च निबोधत
प्रियव्रताने त्या सात द्वीपांत धर्माने सात-सात भूमिपतींचा अभिषेक केला; आणि त्या द्वीपांच्या सीमा देखील जाणून घ्या।
Verse 11
जंबूद्वीपेश्वरं चक्रे आग्नीध्रं सुमहाबलम् / प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापि तेन मेधातिथिः कृतः
त्याने जंबूद्वीपाचा अधिपती महाबली आग्नीध्राला केले; आणि प्लक्षद्वीपाचा अधिपती म्हणून मেধातिथीला नेमले।
Verse 12
शाल्मले तु वपुष्मन्तं राजानं सो ऽभिषिक्तवान् / ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान्प्रभुः
शाल्मल द्वीपात त्याने वपुष्मंताला राजा म्हणून अभिषेक केला; आणि कुशद्वीपात प्रभूने ज्योतिष्मंताला राजा केले।
Verse 13
द्युतिमन्तं च राजानं क्रैञ्चद्वीपे ऽभ्यषेचयत् / शाकद्वीपेश्वरं चापि हव्यं चक्रे प्रियव्रतः
क्रैञ्चद्वीपात त्याने द्युतिमंताला राजा म्हणून अभिषेक केला; आणि शाकद्वीपाचा अधिपती म्हणून प्रियव्रताने हव्याला केले।
Verse 14
पुष्कराधिपतिं चैव सवनं कृतवान्प्रभुः / पुष्करे सवनस्याथ महावीतः सुतो ऽभवत्
प्रभूने सवनाला पुष्कराचा अधिपती केले; आणि पुष्करात सवनाचा पुत्र महावीत झाला।
Verse 15
धातकिश्चापि द्वावेतौ पुत्रौ पुत्रवता वरौ / महावीतं स्मृतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः
धातकीसह त्या श्रेष्ठ पुत्रवानाचे दोन पुत्र होते. त्या महात्म्याच्या नावावरून ‘महावीत’ हे वर्ष प्रसिद्ध झाले.
Verse 16
नाम्ना च धातकेश्चापि धातकीखण्ड उच्यते / हव्यो व्यजनयत्पुत्राञ् शाकद्वीपेश्वराञ् प्रभुः
धातकीच्या नावावरून तो ‘धातकीखण्ड’ म्हणून ओळखला जातो. प्रभु हव्याने शाकद्वीपाचे अधिपती असे पुत्र उत्पन्न केले.
Verse 17
जलदं च कुमारं च सुकुमारं मणीवकम् / कुसुमोत्तरमोदाकौ सप्तमं च महाद्रुगम्
जलद, कुमार, सुकुमार, मणीवक, कुसुमोत्तर, मोदाक आणि सातवा महाद्रुग—हे (पुत्र) होते.
Verse 18
जलदं जलदस्याथ प्रथमं वर्षमुच्यते / कुमारस्य तु कौमारं द्वितीयं परिकीर्तितम्
जलदाचा (प्रदेश) ‘जलद’ हे पहिले वर्ष म्हणतात. कुमाराचा ‘कौमार’ हे दुसरे वर्ष म्हणून वर्णिले आहे.
Verse 19
सुकुमारं तृतीयं तु सुकुमारस्य तत्स्सतम् / मणीवस्य चतुर्थं तु मणीवकमिहोच्यते
सुकुमाराचे ‘सुकुमार’ हे तिसरे वर्ष मानले आहे. मणीवाचे चौथे वर्ष येथे ‘मणीवक’ असे म्हटले आहे.
Verse 20
कुसुमोत्तरवर्षं यत्पञ्चमं कुसुमोत्तरम् / मोदकस्यापि मोदाकं षष्ठं वर्षं प्रकीर्त्तितम्
जे पाचवे वर्ष ‘कुसुमोत्तर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, तेच कुसुमोत्तरवर्ष; आणि सहावे वर्ष ‘मोदाक’ या नावाने प्रकीर्तित आहे, जे मोदकासारखे आनंद देणारे आहे।
Verse 21
महाद्रुमस्य नाम्ना च सप्तमं तन्महाद्रुमम् / तेषां तु नामभिस्तानि सप्त वर्षाणि तत्र वै
सातवे वर्ष ‘महाद्रुम’ या नावाने प्रसिद्ध आहे; आणि तेथे त्यांच्या नावांवरूनच ती सातही वर्षे सांगितली आहेत।
Verse 22
क्रैञ्चद्वीपेश्वरस्यापि पुत्रो द्युतिमतस्तु वै / कुशलो मनोनुगस्छोष्णः पावनश्चान्धकारकः
क्रैञ्चद्वीपाच्या अधिपती द्युतिमान याचे पुत्र—कुशल, मनोनुग, शोष्ण, पावन आणि अंधकारक—असे होते।
Verse 23
मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सुता द्युतिमतस्तु वै / तेषां स्वनामभिर्देशाः क्रैञ्चद्वीपाश्रयाः शुभाः
द्युतिमानचे पुत्र मुनि आणि दुन्दुभि हेही होते; आणि त्यांच्या-त्यांच्या नावांनी क्रैञ्चद्वीपात शुभ देश प्रसिद्ध झाले।
Verse 24
कुशलस्य तु देशो ऽभूत कौशलो नाम विश्रुतः / देशो मनोनुगस्यापि मानोनुगे इते स्मृतः
कुशलाचा देश ‘कौशल’ या नावाने विख्यात झाला; आणि मनोनुगाचा देशही ‘मानोनुग’ म्हणून स्मरणात आहे।
Verse 25
उष्णस्योष्णः स्मृतो देशः पावनस्यापि पावनः / अन्धकारस्य देशस्तु आन्धकारः प्रकीर्त्तितः
उष्णाचा देश उष्णच मानला आहे; पावनाचा देशही पावन आहे. आणि अंधकाराचा देश ‘आंधकार’ म्हणून कीर्तित आहे.
Verse 26
मुनेश्च मौनिदेशो वै दुन्दुभेर्दुन्दुभिः स्मृतः / एते जनपदाः सप्त क्रैञ्चद्वीपे तु भास्वराः
मुनीचा देश ‘मौनि-देश’ म्हणून, आणि दुन्दुभीचा देश ‘दुन्दुभि’ म्हणून स्मृत आहे. हे सात जनपद क्रैञ्चद्वीपात तेजस्वी आहेत.
Verse 27
ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्तैवासन्महौजसः / उद्भिज्जो वेणुमांश्चैव वैरथो लवणो धृतिः
ज्योतिष्मान कुशद्वीपात सात महौजस्वी जनपद होते—उद्भिज्ज, वेणुमान, वैरथ, लवण, धृति (इत्यादी).
Verse 28
षष्ठः प्रभाकरश्चा पि सप्तमः कपिलः स्मृतः / उद्भिज्जं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्
सहावा ‘प्रभाकर’ आणि सातवा ‘कपिल’ असा स्मृत आहे. पहिले वर्ष ‘उद्भिज्ज’ आणि दुसरे ‘वेणुमण्डल’ होय.
Verse 29
तृतीयं वै रथाकारं चतुर्थं लवणं स्मृतम् / पञ्चमं धृतिमद्वर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम्
तिसरे ‘रथाकार’ आणि चौथे ‘लवण’ असे स्मृत आहे. पाचवे वर्ष ‘धृतिमत्’ आणि सहावे वर्ष ‘प्रभाकर’ होय.
Verse 30
सप्तमं कपिलं नाम कपिलस्य प्रकीर्त्तितम् / तेषां देशाः कशद्वीपे तत्सनामान एव च
सातवा ‘कपिल’ हा नाम कपिलाचाच म्हणून प्रसिद्ध आहे. कशद्वीपात त्यांचे देशही त्याच नावांनी ओळखले जातात.
Verse 31
आश्रमाचारयुक्ताभिः प्रजाभिः समलङ्कृताः / शाल्मलस्येश्वराः सप्त सुतास्ते च वपुष्मतः
आश्रमधर्माच्या आचारांनी युक्त प्रजांनी ते शोभून दिसत होते. शाल्मलाचे सात अधिपती पुत्र होते, आणि ते सर्व तेजस्वी होते.
Verse 32
श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा / वैद्युतो मानसश्चापि सुप्रभः सप्तमस्तथा
श्वेत, हरित, जीमूत, रोहित, वैद्युत, मानस आणि सातवा सुप्रभ—ही नावे आहेत.
Verse 33
श्वेतस्तु देशः श्वेतस्य हरितस्य सुहारितः / जीमूतस्यापि जीमूतो रोहितस्यापि रोहितः
श्वेताचा देश ‘श्वेत’; हरिताचा ‘सुहारित’ आहे. जीमूताचा ‘जीमूत’ आणि रोहिताचा ‘रोहित’ देश आहे.
Verse 34
वैद्युतो वैद्युतस्यापि मानसस्य तु मानसः / सुप्रभः सुप्रभस्यापि सप्तैते देशपालकाः
वैद्युताचा देश ‘वैद्युत’ आणि मानसाचा ‘मानस’ आहे. सुप्रभाचा ‘सुप्रभ’ही आहे—हे सातही देशपालक आहेत.
Verse 35
प्लक्ष द्वीपं प्रवक्ष्यामि जंबूद्वीपादनन्तरम् / सप्त मेधातिथे पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरा नृपाः
आता मी जंबूद्वीपानंतर येणाऱ्या प्लक्षद्वीपाचे वर्णन करतो. मेधातिथीचे सात पुत्र प्लक्षद्वीपाचे अधिपती राजे होते.
Verse 36
ज्येष्ठः शान्तभयो नाम द्वितीयः शिशिरः स्मृतः / सुखोदयस्तृतीयस्तु चतुर्थो नन्द उच्यते
त्यांमध्ये ज्येष्ठाचे नाव शान्तभय, दुसरा शिशिर म्हणून स्मरणात आहे. तिसरा सुखोदय आणि चौथा नन्द असे म्हणतात.
Verse 37
शिवस्तु पेचमस्तेषां क्षेमकः षष्ठ उच्यते / ध्रुवस्तु सप्तमो ज्ञेयः पुत्रा मेधातिथेः स्मृताः
त्यांमध्ये पाचवा शिव, सहावा क्षेमक असे म्हणतात. सातवा ध्रुव जाणावा—हे मेधातिथीचे पुत्र म्हणून स्मृत आहेत.
Verse 38
सप्तानां नामभिस्तेषां तानि वर्षाणि सप्त वै / तस्माच्छान्तभयं चैव शिशिरं च सुखोदयम्
त्या सातांच्या नावांनीच तेथील सात वर्षे (प्रदेश) प्रसिद्ध आहेत. म्हणून शान्तभय, शिशिर आणि सुखोदय अशी (वर्षांची) नावे आहेत.
Verse 39
आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं च ध्रुवं तथा / तानि तेषां समानानि सप्त वर्षाणि भागशः
तसेच आनन्द, शिव, क्षेमक आणि ध्रुव ही (वर्षांची नावे) आहेत. ती सात वर्षे त्यांच्या समान भागांनी विभागलेली आहेत.
Verse 40
निवेशितानि तैस्तानि पूर्वं स्वायंभूवेन्तरे / मेधा तिथेस्तु पुत्रैस्तैः प्लक्षद्वीपेश्वरैर्नृबैः
ती सर्व व्यवस्था पूर्वी स्वायंभुव मन्वंतरात त्यांच्याच द्वारा स्थापिल्या गेल्या; तिथीचा पुत्र मेधा इत्यादी, जे प्लक्षद्वीपाचे अधिपती नृप होते।
Verse 41
वर्णाश्रमाचारयुक्ताः प्लक्षद्वीपे प्रजाः कृताः / प्लक्षद्वीपादिषु त्वेषु शाकद्वीपान्तिकेषु वै
प्लक्षद्वीपात प्रजा वर्णाश्रम-आचारयुक्त अशी निर्माण केली गेली; तसेच प्लक्षद्वीप इत्यादी, शाकद्वीपाच्या निकट असलेल्या या द्वीपांमध्येही.
Verse 42
ज्ञेयः पञ्चसु धर्मो वै वर्णाश्रमविभाजकः / सुखमायुश्च रूपं च बलं धर्मश्च नित्यशः
या पाचांमध्ये तो धर्म जाणावा जो वर्ण व आश्रमांचे विभाजन करतो; आणि नित्य सुख, आयुष्य, रूप, बल तसेच धर्म (वाढतो).
Verse 43
पञ्चस्वेतेषु द्वीपेषु सर्वसाधा रणं स्मृतम् / प्रक्षद्वीपः परिष्क्रान्तो जंबूद्वीपं निबोधत
या पाचही द्वीपांत (ही व्यवस्था) सर्वसाधारण मानली आहे. प्लक्षद्वीपाचे वर्णन झाले; आता जंबूद्वीप जाणून घ्या.
Verse 44
आग्नीध्रं ज्येष्ठदायादं काम्यापुत्रं महाबलम् / प्रियव्रतो ऽभ्य षिञ्चत्तं जंबूद्वीपेश्वरं नृपम्
काम्येचा पुत्र, महाबली व ज्येष्ठ वारस आग्नीध्र याचा प्रियव्रताने अभिषेक करून त्याला जंबूद्वीपाचा अधिपती नृप केले।
Verse 45
तस्य पुत्रा बभूवुर्हि प्रजापतिसमा नव / ज्येष्ठो नाभिरिति ख्यातस्तस्य किंपुरुषो ऽनुजः
त्याचे प्रजापतीसमान नऊ पुत्र झाले. ज्येष्ठ ‘नाभि’ म्हणून प्रसिद्ध झाला आणि त्याचा अनुज ‘किंपुरुष’ होता.
Verse 46
हरिवर्षस्तृतीयस्तु चतुर्थो ऽभूदिलावृतः / रम्यस्तु पञ्चमः पुत्रो हिरण्वान् षष्ठ उच्यते
तिसरा हरिवर्ष, चौथा इलावृत झाला. पाचवा पुत्र रम्य, आणि सहावा ‘हिरण्वान्’ म्हणून ओळखला जातो.
Verse 47
कुरुस्तु सप्तमस्तेषां भद्राश्वश्चाष्टमः स्मृतः / नवमः केतुमालश्च तेषां देशान्निबोधत
त्यांच्यात सातवा कुरु, आठवा भद्राश्व म्हणून स्मरणात आहे. नववा केतुमाल; आता त्यांच्या देशांचे वर्णन ऐका.
Verse 48
नाभेस्तु दक्षिणं वर्षं हिमाख्यं तु पिता ददौ / हेमकूटं तु यद्वर्षं ददौ किपुरुषाय तत्
पित्याने नाभिला दक्षिणेकडील ‘हिम’ नावाचे वर्ष दिले. आणि ‘हेमकूट’ नावाचे जे वर्ष होते ते किंपुरुषाला दिले.
Verse 49
नैषधं यत्स्मृतं वर्षं हरिवर्षाय तं ददौ / मध्यमं यत्सुमेरोस्तु ददौ स तदिलावृतम्
‘नैषध’ म्हणून स्मरणात असलेले वर्ष त्याने हरिवर्षाला दिले. आणि सुमेरूच्या मध्यभागी असलेला प्रदेश इलावृताला दिला.
Verse 50
नीलं तु यत्स्मृतं वर्षं रम्यायैतप्तिता ददौ / श्वेतं यदुत्तरं तस्मात्पित्रा दत्तं हिरण्वते
‘नील’ असे जे वर्ष स्मरणात आहे, ते तप्तिताने रम्येला दिले; आणि त्याच्या उत्तरेस असलेले ‘श्वेत’ वर्ष पित्याने हिरण्वताला प्रदान केले.
Verse 51
यदुत्तरे शृङ्गवतो वर्षं तत्कुरवे ददौ / साल्यवन्तं तथा वर्षं भद्राश्वाय न्यवेदयत्
त्याच्या उत्तरेस असलेले शृंगवत् वर्ष कुरुला दिले; आणि ‘साल्यवन्त’ हे वर्ष भद्राश्वाला अर्पण केले.
Verse 52
गन्धमादनवर्षं तु केतुमाले न्यवेदयत् / इत्येतानि मयोक्तानि नव वर्षाणि भागशः
आणि ‘गंधमादन’ हे वर्ष केतुमालाला अर्पण केले. अशा रीतीने भागानुसार ही नऊ वर्षे मी सांगितली आहेत.
Verse 53
आग्नी ध्रस्तेषु वर्षेषु पुत्रांस्तानभ्यषेचयत् / यथाक्रमं स धर्मात्मा ततस्तु तपसि स्थितः
त्या त्या वर्षांमध्ये अग्निध्राने त्या पुत्रांचा यथाक्रम अभिषेक केला; आणि तो धर्मात्मा नंतर तपश्चर्येत स्थित झाला.
Verse 54
इत्येतौः सप्तभिः कृत्स्ना सप्तद्वीपा निवे शिताः / प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौतैः स्वायंभुवस्य च
अशा प्रकारे प्रियव्रताचे ते सात पुत्र—जे स्वायंभुव मनूचे पौत्रही होते—यांनी संपूर्ण सात द्वीपांत निवेशन व व्यवस्था केली.
Verse 55
एवं वर्षेषु सर्वेषु सन्निवेशाः पुनः पुनः / क्रियन्ते प्रलये वृत्ते सप्त सप्तसु पार्थिवैः
अशा रीतीने सर्व वर्षांत प्रलय झाल्यानंतर सात पार्थिव राजे सात-सात प्रदेशांत पुन्हा पुन्हा वसाहती स्थापन करतात।
Verse 56
एवं स्वभावः कल्पानां द्वीपानां च निवेशने / यानि किंपुरुषाद्यानि वर्णाण्यष्टौ श्रुतानि तु
कल्पांचे व द्वीपांच्या निवेशनाचा हाच स्वभाव आहे; किंपुरुषादी जी आठ वर्णे सांगितली आहेत, ती श्रुतीतही ऐकली जातात।
Verse 57
तेषां स्वभावतः सिद्धिः सुखप्रायमयत्नतः / विपर्ययो न तेष्वस्ति जरामृत्युभयं न च
त्यांची सिद्धी स्वभावतःच आहे, ती प्रायः सुखमय व अयत्नाने; त्यांच्यात विपर्यय नाही, जरा-मृत्यूचे भयही नाही।
Verse 58
धर्माधर्मौं न तेष्वास्ता नोत्तमाधममध्यमाः / न तेष्वस्ति युगावस्था क्षेत्रेष्वष्टासु सर्वशः
त्यांच्यात धर्म-अधर्म नाहीत, उत्तम-मध्यम-अधम असा भेदही नाही; आठही क्षेत्रांत सर्वत्र युगावस्था नाही।
Verse 59
नाभेर्निसर्गं वक्ष्यामि हिमाह्वे ऽस्मिन्निबोधत / नाभिस्त्वज नयत्पुत्रं मेरुदेव्यां महाद्युतिम्
आता ‘हिम’ नावाच्या या प्रदेशात नाभीचा वंशविस्तार सांगतो—ऐका. नाभीने मेरुदेवीपासून महातेजस्वी पुत्र ‘अज’ उत्पन्न केला।
Verse 60
ऋषभं पार्थिवश्रेष्ठं सर्वक्षत्रस्य पूर्वजम् / ऋषभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताग्रजः
ऋषभ हा पृथ्वीवरील राजांमध्ये श्रेष्ठ व सर्व क्षत्रियांचा आदिपुरुष होता. ऋषभापासून वीर भरत जन्मला, जो शंभर पुत्रांचा ज्येष्ठ होता.
Verse 61
सोभिषिच्यर्षभः पुत्रं महाप्रव्रज्यया स्थितः / हिमाह्वं दक्षिणं वर्षं भरताय न्यवेदयत्
ऋषभाने पुत्राचा अभिषेक करून स्वतः महाप्रव्रज्येत स्थित झाला. ‘हिमाह्व’ नावाचा दक्षिण वर्ष त्याने भरताला अर्पण केला.
Verse 62
तस्मात्तु भारतं वर्षं तस्य नाम्ना विदुर्बुधाः / भरतस्यात्मजो विद्वान्सुमतिर्नाम धार्मिकः
म्हणूनच ज्ञानी लोक त्या भूमीला त्याच्या नावाने ‘भारतवर्ष’ म्हणतात. भरताचा विद्वान व धर्मनिष्ठ पुत्र ‘सुमती’ नावाने प्रसिद्ध झाला.
Verse 63
बभूव तस्मिन् राज्ये तंभरतस्त्वभ्यषेचयत् / पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वनं राजा विवेश सः
त्या राज्यात तो राजा झाला; भरताने त्याचा अभिषेक केला. राज्यलक्ष्मी पुत्राकडे सोपवून राजा स्वतः वनात प्रविष्ट झाला.
Verse 64
तेजसस्तत्सुतश्चापि प्रजापतिरमित्रजित् / तेजसस्यात्मजो विद्वानिन्द्रद्युम्न इति स्मृतः
तेजसाचा पुत्रही ‘अमित्रजित्’ नावाचा प्रजापती झाला. तेजसाचा विद्वान पुत्र ‘इंद्रद्युम्न’ म्हणून स्मरणात आहे.
Verse 65
परमेष्ठी सुतश्चापि निधने तस्य चाप्यभूत् / प्रतीहारः कुलं तस्य नाम्ना जज्ञे तदन्वयः
परमेष्ठीचा एक पुत्रही झाला; त्याच्या निधनानंतर त्याच्या वंशात ‘प्रतीहार’ या नावाने एक कुल उत्पन्न झाले आणि तोच अन्वय पुढे चालला.
Verse 66
प्रतिहर्तेति विख्यातो जज्ञे तस्यापि धीमतः / उन्नेता प्रतिहर्तुस्तु भूमा तस्य सुतः स्मृतः
त्या धीमानाचा ‘प्रतिहर्ता’ नावाने विख्यात पुत्र झाला. प्रतिहर्त्याचा पुत्र ‘उन्नेता’ आणि उन्नेत्याचा पुत्र ‘भूमा’ असे स्मरणात आहे.
Verse 67
उद्गीथस्तस्य पुत्रो ऽभूतप्रस्ताविश्चापि तत्सुतः / प्रस्तावेस्तु विभुः पुत्रः पृथुस्तस्य सुतो ऽभवत्
भूमानाचा पुत्र ‘उद्गीथ’ झाला आणि त्याचा पुत्र ‘प्रस्तावी’ होता. प्रस्तावीचा पुत्र ‘विभु’ आणि विभूचा पुत्र ‘पृथु’ झाला.
Verse 68
पृथोश्चापि सुतो नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः / गयस्यापि नरः पुत्रो नरस्यापि सुतो विराट्
पृथूचा पुत्र ‘नक्त’ झाला, नक्ताचा पुत्र ‘गय’। गयाचा पुत्र ‘नर’ आणि नराचा पुत्र ‘विराट’ झाला.
Verse 69
विराट्सुतो महावीर्यो धीमांस्तस्य सुतो ऽभवत् / धीमतश्च महान्पुत्रो महतश्चापि भौवनः
विराटाचा पुत्र ‘महावीर्य’ झाला आणि त्याचा पुत्र ‘धीमान’ उत्पन्न झाला. धीमानाचा पुत्र ‘महान’ आणि महानाचा पुत्र ‘भौवन’ही झाला.
Verse 70
भौवनस्य सतस्त्वष्टा विरजास्तस्य चात्मजः / रजा विरजसः पुत्रः शतजिद्रजसस्तथा
भौवन नामक सतापासून त्वष्टा उत्पन्न झाला; त्याचा पुत्र विरजाः होता. विरजाःचा पुत्र रजा आणि रजाचा पुत्र शतजित् झाला.
Verse 71
तस्य पुत्रशतं त्वासीद्राजानः सर्व एव तु / विश्वज्योतिष्प्रधानास्ते यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः
त्याचे शंभर पुत्र होते आणि ते सर्वच राजे होते. विश्वज्योतीने प्रधान असे ते; त्यांच्या द्वारे या प्रजा वाढल्या व फोफावल्या.
Verse 72
तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपमिहाङ्कितम् / तेषां वंशप्रसूतैस्तु भुक्तेयं भारती पुरा
त्यांच्यामुळे हे भारतवर्ष सात द्वीपांसह येथे अंकित व व्यवस्थित झाले. आणि त्यांच्या वंशातून जन्मलेल्या राजांनी प्राचीनकाळी या भारती भूमीचे भोग (शासन) केले.
Verse 73
कृतत्रेतादियुक्तास्तु युगाख्या ह्येकसप्ततिः / ये ऽतीतास्तैर्युगैः सार्धं राजानस्ते तदन्वयाः
कृत, त्रेता इत्यादी युगांनी युक्त अशी ‘युग’ नावाची एकाहत्तर आवर्तने लोटली; त्या युगांसह त्यांच्या वंशातील ते राजेही अतीत झाले.
Verse 74
स्वायंभुवेंऽतरे पूर्वं शतशो ऽथ सहस्रशः / एवं स्वायं भुवः सर्गो येनेदं पूरितं जगत्
स्वायंभुव मन्वंतरापूर्वी शेकडो, मग हजारो (सृष्टी) झाल्या. अशा प्रकारे स्वायंभुवाची सृष्टी यामुळे हे जग भरून गेले.
Verse 75
ऋषिभिर्दैवतैश्चापि पिर्तृगन्धवराक्षसैः / यक्षभूतपिशाचैश्च मनुष्यमृगपक्षिभिः / तेषां सृष्टिरियं प्रोक्ता युगैः सह विवर्त्तते
ऋषी, देवता, पितर, गंधर्व, राक्षस, यक्ष, भूत, पिशाच तसेच मनुष्य, मृग व पक्षी—यांच्याद्वारे ही सृष्टी सांगितली आहे; ती युगांबरोबरच परिवर्तन पावत राहते.
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the Svāyambhuva-era succession, highlighting Priyavrata’s line and associated descendants, and uses that lineage to explain how early rulers are positioned over the dvīpas.
It enumerates the seven dvīpas and explicitly assigns dvīpa-lordship: Agnīdhra (Jambū), Medhātithi (Plakṣa), Vapuṣmān (Śālmala), Jyotiṣmān (Kuśa), Dyutimān (Krauñca), Havya (Śāka), and Savana (Puṣkara), presenting geography through administrative distribution.
No. The supplied verses belong to the cosmology/genealogy stream (manvantara, vaṃśa, dvīpa-vibhāga). Lalitopākhyāna themes (Śākta vidyās, yantras, and the Bhaṇḍāsura cycle) occur in later portions of the Purāṇa, not in this chapter’s focus.