Adhyaya 61

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे मध्यमभागे वायुप्रोक्ते वैवस्वतमनोः सृष्टिर्नाम षष्टितमो ऽध्यायः // ६०// सूत उवाच विसर्गं मनुपुत्राणां विस्तरेण निबोधत / पृषध्रो हिंसयित्वा तु गुरोर्गां निशि तत्क्षये

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणाच्या मध्यमभागात वायुप्रोक्त ‘वैवस्वत मनूची सृष्टी’ नावाचा साठावा अध्याय (६०) समाप्त. सूत म्हणाले—मनुपुत्रांचा विसर्ग (वंशविस्तार) सविस्तर ऐका. पृषध्राने रात्री गुरूची गाय मारली, त्या क्षणीच…

Verse 2

शापाच्छूद्रत्वमापन्नश्च्यवनस्य महात्मनः / करूषस्य तु कारूषाः क्षत्त्रिया युद्धदुर्मदाः

महात्मा च्यवनांच्या शापामुळे तो शूद्रत्वास प्राप्त झाला. आणि करूषाचे वंशज ‘कारूष’ क्षत्रिय युद्धात उन्मत्त व दर्पी होते.

Verse 3

सहस्रं क्षत्त्रियगणो विक्रान्तः संबभूव ह / नाभागो दिष्टपुत्रस्तु विद्वानासीद्भलन्दनः

हजारो क्षत्रियांचा एक पराक्रमी समूह उदयास आला. आणि दिष्टाचा पुत्र नाभाग, जो भलन्दन म्हणून प्रसिद्ध होता, तो विद्वान होता.

Verse 4

भलन्दनस्य पुत्रो ऽभूत्प्रांशुर्नाम महाबलः / प्रांशोरेको ऽभवत्पुत्रः प्रजापतिसमो नृपः

भलन्दनाचा पुत्र प्रांशु नावाचा महाबली झाला. प्रांशुला एकच पुत्र झाला, जो प्रजापतीसमान महान राजा होता.

Verse 5

संवर्तेन दिवं नीतः ससुहृत्सहबान्धवः / विवादो ऽत्र महानासीत्संवर्त्तस्य बृहस्पतेः

संवर्ताने त्याला मित्र व बंधूंसह स्वर्गात नेले. येथे संवर्त आणि बृहस्पती यांच्यात मोठा वाद झाला.

Verse 6

ऋद्धिं दृष्ट्वा तु यज्ञस्य क्रुद्धस्तस्य बृहस्पतिः / संवर्त्तेन तते यज्ञे चुकोप स भृशं तदा

यज्ञाची समृद्धी पाहून बृहस्पती क्रुद्ध झाला. संवर्ताने केलेल्या त्या यज्ञात तो तेव्हा अत्यंत संतापला.

Verse 7

लोकानां सहि नाशाय दैवतैर्हि प्रसादितः / मरुत्तश्चक्रवर्त्ती स नरिष्यन्तमवासवान्

लोकांच्या नाशासाठी देवतांनी प्रसन्न केलेला तो चक्रवर्ती मरुत्त, इंद्ररहित (अवासवान्) नरिष्यन्ताचा आधार झाला.

Verse 8

नरिष्यन्तस्य दायादो राजा दण्डधरो दमः / तस्य पुत्रस्तु विज्ञातो राजासीद्राष्ट्रवर्द्धनः

नरिष्यंताचा वारस राजा दंडधर ‘दम’ झाला; त्याचा पुत्र प्रसिद्ध राजा ‘राष्ट्रवर्धन’ झाला.

Verse 9

सुधृतिस्तस्य पुत्रस्तु नरः सुधृतितः पुनः / केवलस्य पुत्रस्तु बन्धुमान्केवलात्मजः

त्याचा पुत्र ‘सुधृति’ झाला; सुधृतिपासून पुन्हा ‘नर’ उत्पन्न झाला. ‘केवल’चा पुत्र ‘बंधुमान’ होता, केवलात्मज.

Verse 10

अथ बन्धुमतः पुत्रोधर्मात्मा वेगवान्नृप / बुधो वेगवतः पुत्रस्तृणबिन्दुर्बुधात्मजः

मग बंधुमानाचा पुत्र धर्मात्मा राजा ‘वेगवान’ झाला. वेगवानाचा पुत्र ‘बुध’ आणि बुधाचा आत्मज ‘तृणबिंदु’ झाला.

Verse 11

त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह / कन्या तु तस्येडविडामाता विश्रवसो हि सा

त्रेतायुगाच्या आरंभी तिसऱ्या क्रमाने तो राजा उत्पन्न झाला. त्याची कन्या ‘इडविडा’ होती; तीच विश्रवाची माता झाली.

Verse 12

पुत्रो यो ऽस्य विशालो ऽभूद्राजा परमधार्मिकः / दाश्वान्प्रख्यातवीर्य्यौजा विशाला येन निर्मिता

त्याचा पुत्र ‘विशाल’ परमधार्मिक राजा झाला—दानशील, प्रसिद्ध पराक्रम व तेजयुक्त; त्यानेच ‘विशाला’ नगरी निर्माण केली.

Verse 13

विशालस्य सुतो राजा हेमचन्द्रो महाबलः / सुचन्द्र इति विख्यातो हेमचन्द्रादनन्तरः

विशालाचा पुत्र महाबली राजा हेमचंद्र होता. हेमचंद्रानंतर ‘सुचंद्र’ नावाने प्रसिद्ध राजा झाला.

Verse 14

सुचन्द्रतनयो राजा धूम्राश्व इति विश्रुतः / धूम्राश्वतनयो विद्वान्सृंजयः समपद्यत

सुचंद्राचा पुत्र ‘धूम्राश्व’ नावाने प्रसिद्ध राजा झाला. धूम्राश्वाचा विद्वान पुत्र सृंजय उत्पन्न झाला.

Verse 15

सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान्सहदेवः प्रतापवान् / कृशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः

सृंजयाचा पुत्र श्रीमान् पराक्रमी सहदेव होता. सहदेवाचा पुत्र परमधार्मिक कृशाश्व होता.

Verse 16

कृशाश्वस्य महातेजा सोमदत्तः प्रतापवान् / सोमदत्तस्य राजर्षेः सुतो ऽभूज्जनमेजयः

कृशाश्वाचा पुत्र महातेजस्वी पराक्रमी सोमदत्त होता. राजर्षी सोमदत्ताचा पुत्र जनमेजय झाला.

Verse 17

जनमेजयात्मजश्चैव प्रमतिर्नाम विश्रुतः / तृणबिन्दुप्रभावेण सर्वे वैशालका नृपाः

जनमेजयाचा पुत्रही ‘प्रमति’ नावाने प्रसिद्ध होता. तृणबिंदूच्या प्रभावामुळे वैशालक वंशातील सर्व नृप प्रसिद्ध झाले.

Verse 18

दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः / शर्यातेर्मिथुनं त्वासीदानर्त्तो नाम विश्रुतः

ते दीर्घायुषी, महात्मे, पराक्रमी व अत्यंत धर्मनिष्ठ होते. शर्यातीच्या वंशात ‘आनर्त’ नावाचा एक प्रसिद्ध पुत्र झाला.

Verse 19

पुत्रः सुकन्या कन्या च भार्या या च्यवनस्य च / आनर्त्तस्य तु दायादो रेवो नाम सुवीर्यवान्

सुकन्या नावाची कन्या होती; ती च्यवन ऋषींची पत्नी झाली. आनर्ताचा वारस ‘रेव’ नावाचा अत्यंत पराक्रमी होता.

Verse 20

आनर्त्तविषयो यस्य पुरी चापि कुशस्थली / रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धार्मिकः

ज्याचा प्रदेश ‘आनर्त’ म्हणून ओळखला जाई आणि राजधानी कुशस्थली होती—रेवाचा पुत्र ‘रैवत’ झाला; आणि त्याचा धर्मात्मा पुत्र ‘ककुद्मी’ नावाचा होता.

Verse 21

ज्येष्ठो भ्रातृशतस्यासीद्राज्यं प्राप्य कुशस्थलीम् / कन्यया सह श्रुत्वा च गान्धर्वं ब्रह्मणोंऽतिके

तो शंभर भावंडांमध्ये ज्येष्ठ होता; कुशस्थलीचे राज्य मिळवून, कन्येसह ब्रह्मदेवाजवळ गान्धर्वगान ऐकू लागला.

Verse 22

मुहर्त्तं देवदेवस्य मार्त्यं बहुयुगं विभो / आजगाम युवा चैव स्वां पुरीं यादवैर्वृताम्

हे विभो! देवाधिदेवासाठी जो केवळ एक मुहूर्त होता, तो मर्त्यांसाठी अनेक युग ठरला. तो युवकच राहून आपल्या पुरीत परत आला; ती यादवांनी वेढलेली होती.

Verse 23

कृतां द्वारवतीं नाम बहुद्वारां मनोरमाम् / भोजवृष्ण्यन्धकैर्गुप्तां वसुदेवपुरोगमैः

द्वारवती नावाची अनेक द्वारांनी युक्त, मनोहर नगरी निर्माण झाली; वसुदेवांच्या नेतृत्वाखाली भोज, वृष्णि व अंधकांनी तिचे रक्षण केले.

Verse 24

तां कथां रेवतः श्रुत्वा यथातत्त्वमरिन्दमः / कन्यां तु बलदेवाय सुव्रतां नाम रेवतीम् / दत्त्वा जगाम शिखरं मेरोस्तपसि संस्थितः

रेवताची ती कथा यथातत्त्व ऐकून शत्रुदमन राजाने ‘सुव्रता’ नावाची कन्या रेवती बलदेवाला अर्पण केली; आणि तपासाठी मेरूच्या शिखरावर जाऊन स्थिर झाला.

Verse 25

रेमे रामश्च धर्मात्मा रेवत्या सहितः किल / तां कथामृषयः श्रुत्वा पप्रच्छुक्तदनन्तरम्

धर्मात्मा राम (बलराम) रेवतीसह खरोखर आनंदाने रमला. ती कथा ऐकून ऋषींनी त्यानंतर प्रश्न विचारला.

Verse 26

ऋषय ऊचुः कथं बहुयुगे काले समतीते महामते / न जरा रेवतीं प्राप्ता रैवतं वा ककुद्मिनम् / एतच्छुश्रूषमाणान्नो गान्धर्वं वद चैव हि

ऋषी म्हणाले—हे महामते! अनेक युगे लोटून गेली तरी रेवतीला किंवा ककुद्मिन् रैवताला जरा कशी आली नाही? आम्ही हे ऐकू इच्छितो; म्हणून गान्धर्व वृत्तांतही सांगा.

Verse 27

सूत उवाच न जरा क्षुत्पिपासे वा न च मृत्युभयं ततः / न च रोगः प्रभवति ब्रह्मलोकं गतस्य ह

सूत म्हणाला—ब्रह्मलोकाला गेल्यावर ना जरा असते, ना भूक-तहान, ना मृत्यूची भीती; आणि तेथे रोगही उद्भवत नाही.

Verse 28

गान्धर्वं प्रति यच्चापि पृष्टस्तु मुनिसत्तमाः / ततो ऽहं संप्रवक्ष्यामि याथातथ्येन सुव्रताः

हे मुनिश्रेष्ठांनो, गान्धर्वविषयी तुम्ही जे विचारले आहे, ते मी आता, हे सुव्रतांनो, यथार्थपणे सांगतो।

Verse 29

सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्छनास्त्वेकविंशतिः / तानाश्चैकोनपञ्चाशदित्येत्स्वरमण्डलम्

सात स्वर, तीन ग्राम, एकवीस मूर्छना आणि एकोणपन्नास तान—हेच स्वरमंडळ होय।

Verse 30

षड्जषभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा / धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादकः

षड्ज, ऋषभ, गान्धार, मध्यम, पंचम, धैवत आणि निषाद—हे स्वर जाणून घ्यावेत।

Verse 31

सौवीरा मध्यमा ग्रामा हरिणाश्च तथैव च

सौवीरा, मध्यमा आणि हरिणा—हेही (तीन) ग्राम आहेत।

Verse 32

तस्याः कालोयनोपेताश्चतुर्थाशुद्धमध्यमाः / नग्निं च पौषा वै देव दृष्ट्वा काञ्च यथाक्रमः

त्या (ग्रामाच्या) कालोयनयुक्त चतुर्थी आणि शुद्ध-मध्यम (मूर्छना) आहेत; तसेच क्रमाने ‘नग्नि’, ‘पौषा’, ‘देव’, ‘दृष्ट्वा’ आणि ‘काञ्च’ अशीही (नावे) आहेत।

Verse 33

मध्यमग्रामिकाख्याता षड्जग्रामा निबोधत / उत्तरं मन्द्रा रजनी तथा वाचोन्नरायताः

मध्यम-ग्रामिका नावाचा षड्ज-ग्राम जाणून घ्या; उत्तर, मन्द्रा, रजनी तसेच वाचोन्नरायता—हे त्याचे प्रकार आहेत.

Verse 34

मध्यषड्जा तथा चैव तथान्या चाभिमुद्गणा / गान्धारग्रामिका श्यामा कीर्तिमाना निबोधत

मध्यषड्जा तसेच अन्य अभिमुद्गणा जाणून घ्या; गान्धार-ग्रामिका, श्यामा आणि कीर्तिमाना—यांचाही बोध करा.

Verse 35

अग्निष्टोमं तु माद्यं तु द्वितीयं वाजपेयिकम् / यवरातसूयस्तु षष्ठवत्तु सुवर्मकम्

अग्निष्टोम हे पहिले, दुसरे वाजपेयिक; यवरातसूय आणि सहाव्यासारखे सुवर्मक—असा क्रम सांगितला आहे.

Verse 36

सप्त गौसवना नाम महावृष्टिकताष्टमाम् / ब्रह्मदानं च नवमं प्राजापत्यमनन्तरम् / नागयक्षाश्रयं विद्वान् तद्गोत्तरतथैव च

सातवे ‘गौसवना’ नावाचे, आठवे ‘महावृष्टिका’; नववे ‘ब्रह्मदान’, त्यानंतर ‘प्राजापत्य’; आणि विद्वान ‘नागयक्षाश्रय’ व ‘तद्गोत्तर’ हेही तसेच जाणो.

Verse 37

पदक्रान्तमृगक्रान्तं विष्णुक्रान्तमनोहरा / सूर्यकान्तधरेण्यैव संतकोकिलविश्रुतः

पदक्रान्त, मृगक्रान्त आणि मनोहर विष्णुक्रान्त; तसेच सूर्यकान्त-धरेणी आणि संत-कोकिल-विश्रुत—ही नावेही प्रसिद्ध आहेत.

Verse 38

तेनवानित्यपवशपिशाचातीवनह्यपि / सावित्रमर्धसावित्रं सर्वतोभद्रमेव च

त्याच्या प्रभावाने नित्य अपवित्र करणारे पिशाच व घोर अरण्यभयही निवळते; सावित्री, अर्धसावित्री आणि ‘सर्वतोभद्र’ मंत्रही जपले जातात.

Verse 39

मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः / अलंबुषेसेष्टमथो विष्णुवैणवरावुभौ

जो ‘मनोहर’, ‘मधात्र्य’ आणि ‘गंधर्वानुपत’ म्हणून ओळखला जातो; तसेच ‘अलंबुषा-सेष्ट’ आणि ‘विष्णु-वैणव-राव’ हे दोघेही प्रसिद्ध आहेत.

Verse 40

सागराविजयं चैव सर्वभूतमनोहरः / हतोत्सृष्टो विजानीत स्कन्धं तु प्रियमेव च

‘सागराविजय’ आणि ‘सर्वभूतमनोहर’ असेही (नाव) आहेत; तसेच ‘हतोत्सृष्ट’ हे जाणावे—आणि स्कंद तर सर्वथा प्रियच आहे.

Verse 41

मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः / अलंबुसेष्टस्य तथा नारदप्रिय एव च

जो ‘मनोहर’, ‘मधात्र्य’ आणि ‘गंधर्वानुपत’ म्हणून ओळखला जातो; तो ‘अलंबुषा-सेष्ट’शीही संबंधित आहे, आणि ‘नारदप्रिय’ही आहे.

Verse 42

कथितो भीमसेनेन नगरातानयप्रियः / विकलोपनीतविनताश्रीराख्यो भार्गवप्रियः

भीमसेनाने कथिलेला ‘नगरातानयप्रिय’ (नावाचा) आहे; आणि ‘विकलोपनीतविनताश्री’ या नावाने प्रसिद्ध, जो भार्गवाचा प्रिय आहे.

Verse 43

चतुर्दश तथा पञ्चदशेच्छन्तीह नारदः / ससौवीरां सुसोवीरा ब्रह्मणो ह्यपगीयते

येथे नारद चौदावा व पंधरावा स्वरभेदही इच्छितात; ‘ससौवीरा’ व ‘सुसोवीरा’ हे ब्रह्म्याने गाण्यात येते असे सांगितले आहे।

Verse 44

उत्तरादिस्वरश्चैव ब्रह्मा वै देवतास्त्रयः / हरिदेशसमुत्पन्ना हरिणस्याव्यजायत

उत्तरादी स्वरांचे अधिष्ठाते ब्रह्मा व तीन देवता आहेत; हरिदेशातून उत्पन्न होऊन ते हरिसाठी प्रकट झाले।

Verse 45

मूर्छना हरिणा ते वै चन्द्रस्यास्याधिदैवतम् / करोपनीता विवृतावनुद्रिः स्वरमण्डले

हरिने स्थापिलेल्या या मूर्छना चंद्रस्वराच्या अधिदेवता आहेत; स्वरमंडळात ‘अनुद्रि’ हस्ताने उचलून विस्ताराने प्रकट झाली।

Verse 46

साकलोपनतातस्मान्मनुतस्यान्नदैवतः / मनुदेशाः समुत्पन्ना मूर्च्छनाशुद्धमात्मना

त्या ‘साकलोपनत’ पासून मनूचा अन्नदैवत ठरले; शुद्ध आत्म्याच्या मूर्छनांतून ‘मनुदेश’ उत्पन्न झाले।

Verse 47

तस्मात्तस्मान्मृगामर्गीमृगेन्द्रोस्याधिदैवता / सावश्रमसमाद्युम्ना अनेकापौरुषानखान्

त्या-त्या पासून ‘मृगामर्गी’ उत्पन्न झाली, तिची अधिदेवता मृगेन्द्र आहे; ती श्रमयुक्त, आद्युम्न तेजाने युक्त होऊन अनेक अपौरुष नख धारण करते।

Verse 48

मूर्च्छनायोजनाह्येषास्याद्रजसारजनीततः / तानि उत्तर मद्रांसपद्गदैवतकं विदुः

ही मूर्च्छना ‘आयोजना’ अशी ओळखली जाते; ती रजोगुण व रजनी-तत्त्वापासून उत्पन्न मानली आहे. जाणकार तिला उत्तर-मद्र, अंसपद व गदैवतक यांच्याशी संबंधित म्हणतात.

Verse 49

तस्मादुत्तरतायावत्प्रथमं स्वायमं विदुः / तमोदुत्तरमैद्रोयदेवतास्याद्रुवेन च

म्हणून उत्तराभिमुख जो पहिला क्रम, तो ‘स्वायम’ म्हणून ओळखला जातो. तमोगुणाच्या उत्तराचा भाग ‘ऐद्र’ म्हणतात; याची देवता ध्रुवासह मानली आहे.

Verse 50

अपामदुत्तरत्वावधैवतस्योत्तरायणः / स्यादिजमूर्छनाह्येच पितरः श्राद्धदेवताः

आप्-तत्त्वाच्या उत्तरत्वाची जी सीमा-देवता, ती ‘उत्तरायण’ म्हणून ओळखली जाते. हिला ‘इज-मूर्च्छना’ असेही म्हणतात; पितर हेच याचे श्राद्ध-देवता मानले आहेत.

Verse 51

शुद्धषड्जस्वर कृत्वा यस्मादग्निमहर्षयः / उपैति तस्मान्नजानी याच्छुद्धयच्छिकरासभा

ज्या शुद्ध षड्ज-स्वराने महर्षी अग्निकडे उपासनेसाठी जातात, त्यावरून ‘नजानी’ नावाची (मूर्च्छना) ओळखली जाते; ती ‘शुद्ध-यच्छिकरासभा’ असेही म्हणतात.

Verse 52

इत्येता मूर्छनाः कृत्वा यस्यामीदृशभावनः / पक्षिणां मूर्छनाः श्रुत्वा पक्षोका मूर्छनाः स्मृताः

अशा रीतीने या मूर्च्छना करून ज्याची अशी भावना होते, तो पक्ष्यांच्या मूर्च्छना ऐकून ‘पक्षोका’ नावाच्या मूर्च्छना स्मरतो.

Verse 53

नागादृष्टिविषागीतानोपसर्पन्तिमूर्छनाः / नानासाधारमश्चैववडवात्रिविदस्तथा

नागदृष्टी, विषगीत इत्यादींनुसार मूर्छना जवळ येतात; आणि त्या नानाविध, असाधारण तसेच वडवा-त्रिविधही सांगितल्या आहेत.