Adhyaya 69

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे अष्टषष्टितमो ऽध्यायः // ६८// सूत उवाच यदोर्वंशं प्रवक्ष्यामि ज्येष्ठस्योत्तमतेजसः / विस्तरेणानुपूर्व्या च गदतो मे निबोधत

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागातील तृतीय उपोद्धातपादातील अडुसष्टावा अध्याय. सूत म्हणाले— ज्येष्ठ व उत्तम तेजस्वी यदूचा वंश मी विस्ताराने व क्रमाने सांगतो; माझे वचन लक्षपूर्वक ऐका।

Verse 2

यदोः पुत्रा बभूवुर्हि पञ्च देवसुतोपमाः / सहस्रजिदथ श्रेष्ठः क्रोष्टुर्नीलोञ्जिको लघुः

यदूचे पाच पुत्र झाले, देवपुत्रांसारखे— सहस्रजित, आणि श्रेष्ठ क्रोष्टु, नील, ओञ्जिक व लघु।

Verse 3

सहस्रजित्सुतः श्रीमाञ्छतजिन्नाम पार्थिवः / शतजित्तनयाः ख्यातस्त्रयः परमधार्मिकाः

सहस्रजिताचा पुत्र श्रीमान शतजित नावाचा राजा झाला. शतजिताचे तीन पुत्र प्रसिद्ध झाले; ते परम धर्मनिष्ठ होते.

Verse 4

हैहयश्च हयस्छैव राजा वेणु हयस्तथा / हैहयस्य तु दायादो धर्मनेत्र इति श्रुतः

हैहय, हय, राजा वेणु आणि हय असे (ते) होते. आणि हैहयाचा वारस ‘धर्मनेत्र’ म्हणून प्रसिद्ध होता, असे ऐकले जाते.

Verse 5

धर्मनेत्रस्य कुन्तिस्तु संक्षेयस्तस्य चात्मजः / संज्ञेयस्य तु दायादो महिष्मान्नाम पार्थिवः

धर्मनेत्राचा पुत्र कुंती झाला आणि त्याचा पुत्र संक्षेय. संज्ञेयाचा वारस महिष्मान नावाचा राजा झाला.

Verse 6

आसीन्महिष्मतः पुत्रो भद्रमेनः प्रतापवान् / वाराणस्यधिपो राजा कथितः पूर्व एव हि

महिष्मताचा प्रतापवान पुत्र भद्रमेन होता. तोच वाराणसीचा अधिपती राजा, असे पूर्वीच सांगितले आहे.

Verse 7

भद्र सेनस्य दायादो दुर्मदो नाम पार्थिवः / दुर्मदस्यसुतो धीमान्कनको नाम विश्रुतः

भद्रसेनाचा वारस दुर्मद नावाचा राजा झाला. दुर्मदाचा बुद्धिमान पुत्र ‘कनक’ या नावाने प्रसिद्ध होता.

Verse 8

कनकस्य तु दायादाश्चत्वारो लोकविश्रुताः / कृतवीर्यः कृताग्निश्च कृतवर्मा तथैव च

कनकाचे चार वारस लोकप्रसिद्ध होते—कृतवीर्य, कृताग्नि आणि कृतवर्मा तसेच.

Verse 9

कृतौजाश्च चतुर्थो ऽभूत्कृतवीर्यात्मजोर्ऽजुनः / जज्ञे बाहुसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरो नृपः

चौथा कृतौजा होता; कृतवीर्याचा पुत्र अर्जुन (कार्तवीर्य) जन्मला. तो सहस्र बाहू असलेला, सप्तद्वीपांचा अधीश्वर नृप झाला.

Verse 10

स हि वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् / दत्तमाराधयामास कार्त्तवीर्यो ऽत्रिसंभवम्

त्या कार्तवीर्याने दहा हजार वर्षे अत्यंत दुश्चर तप केले आणि अत्रिकुलोत्पन्न दत्तात्रेयाची आराधना केली.

Verse 11

तस्मै दत्तो वरान्प्रादाच्च तुरो भूरितेजसः / पूर्वं बाहुसहस्रं तु स वव्रे प्रथमं वरम्

त्याला वर देण्यात आले; तो भूरितेजस्वी त्वरित वर देऊ लागला. त्याने प्रथम वर म्हणून सहस्र भुजा मागितल्या.

Verse 12

अधर्मं ध्यायमानस्य सहसास्मान्निवारणम् / धर्मेण पृथिवीं जित्वा धर्मेणैवानुपालनम्

जो अधर्माचा विचार करील, त्याला आम्ही तत्काळ रोखू. धर्माने पृथ्वी जिंकून, धर्मानेच तिचे पालन करू.

Verse 13

संग्रामांस्तु बहुञ्जित्वा हत्वा चारीन्सहस्रशः / संग्रामे युध्यमानस्य वधः स्यात्प्रधने मम

अनेक संग्राम जिंकून आणि हजारो शत्रू मारूनही, महायुद्धात लढताना माझा वध व्हावा.

Verse 14

तेनेयं पृथिवी कृत्स्ना सप्तद्वीपा सपत्तना / सप्तोदधिपरिक्षिप्ता क्षत्रेण विधिना जिता

त्याने ही ही संपूर्ण पृथ्वी—सप्तद्वीपांसह, शत्रूंनिशी—सप्त समुद्रांनी वेढलेली, क्षात्रधर्माच्या विधीने जिंकली.

Verse 15

तस्य बाहुसहस्रं तु युध्यतः किलयोगतः / योगो योगेश्वरस्येव प्रादुर्भवति मायया

युद्ध करताना त्याच्या सहस्र भुजा योगबलाने प्रकट झाल्या; जसे योगेश्वराच्या मायेमुळे योग प्रकट होतो.

Verse 16

तेन सप्तसु द्वीपेषु सप्तयज्ञशतानि वै / कृतानि विधिना राज्ञा श्रूयते मुनिसत्तमाः

हे मुनिश्रेष्ठांनो! त्या राजाने सातही द्वीपांत विधिपूर्वक सातशे यज्ञ केले, असे ऐकिवात आहे.

Verse 17

सर्वे यज्ञा महाबाहोस्तस्यामन्भूरितेजसः / सर्वे काञ्चनवेदीकाः सर्वे यूपैश्च काञ्चनैः

त्या महाबाहु, अपार तेजस्वी राजाचे सर्व यज्ञ सुवर्ण-वेदीचे होते आणि सर्वत्र सुवर्ण यूप उभारलेले होते.

Verse 18

सर्वैर्देवैर्महाभागै र्विमानस्थैरलङ्कृताः / गन्धर्वैरप्सरोभिश्च नित्यमेवोपशोभिताः

ते यज्ञ महाभाग देवांनी—विमानांत स्थित—अलंकृत केले; आणि गंधर्व व अप्सरांनी ते सदैव शोभायमान केले.

Verse 19

तस्य राज्ञो जगौ गाथां गन्धर्वो नारदस्तदा / चरितं तस्य राजर्षेर्महिमानं निरीक्ष्य च

तेव्हा गंधर्व नारदाने त्या राजाची गाथा गायली, त्या राजर्षीचे चरित्र व महिमा पाहून.

Verse 20

न नूनं कार्त्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति मानवाः / यज्ञैर्दानैस्तपोभिश्च विक्रमेण श्रुतेन च

यज्ञ, दान, तप, पराक्रम आणि वेदश्रुती यांद्वारेही मनुष्य निश्चयच कार्त्तवीर्याची ती गती प्राप्त करू शकणार नाहीत.

Verse 21

द्वीपेषु सप्तसु स वै धन्वी खड्गी शारासनी / रथी राजा सानुचरो योगाच्चैवानुदृश्यते

तो राजा सातही द्वीपांत धनुर्धारी, खड्गधारी, शरासनसज्ज रथी, अनुचरांसह; योगबलानेही प्रत्यक्ष दिसतो।

Verse 22

अनष्टद्रव्यता चासीन्न क्लेशो न च विभ्रमः / प्रभावेण महाराज्ञः प्रजा धर्मेण रक्षितः

धनसंपत्तीचा नाश नव्हता; ना क्लेश, ना भ्रम। त्या महाराजाच्या प्रभावाने प्रजा धर्माने रक्षित होती.

Verse 23

पञ्चाशीतिसहस्राणि वर्षाणां स नराधिपः / स सर्वरत्नभाक्स म्राट् चक्रवर्ती बभूव ह

तो नराधिप पंच्याऐंशी हजार वर्षे राज्य करीत राहिला; तो सम्राट, सर्वरत्नांचा भागी, चक्रवर्ती झाला.

Verse 24

स एष पशुपालो ऽभूत्क्षेत्रपालस्तथै व च / स एव वृष्ट्या पर्जन्यो योगित्वादर्जुनो ऽभवत्

तोच पशुपाल झाला आणि क्षेत्रपालही झाला; तोच वृष्टीरूपाने पर्जन्य झाला, आणि योगित्वामुळे अर्जुन झाला.

Verse 25

स वे बाहुसहस्रेण ज्याघातकठिनेन च / भाति रश्मिसहस्रेण शारदेनैव भास्करः

तो सहस्र बाहूंनी व प्रत्यंचा-प्रहाराच्या कठोरतेने, शरद्‌ऋतूतील सूर्याप्रमाणे सहस्र किरणांनी तेजस्वी भासतो.

Verse 26

स हि नागसहक्रेण माहिष्मत्यां नराधिपः / कर्कोटकसभां जित्वा पुरीं तत्र न्यवेशयत्

तो नराधिप नागसहस्रांसह माहिष्मतीत गेला; कर्कोटकाची सभा जिंकून त्याने तेथेच आपली पुरी वसविली।

Verse 27

स वै वेगं समुद्रस्य प्रावृट्कालेंबुजेक्षणः / क्रीडन्नेव सुखोद्विग्नः प्रावृट्कालं चकार ह

कमलनेत्र तो क्रीडेतच सुखाने उन्मत्त होऊन समुद्राच्या वेगासारखा प्रावृट्कालाचा आवेग निर्माण करी।

Verse 28

लुलिता क्रीडता तेन हेमस्रग्दाममालिनी / ऊर्मिमुक्तार्त्तसन्नादा शङ्किताभ्येति नर्मदा

त्याच्या क्रीडेमुळे नर्मदा डोलू लागते—सुवर्णमाळांनी सजलेली; लाटांच्या मोत्यांसारखा नाद करीत, जणू शंकित होऊन पुढे येते।

Verse 29

पुरा भुज सहस्रेण स जगाहे महार्मवम् / चकारोद्वृत्तवेलं तमकाले मारुतोद्धतम्

पूर्वी तो सहस्र भुजांनी महासागरात उतरला; वाऱ्याने उधळलेल्या त्या सागराची मर्यादा त्याने अकालीच उलथवून टाकली।

Verse 30

तस्य बाहुसहस्रेण क्षोभ्यमाणे महोदधौ / भवन्ति लीना निश्चेष्टाः पातालस्था महासुराः

त्याच्या सहस्र भुजांनी महोदधी क्षुब्ध झाला की पाताळातील महासुर लीन होऊन निश्चेष्ट पडतात।

Verse 31

चूर्णीकृतमहावीचिलीनमीनमहाविषम् / पतिताविद्धफेनौघमावर्त्तक्षिप्तदुस्सहम्

महालाटांनी चुरडलेला, माशांच्या घोर विषाने भरलेला; पडत-उडत फेसराशी व भोवऱ्यांनी फेकलेला—असह्य असा सागर होता.

Verse 32

चकार क्षोभयन्राजा दोःसहस्रेण सागरम् / देवासुरपरिक्षिप्तं क्षीरोदमिव सागरम्

राजाने सहस्र भुजांनी सागराला प्रचंड क्षोभित केले; देव-आसुरांनी वेढलेला तो सागर जणू क्षीरोदसागरच झाला.

Verse 33

मन्दरक्षोभणभ्रान्तममृतोत्पत्ति हेतवे / सहसा विद्रुता भीता भीमं दृष्ट्वा नृपोत्तमम्

मंदर-मथनाच्या क्षोभाने भ्रमित, अमृतोत्पत्तीच्या हेतूने; त्या भीषण नृपोत्तमाला पाहून ते भयभीत होऊन सहसा पळून गेले.

Verse 34

निश्चितं नतमूर्द्धानो बभूवुश्च महोरगाः / सायाह्ने कदलीखञ्च निवातेस्तमिता इव

महोरग निश्चितच मस्तक झुकवून स्थिर झाले; जसे संध्याकाळी वारा थांबल्यावर केळीचा बन निश्चल होतो.

Verse 35

ज्यामारोप्य दृढे चापे सायकैः पञ्चभिः शतैः / लङ्केशं मोहयित्वा तु सबलं रावणं बलात्

दृढ धनुष्याला प्रत्यंचा चढवून, पाचशे बाणांनी; लंकेशाला मोहात पाडून, बलपूर्वक सैन्यासह रावणाला स्तब्ध केले.

Verse 36

निर्जित्य वशमानीय माहिष्मत्यां बबन्ध तम् / ततो गत्वा पुलस्त्यस्तमर्जुनं च प्रसाधयत्

जिंकून वश करून माहिष्मतीत अर्जुनाला बांधले; मग पुलस्त्य तेथे जाऊन त्याला शांत करून प्रसन्न केले।

Verse 37

मुमोच राजा पौलस्त्यं पुलस्त्येना नुयाचितः / तस्य बाहुसहस्रस्य बभूव ज्यातलस्वनः

पुलस्त्याच्या विनंतीने राजाने पौलस्त्याला सोडून दिले; त्याच्या सहस्र बाहूंमधून धनुष्यतंतूचा घुमणारा नाद उठला।

Verse 38

युगान्तेंबुदवृन्दस्य स्फुटितस्याशनेरिव / अहो मृधे महावीर्यो भार्गवस्तस्य यो ऽच्छिनत्

युगांतकाळी मेघसमूह फुटून वज्रासारखा नाद होावा—अहो! रणात त्या महावीर भार्गवाने त्याचे (बाहू) छिन्न केले।

Verse 39

मृधे सहस्रं बाहुनां हेमतालवनं यथा / तृषितेन कदाचित्स भिक्षितश्चित्रभानुना

रणात त्याचे सहस्र बाहू सुवर्ण ताडवनासारखे भासत; आणि कधीतरी तहानलेल्या चित्रभानूने त्याच्याकडे भिक्षा मागितली।

Verse 40

सप्तद्वीपांश्चित्रभानोः प्रादद्भिक्षां विशांपतिः / पुराणि घोषान्ग्रामांश्च पत्तनानि च सर्वशः

विशांपतीने चित्रभानूला भिक्षा म्हणून सातही द्वीप दिले; तसेच सर्वत्र पुरे, घोष, गावे आणि पत्तनेही अर्पण केली।

Verse 41

जज्वाल तस्य बाणेषु चित्राभानुर्दिधक्षया / स तस्य पुरुषेन्द्रस्य प्रतापेन महायशाः

त्याच्या बाणांत चित्रभानु दहनाच्या इच्छेने प्रज्वलित झाला; तो महायशस्वी पुरुषेंद्राच्या प्रतापाने दाहक झाला।

Verse 42

ददाह कार्त्तवीर्यस्य शैलांश्चापि वनानि च / स शून्यमाश्रमं सर्वं वरुणस्यात्मजस्य वै

त्याने कार्त्तवीर्याचे शैलांश आणि वनेही जाळून टाकली; आणि वरुणपुत्राचा आश्रम सर्वथा रिकामा केला।

Verse 43

ददाह सवनाटोपं चित्रभानुः स हैहयः / यं लेभे वरुणः पुत्रं पुरा भास्वन्तमुत्तमम्

तो हैहय चित्रभानुने यज्ञोत्सवाचा सारा थाटमाट दग्ध केला; ज्याला वरुणाने पूर्वी तेजस्वी, उत्तम पुत्र म्हणून प्राप्त केले होते।

Verse 44

वसिष्ठनामा स मुनिः ख्यात आपव इत्युत / तत्रापवस्तदा क्रोधादर्जुनं शप्तवान्विभुः

तो मुनि ‘वसिष्ठ’ नावाने आणि ‘आपव’ म्हणूनही प्रसिद्ध होता; तेथे त्या समर्थ आपवाने क्रोधाने अर्जुनाला शाप दिला।

Verse 45

यस्मान्नवर्जितमिदं वनं ते मम हैहय / तस्मात्ते दुष्करं कर्म कृतमन्यो हनिष्यति

हे हैहय! तू माझे हे वन सोडले नाहीस; म्हणून तुझे हे दुष्कर कर्म केलेले असले तरी—तुला दुसराच कोणी मारेल।

Verse 46

अर्जुनो नाम कैन्तेयः स च राजा भविष्यति / अर्जुनं च महावीर्यो रामः प्रहरतां वरः

कौन्तेय अर्जुन नावाचा तो राजा होईल; आणि महावीर राम, प्रहार करणाऱ्यांत श्रेष्ठ, अर्जुनावर प्रहार करतील।

Verse 47

छित्त्वा बाहुसहस्रं वै प्रमथ्य तरसा बली / तपस्वी ब्राह्मणश्चैव वधिष्यति महाबलः

तो बली वेगाने सहस्र बाहू छेदून चिरडून टाकील; आणि महाबलवान तपस्वी ब्राह्मणालाही वध करील।

Verse 48

तस्य रामस्तदा ह्यासीन्मृत्युः शापेन धीमतः / राज्ञा तेन वरश्चैव स्वयमेव वृतः पुरा

तेव्हा त्या धीमानाच्या शापामुळे रामच त्याच्यासाठी मृत्यू ठरला; आणि त्या राजाने पूर्वी स्वतःच त्याला वर म्हणून निवडले होते।

Verse 49

तस्य पुत्रशतं त्वासीत्पञ्च तत्र महारथाः / कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो यशस्विनः

त्याला शंभर पुत्र होते; त्यांत पाच महारथी होते—अस्त्रकुशल, बलवान, शूर, धर्मात्मा आणि यशस्वी।

Verse 50

शूरश्च शूरसेनश्च वृषास्यो वृष एव च / जयध्वजो वंशकर्त्ता अवन्तिषु विशांपतिः

शूर, शूरसेन, वृषास्य, वृष आणि जयध्वज—हे वंशप्रवर्तक अवन्ती प्रदेशात प्रजांचे अधिपती होते।

Verse 51

जयध्वजस्य पुत्रस्तु तालजङ्घः प्रतापवान् / तस्य पुत्रशतं त्वेवं तालजङ्घा इतिश्रुतम्

जयध्वजाचा पुत्र प्रतापवान तालजंघ झाला. त्याला शंभर पुत्र झाले; ते ‘तालजंघ’ म्हणून प्रसिद्ध होते.

Verse 52

तेषां पञ्च गणाः ख्याता हैहयानां महात्मनाम् / वीतिहोत्राश्च संजाता भोजाश्चावन्तयस्तथा

त्या महात्मा हैहयांचे पाच गण प्रसिद्ध झाले—वीतिहोत्र, भोज आणि अवन्तय इत्यादी.

Verse 53

तुण्डिकेराश्च विक्रान्तास्तालजङ्घास्तथैव च / वीतिहोत्रसुतश्चापि अनन्तो नाम पार्थिवः

तुण्डिकेर आणि पराक्रमी तालजंघही होते. तसेच वीतिहोत्राचा ‘अनंत’ नावाचा एक राजा पुत्र झाला.

Verse 54

दुर्जयस्तस्य पुत्रस्तु बभूवामित्रकर्शनः / अनष्ट द्रव्यता चैव तस्य राज्ञो बभूव ह

त्याचा पुत्र दुर्जय झाला, जो शत्रूंना दमन करणारा होता. त्या राजाला अशी सिद्धी होती की त्याचे धन कधीही नष्ट होत नसे.

Verse 55

प्रभावेण महाराजः प्रजास्ताः पर्यपालयत् / न तस्य वित्तनाशः स्यान्नष्टं प्रतिलभेच्च सः

स्वतःच्या प्रभावाने त्या महाराजाने प्रजांचे पालन केले. त्याचे धन नष्ट होत नसे; हरवलेलेही तो पुन्हा मिळवीत असे.

Verse 56

कार्त्तवीर्यस्य यो जन्म कथयेदिह धीमतः / वर्द्धन्ते विभवाश्शश्वद्धर्मश्चास्य विवर्द्धते

जो येथे कार्त्तवीर्याच्या जन्मकथेचे कथन करतो, त्याचे वैभव सदैव वाढते आणि त्याचा धर्मही निरंतर वृद्धिंगत होतो।

Verse 57

यथा यष्टा यथा दाता तथा स्वर्गे महीपते

हे महीपते! जसा यज्ञ करणारा आणि जसा दान देणारा, तसाच तो स्वर्गात फल प्राप्त करतो।