Adhyaya 65

Verse 1

एति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीये उपोद्धातपादे निमिवंशानुकीर्तनं नाम चतुःषष्टितमो ऽध्यायः // ६४// सूत उवाच पिता सोमस्य वै विप्रा जज्ञे ऽत्रिर्भगवानृषिः / तत्रात्रिः सर्वलोकानां तस्थौ स्वेनौजसा वृतः

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागाच्या तृतीय उपोद्धातपादात ‘निमिवंशानुकीर्तन’ नावाचा चौसष्टावा अध्याय. सूत म्हणाले—हे विप्रहो, येथे भगवान ऋषी अत्री, सोमाचे पिता, उत्पन्न झाले; ते आपल्या तेजाने आवृत होऊन सर्व लोकांमध्ये स्थिर राहिले.

Verse 2

कर्मणा मनसा वाचा शुभान्येव समाचरन् / काष्ठकुड्यशिलाभूत ऊर्द्ध्वबाहुर्महाद्युतिः

तो कर्माने, मनाने व वाणीने केवळ शुभच आचरत; काष्ठ, भिंत व शिळेसारखा अचल होऊन, बाहू उंचावून महातेजाने स्थिर राहिला.

Verse 3

सुदुश्चरं नाम तपो येन तप्तं महात्पुरा / त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीति हि नः श्रुतम्

त्या महात्म्याने पूर्वी ‘सुदुश्चर’ नावाचे अत्यंत कठोर तप केले; ते तीन हजार दिव्य वर्षे चालले, असे आम्ही ऐकले आहे.

Verse 4

तस्योर्द्ध्वरेतसस्तत्र स्थितस्यानिमिषस्य ह / सोमत्वं तनुरापेदे महाबुद्धिः स वै द्विजः

तेथे स्थित असलेल्या त्या ऊर्ध्वरेतस, अनिमिष तपस्वी द्विजाच्या देहाला सोमत्व प्राप्त झाले; तो महाबुद्धिमान होता.

Verse 5

ऊर्द्ध्वमाचक्रमे तस्य सोमत्वं भावितात्मनः / नेत्राभ्या मस्रवत्सोमो दशधा द्योतयन् दिशः

भावितात्मा त्या तपस्व्याचे सोमत्व वर चढू लागले; त्याच्या नेत्रांतून सोम दहा धारांनी वाहू लागला आणि दिशांना प्रकाशमान करू लागला.

Verse 6

तं गर्भं विधिना हृष्टा दश देव्यो दधुस्तदा / समेत्य धारयामासुर्न च ताः समशक्नुवन्

तेव्हा विधीनुसार हर्षित झालेल्या दहा देव्या त्या गर्भास धारण करू लागल्या; सर्वजणी एकत्र होऊन तो सांभाळू लागल्या, पण त्यांना तो धारण करणे जमले नाही।

Verse 7

स ताभ्यः सहसैवाथ दिग्भ्यो गर्भः प्रसाधितः / पपात भासयंल्लोकाञ्छीतांशुः सर्वभावनः

मग तो गर्भ त्यांच्यापासून सहसा सुटून दिशांकडे प्रसारित होऊन खाली पडला; शीतांशु (चंद्र) सर्व लोकांना प्रकाश देत, सर्वांचा पोषक म्हणून प्रकट झाला।

Verse 8

यदा न धारणे शक्तास्तस्य गर्भस्य ताः स्त्रियः / ततः सहाभिः शीतांशुर्निपपात वसुंधराम्

जेव्हा त्या स्त्रिया त्या गर्भास धारण करण्यास समर्थ राहिल्या नाहीत, तेव्हा शीतांशु (चंद्र) त्यांच्यासह वसुंधरेवर (पृथ्वीवर) कोसळला।

Verse 9

पतन्तं सोममालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः / रथमारोपयामास लोकानां हितकाम्यया

पडत असलेल्या सोमाला (चंद्राला) पाहून लोकपितामह ब्रह्मदेवांनी लोकांच्या हितासाठी त्याला रथावर आरूढ केले।

Verse 10

स हि वेदमयो विप्रा धर्मात्मा सत्यसंगरः / युक्ते वाजिसहस्रेण रथे ऽध्यास्तेति नःश्रुतम्

हे विप्रहो! तो वेदमय, धर्मात्मा व सत्यनिष्ठ आहे; आम्ही ऐकले आहे की तो सहस्र अश्वांनी युक्त रथावर अधिष्ठित असतो।

Verse 11

तस्मिन्निपतिते देवाः पुत्रे ऽत्रेः परमात्मनः / तुष्टुवुर्ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः सप्त विश्रुताः

तेथे परमात्मा अत्रीच्या पुत्राचा पतन होताच, ब्रह्मदेवांचे मानसपुत्र—प्रसिद्ध सात देवांनी त्याची स्तुती केली।

Verse 12

तत्रैवाङ्गिरसास्तस्य भृगोश्चैवात्मजास्तथा / ऋग्भिर्यजुर्भिर्बहुभिरथर्वाङ्गिरसैरपि

तेथेच त्याचे आंगिरस वंशज आणि भृगूचे पुत्रही, अनेक ऋचा, यजुर्मंत्र तसेच अथर्वाङ्गिरस मंत्रांनी स्तुती करू लागले।

Verse 13

ततः संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः / आप्यायमानं लोकांस्त्रीन्भावयामास सर्वशः

मग स्तुतीने पूजिलेल्या त्या तेजस्वी सोमाचे तेज वाढत जाऊन सर्वत्र त्रैलोक्याला प्रकाश व पोषण देऊ लागले।

Verse 14

स तेन रथमुख्येन सागरान्तां वसुंधराम् / त्रिःसप्तकृत्वो ऽतियशाश्चकाराभिप्रदक्षिणम्

तो अतियशस्वी त्या श्रेष्ठ रथावर आरूढ होऊन, सागरपर्यंतच्या वसुंधरेची एकवीस वेळा प्रदक्षिणा करू लागला।

Verse 15

तस्य यद्वर्द्धितं तेजः पृथिवीमन्वपद्यत / ओषध्यस्ताः समुद्भूतास्तेजसा खं ज्वलत्युत

त्याचे वाढलेले तेज पृथ्वीभर पसरले; त्या तेजामुळे औषधी वनस्पती उत्पन्न झाल्या आणि आकाशही जणू ज्वलंत झाले।

Verse 16

ताभिः पुण्यात्ययं लोकान्प्रजाश्चापि चतुर्विधाः / पोष्टा हि भगवान्सोमो जगतो हि द्विजोत्तमाः

त्या पुण्यदायिनी शक्तींमुळे लोक आणि चतुर्विध प्रजा पोसल्या जातात; हे द्विजोत्तमांनो, भगवान सोमच जगताचा पोषक आहे।

Verse 17

स लब्धतेजास्तपसा संस्तवैस्तैः स्वकर्मभिः / तवस्तेपे महाभागः समानां नवतीर्दश

तपाने त्याने तेज प्राप्त केले, त्या स्तुतींनी व स्वकर्मांनी; तो महाभाग नव्वद आणि दहा—अशी शंभर वर्षे तप करीत राहिला।

Verse 18

इरण्यवर्णा या देव्यो धारयन्त्यात्मना जगत् / विभुस्तासां मुदा सोमः प्रख्यातःस्वेन कर्मणा

ज्या सुवर्णवर्ण देव्या आत्मशक्तीने जग धारण करतात, त्यांच्यामध्ये विभु सोम आपल्या कर्माने आनंदाने प्रसिद्ध झाला।

Verse 19

ततस्तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः / बीजौषधीनां विप्राणामपां च द्विजसत्तमाः

मग ब्रह्मविद्येतील श्रेष्ठ ब्रह्माने त्याला बीज, औषधी, ब्राह्मण आणि जल यांचे राज्य दिले, हे द्विजसत्तमांनो।

Verse 20

सो ऽभिषिक्तो महातेजा महाराज्येन राजराट् / लोकान्वै भावयामास तेजस्वी तपतां वरः

तो महातेजस्वी राजराट् महान राज्याने अभिषिक्त होऊन, तपस्वींमध्ये श्रेष्ठ तेजस्वी बनून, लोकांचे कल्याण व पोषण करू लागला।

Verse 21

सप्तविंशतिरिन्दोस्तु दाक्षायण्यो महाव्रताः / ददौ प्राचेतसो दक्षो नक्षत्राणीति या विदुः

चंद्रासाठी प्राचेतस दक्षाने महाव्रतधारिणी दाक्षायणी अशा सत्तावीस कन्या दिल्या; ज्यांना ‘नक्षत्रे’ असे म्हणतात।

Verse 22

स तत्प्राप्य महाद्राज्यं सोमः सोमवतां प्रभुः / समारेभे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम्

ते महान राज्य मिळवून, सोम—सोमवतांचा प्रभू—सहस्र-शत दक्षिणा असलेला राजसूय यज्ञ आरंभ करू लागला।

Verse 23

हिरण्यगर्भश्चोद्गाता ब्रह्मा ब्रह्मत्वमीयिवान् / सदस्यस्तत्र भगवान्हरिर्नारायणः प्रभुः

तेथे उद्गाता हिरण्यगर्भ, ब्रह्मत्व प्राप्त ब्रह्मा होते; आणि सदस्य म्हणून भगवान हरि नारायण प्रभू होते।

Verse 24

सनत्कुमारप्रमुखैराद्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः

तो सनत्कुमारप्रमुख आद्य ब्रह्मर्षींनी वेढलेला होता।

Verse 25

दक्षिणामददात्सोमस्त्रींल्लोकानिति नः श्रुतम् / तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश्च वै द्विजाः

आम्ही ऐकले आहे की सोमाने दक्षिणा म्हणून तीनही लोक दिले; ते ब्रह्मर्षिमुख्य सदस्यांना व द्विजांना अर्पण झाले।

Verse 26

तं सिनी च कुहूश्चैव वपुः पुष्टिः प्रभा वसुः / कीर्त्तिर्धृतिश्च लक्ष्मीश्च नव देव्यः सिषेविरे

सिनी, कुहू, वपु, पुष्टि, प्रभा, वसु, कीर्ती, धृती आणि लक्ष्मी—या नऊ देव्या त्याची सेवा करू लागल्या।

Verse 27

प्राप्यावभृथमव्यग्रः सर्वदेवर्षिपूजितः / अतिरेजे हि राजेन्द्रो दशधा भासयन्दिशः

अवभृथ-स्नान करून तो निर्व्यग्र झाला; देव व देवर्षींनी पूजिलेला तो राजेंद्र दहा दिशांना दहाप्रकारे उजळवीत अधिकच तेजस्वी झाला।

Verse 28

तस्य तत्प्राप्य दुष्प्रापमैश्वर्यमृषिसंस्तुतम् / विबभ्राम मतिर्विप्रा विनयादनयावृता

त्याचे ते दुर्मिळ, ऋषींनी स्तुत केलेले ऐश्वर्य मिळूनही, विनय नसून अनयाने झाकलेली त्याची बुद्धी भ्रमित झाली।

Verse 29

बृहस्पतेः सवै भार्यां तारां नाम यशस्विनीम् / जहार सहसा सर्वानवमत्याङ्गिरःसुतान्

आंगिरसपुत्रांचा (बृहस्पतिपुत्रांचा) सर्वांचा अवमान करून, त्याने बृहस्पतीची यशस्विनी पत्नी ‘तारा’ हिला सहसा पळवून नेले।

Verse 30

स याच्यमानो देवैश्च तथा देवर्षिभिश्च ह / नैव व्यसर्जयत्तारां तस्मा अङ्गिरसे तदा

देवांनी व देवर्षींनी विनविले तरीही, त्या वेळी त्याने आंगिरस (बृहस्पती) याला तारा परत दिली नाही।

Verse 31

उशनास्तस्य जग्राह पार्ष्णिमङ्गिरसो भवः / स हि शिष्यो महातेजाः पितुः पूर्वं बृहस्पतेः

उशनसांनी त्याची टाच धरली; आणि अङ्गिरसवंशी भवानेही. तो महातेजस्वी, पूर्वीपासूनच आपल्या पित्याच्या—बृहस्पतीच्या—शिष्य होता.

Verse 32

तेन स्नेहेन भगवान्रुद्रस्तस्य बृहस्पतेः / पार्ष्मिग्राहो ऽभवद्देवः प्रगृह्याजगवं धनुः

त्या स्नेहामुळे भगवान रुद्र बृहस्पतीसाठी पार्ष्णि-ग्रहण करणारा झाला; आणि देवाने आजगव धनुष्य उचलले.

Verse 33

तेन ब्रह्मशिरो नाम परमास्त्रं महात्मना / उद्दिश्य देवानुत्सृष्टं येनैषां नाशितं यशः

त्या महात्म्याने ‘ब्रह्मशिर’ नावाचे परमास्त्र देवांना उद्देशून सोडले; ज्यामुळे त्यांचे यश नष्ट झाले.

Verse 34

तत्र तद्युद्धमभवत्प्रख्यातं तारकामयम् / देवानां दानवानां च लोकक्षयकरं महत्

तेथे ‘तारकामय’ म्हणून प्रसिद्ध असे देव-दानवांचे महान युद्ध झाले, जे लोकक्षय करणारे होते.

Verse 35

तत्र शिष्टास्तु ये देवास्तुषिताश्चैव ते स्मृताः / ब्रह्माणं शरणं जग्मुरादिदेवं पितामहम्

तेथे जे शिष्ट देव आणि ‘तुषित’ म्हणून स्मरणात आहेत, ते आदिदेव पितामह ब्रह्म्याच्या शरण गेले.

Verse 36

ततो निवार्योशनसं रुद्रं ज्येष्ठं च शङ्करम् / ददावाङ्गिरसे तारां स्वयमेत्य पितामहः

त्यानंतर पितामह ब्रह्मदेवाने उशनस (शुक्राचार्य) आणि ज्येष्ठ रुद्र शंकरांना थांबवून स्वतः येऊन अंगिरसाला (बृहस्पतीला) तारा परत दिली.

Verse 37

अन्तर्वत्नीं च तां दृष्ट्वा तारां ताराधिपाननाम् / गर्भमुत्सृज सद्यस्त्वं विप्रः प्राह बृहस्पतिः

चंद्राप्रमाणे मुख असलेल्या त्या ताराला गर्भवती पाहून, ब्राह्मण बृहस्पतीने म्हटले: 'तू या गर्भाचा त्वरित त्याग कर.'

Verse 38

मदीयायां न ते योनौ गर्भो धार्यः कथञ्चन / अथो तारासृजद्गर्भं ज्वलन्तमिव पावकम्

'माझ्या पत्नीच्या ठिकाणी तू कोणत्याही प्रकारे गर्भ धारण करू शकत नाहीस.' तेव्हा ताराने प्रज्वलित अग्नीसारखा तो गर्भ सोडून दिला.

Verse 39

जातमात्रो ऽथ भगवान्देवानामाक्षिपद्वपुः / ततः संशयमापन्नस्तारामकथयन्सुराः

जन्म घेताच त्या भगवान (दिव्य बालकाने) देवांच्या तेजालाही झाकोळून टाकले. तेव्हा संशयात पडलेल्या देवांनी ताराला विचारले.

Verse 40

सत्यं ब्रूहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः / ह्रीयमाणा यदा देवान्नाह सा साध्वसाधु वा

'खरे सांग, हा मुलगा कोणाचा आहे? सोमाचा की बृहस्पतीचा?' लज्जित होऊन तिने देवांना बरे किंवा वाईट काहीच उत्तर दिले नाही.

Verse 41

तदा तां शप्तुमारब्धः कुमारो दस्युहन्तमः / तं निवार्य तदाब्रह्मा तारां पप्रच्छ संशयम्

तेव्हा दस्युहंतम कुमार तिला शाप देण्यास उद्यत झाला। त्यास रोखून मग ब्रह्मदेवांनी तारेला संशयाने विचारले।

Verse 42

यदत्र तथ्यं तद्ब्रूहि तारे कस्य सुतस्त्वयम् / सा प्राञ्जलिरुवाचेदं ब्रह्माणं वरदं प्रभुम्

हे तारे, येथे जे सत्य आहे ते सांग—हा कोणाचा पुत्र आहे? तेव्हा तारा हात जोडून वरदाता प्रभु ब्रह्मदेवांना म्हणाली।

Verse 43

सोमस्यति महात्मानं कुमारं दस्युहन्तमम् / ततः सुतमुपाघ्राय सोमो राजा प्रजापतिः

हा महात्मा दस्युहंतम कुमार सोमाचाच आहे. मग प्रजापती राजा सोमाने पुत्रास स्नेहाने घ्राण करून स्वीकारले.

Verse 44

बुध इत्यकरोन्नाम तस्य पुत्रस्य धीमतः / प्रतिघस्रं च गगने समभ्युत्तिष्ठते बुधः

त्या बुद्धिमान पुत्राचे नाव त्याने ‘बुध’ असे ठेवले. आणि बुध दररोज आकाशात उदयास येतो.

Verse 45

उत्पादयामास तदा पुत्रं वे राजपुत्रिका / तस्य पुत्रो महातेजा बभूवैलः पुरूरवाः

तेव्हा राजपुत्रिकेने एक पुत्र उत्पन्न केला. त्या पुत्राचा पुत्र महातेजस्वी ऐल पुरूरवा झाला.

Verse 46

उर्वश्यां जज्ञिरे तस्य पत्राः षट् सुमहौजसः / प्रसह्य धर्षितस्तत्र विवशो राजयक्ष्मणा

उर्वशीपासून त्याचे सहा अत्यंत तेजस्वी पुत्र जन्मले. तेथे तो राजयक्ष्म्याने बलपूर्वक पीडित होऊन विवश झाला.

Verse 47

ततो यक्ष्माभिभूतस्तु सोमः प्रक्षिणमण्डलः / जगाम शरणायाथ पितरं सो ऽत्रिमेव तु

मग यक्ष्म्याने ग्रस्त, क्षीण झालेल्या तेजोमंडलाचा सोम शरणासाठी आपल्या पित्याजवळ—अत्रीकडे—गेला.

Verse 48

तस्य तत्पापशमनं चकारात्रिर्महायशाः / स राजयक्ष्मणा मुक्तः श्रीया जजवाल सर्वशः

महायशस्वी अत्रींनी त्याचे पापशमन केले. तो राजयक्ष्म्यापासून मुक्त होऊन सर्वत्र श्रीने उजळून निघाला.

Verse 49

एतत्सोमस्य वै जन्म कीर्त्तितं द्विजसत्तमाः / वंशं तस्य द्विजश्रेष्ठा कीर्त्यमानं निबोधत

हे द्विजसत्तमांनो! असे सोमाचे जन्म सांगितले आहे. हे द्विजश्रेष्ठांनो! आता त्याचा वंश वर्णन होत आहे, ते ऐका.

Verse 50

धन्यमारोग्यमायुष्यं पुण्यं कल्मषशोधनम् / सौम्यस्य चन्म श्रुत्वैवं सर्वपापैः प्रमुच्यते

हे धन्य, आरोग्यदायक, आयुष्यवर्धक, पुण्य व कल्मषशोधक आहे. सोमाच्या या जन्मकथेला ऐकून मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो.