Adhyaya 58

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे मध्यमभागे तृतीये उपोद्धातपादे भार्गवं प्रति वरुणागमनं नाम सप्तपञ्चशत्तमो ऽध्यायः // ५७// जैमिनिरुवाच एवं ब्रुवाणं वरुणं विलोक्य पतितं भुवि / संजहार पुनर्धीमानस्त्रं मृगुकुलोद्वहः

अशा रीतीने श्रीब्रह्माण्ड महापुराणाच्या मध्यमभागातील तृतीय उपोद्धातपादात ‘भार्गवाप्रति वरुणागमन’ नावाचा सत्तावन्नावा अध्याय. जैमिनी म्हणाले— असे बोलणारा व भूमीवर पडलेला वरुण पाहून, बुद्धिमान मृगुकुलश्रेष्ठाने पुन्हा आपले अस्त्र आवरले।

Verse 2

संत्दृतास्त्रस्ततो रामो वरुणं पुरतः स्थिरम् / विलोक्य बिगतक्रोधस्तमुवाच हसन्निव

मग रामाने अस्त्र हातात ठेवून, समोर स्थिर उभ्या वरुणाला पाहिले; राग निवळला आणि जणू हसत त्याला म्हणाला।

Verse 3

गोकर्णनिलयाः पूर्वमिमेमां मुनिपुङ्गवाः / समायाता महेन्द्राद्रौ निवसंतं सरित्पते

“हे सरित्पते! पूर्वी गोकर्णनिवासी हे मुनिपुंगव, महेंद्र पर्वतावर वसणाऱ्या तुझ्याकडे आले होते।”

Verse 4

त्वत्तोये मेदिनीं पूर्वं खनद्भिः सगरात्मजैः / अधो निपातितं क्षेत्रं गोकर्णमृषिसेवितम्

हे वरुणा! तुझ्या जलात सगरपुत्रांनी पूर्वी पृथ्वी खोदताना जे क्षेत्र खाली पाडले, ते ऋषिसेवित गोकर्णक्षेत्र आहे.

Verse 5

उपलब्धुमिमे भूयः क्षेत्रं तद्भववल्लभम् / अधावन्मामुपागम्य मुनयस्तीर्थवासिनः

ते शिवप्रिय क्षेत्र पुन्हा मिळवण्यासाठी तीर्थवासी मुनि धावत येऊन माझ्याजवळ आले.

Verse 6

एषामर्थे ततः सो ऽहं महेन्द्रादचलोत्तमात् / भवन्तमागतो द्रष्टुं सहैभिर्मुनिपुङ्गवैः

यांच्यासाठीच मी महेंद्र नावाच्या श्रेष्ठ पर्वतावरून, या मुनिश्रेष्ठांसह, तुला भेटायला आलो आहे.

Verse 7

तस्मान्मदर्थे सलिलं समुत्सार्यात्मनो भवान् / दातुमर्हति तत्क्षेत्रमेषां तोये च पूर्ववत्

म्हणून माझ्यासाठी तू आपले जल बाजूला सारून ते क्षेत्र दे; आणि यांच्यासाठीही पूर्वीप्रमाणे जल ठेव.

Verse 8

जैमिनिरुवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा वरुणो यादसां पतिः / निरूप्य मनसा राममिद भूयो ऽब्रवीद्वचः

जैमिनी म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून, जलचरांचा स्वामी वरुण मनात रामाचा विचार करून पुन्हा असे बोलला.

Verse 9

वरुण उवाच न शक्यमुत्सारयितुं मदंभः केनचिद्भवेत् / तथा हि मे वरो दत्तः पुरानेन विरिञ्चिना

वरुण म्हणाला: माझे पाणी कोणालाही हटवता येणार नाही, कारण प्राचीन काळी ब्रह्मदेवाने मला तसा वर दिला आहे.

Verse 10

सो ऽहं त्वत्तेजसेदारीं विहाय सहजां धृतिम् / कातरं समुपायातो वशतां तव भार्गव

म्हणून हे भार्गवा, तुझ्या तेजामुळे मी माझा नैसर्गिक धीर सोडून, कासावीस होऊन तुला शरण आलो आहे.

Verse 11

एषामर्थे विशेषण भवता परिचोदितः / कथं न कुर्यां कर्मेदमहं क्षत्त्रकुलान्तक

यांच्या (ऋषींच्या) हितासाठी विशेषतः तू प्रेरित केल्यावर, हे क्षत्रियकुळाचा नाश करणाऱ्या, मी हे कार्य का करू नये?

Verse 12

तस्माद्यावत्प्रमाणं मे भवान्संकल्पयिष्यति / तावत्संघारयिष्यामि भूमौ सलिलमात्मनः

त्यामुळे तू माझ्यासाठी जेवढी मर्यादा ठरवून देशील, तेवढे माझे पाणी मी जमिनीवर रोखून धरीन.

Verse 13

इति तस्य वचः श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा स सायकम् / यथागतं प्रचिक्षेप धनुर्निर्भिद्य भार्गवः

त्याचे हे बोलणे ऐकून आणि 'तथास्तु' म्हणून, भार्गवाने (परशुरामाने) धनुष्य ताणून बाण जसा आला होता तसाच परत सोडला.

Verse 14

ततो निरूप्य सीमानं दर्शयानो महीपते / स्रुवं जग्राह मतिमान्क्षप्तुकामो जलाशये

मग, हे महीपते, सीमा ठरवून दाखवीत असता बुद्धिमान राम जलाशयाजवळ फेकण्याच्या इच्छेने स्रुव (यज्ञपळी) उचलून धरला।

Verse 15

प्रसन्नचेतसं रामं गतरोषमथात्मनि / अन्तर्हिते सरिन्नाथे रामः सुवमुदङ्मुखः

नद्यांचा अधिपती (समुद्र) अंतर्हित झाल्यावर, अंतःकरणातील रोष निववून प्रसन्नचित्त राम उत्तराभिमुख होऊन स्रुव हातात धरून उभा राहिला।

Verse 16

भ्रामयित्वातिवेगेन चिक्षेप लवणार्णवे / क्षिप्तत्वेन समुद्रे तु दिशमुत्तरपश्चिमाम्

त्याने स्रुव अतिवेगाने फिरवून लवणसमुद्रात फेकला; समुद्रात पडताच तो उत्तर-पश्चिम दिशेकडे झेपावला।

Verse 17

गत्वा स्रुवोपतद्राजन्योजनानां शतद्वयम् / तीर्थं शुर्पारकं नाम सर्वपापविमोचनम्

हे राजन्, स्रुव दोनशे योजन दूर जाऊन पडला; ते ‘शूर्पारक’ नावाचे तीर्थ असून सर्व पापांचे विमोचन करणारे आहे।

Verse 18

विश्रुतं यत्त्रिलोकेषु तीरे नदनदीपतेः / तीर्थं तदन्तरीकृत्य स्रुवो रामकराच्च्युतः

जे तीर्थ त्रिलोकीत विख्यात आहे व नद-नदींच्या अधिपतीच्या (समुद्राच्या) तीरावर आहे, त्या तीर्थावरूनच रामाच्या हातातून सुटलेला स्रुव जाऊन पडला।

Verse 19

निपपात महाराज सूचयन्रामविक्रमम् / यत्राभूद्रामसृष्टाया भुवो निष्ठाथ पार्थिव

हे महाराज, रामाच्या पराक्रमाचा संकेत देत तो तेथेच कोसळला, जिथे रामाने निर्माण केलेल्या भूमीची मर्यादा स्थिर झाली, हे पार्थिवा।

Verse 20

तीर्थं शूर्पारकं तत्तु श्रीमल्लोकपरिश्रुतम् / उत्सारयित्वा सलिलं समुद्रस्तावदात्मनः

शूर्पारक हे तीर्थ श्रीसमृद्ध व लोकप्रसिद्ध आहे; समुद्रानेही आपल्या जलाला तेथून काहीसे दूर सारून जागा करून दिली।

Verse 21

अतिष्ठदपसृत्योर्वीं दत्त्वा रामाय पार्थिव / अनतिक्रान्तमर्यादो यथाकालं भृगूद्वहः

हे पार्थिवा, भृगुश्रेष्ठाने भूमी मागे सरकवून रामाला दिली आणि मर्यादा न ओलांडता यथाकाळ तेथेच स्थिर राहिला।

Verse 22

समयं स्वापयामास तस्यैवानुमते भुवि / विज्ञाय पूर्वसीमान्तां भुवमभ्युत्ससर्ज ह

त्याच्याच अनुमतीने त्याने पृथ्वीवर ठरलेला समय-नियम प्रस्थापित केला; पूर्वसीमा जाणून भूमी पुढे विस्तारून सोडली।

Verse 23

व्यस्मयन्त सुराः सर्वे दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् / नगरग्रमसीमानः किञ्चित्किञ्चित्क्वचित्क्वचित्

रामाचा पराक्रम पाहून सर्व देव विस्मित झाले; नगर-ग्रामांच्या सीमा कुठे कुठे थोड्या थोड्या प्रमाणात पुढे सरकल्या।

Verse 24

सह्ये तु पूर्ववत्तस्मिन्नब्धेरपसृतेंऽभसि / तत्र दैवात्तथा स्थानान्निम्नत्वात्स प्रलक्ष्य तु

सह्य पर्वतावर, पूर्वीप्रमाणेच, समुद्राचे पाणी ओसरल्यावर तेथे दैवयोगाने भूमीच्या निम्नतेमुळे तो प्रदेश स्पष्ट दिसून आला.

Verse 25

ततस्तेषां भृगुश्रेष्ठो मुनीनां भावितात्मनाम् / यथाभिलषितं स्थानं प्रददौ प्रीतिपूर्वकम्

मग भावितात्मा त्या मुनींना भृगुश्रेष्ठाने त्यांच्या इच्छेनुसार स्थान प्रेमपूर्वक प्रदान केले.

Verse 26

ततस्ते मुनयः सर्वे हर्षेण महातान्विताः / कृतकृत्या भृशं राममाशिषा समपूजयन्

मग ते सर्व मुनि महान् हर्षाने परिपूर्ण होऊन, कृतकृत्य होऊन, आशीर्वादांनी रामाचे अत्यंत पूजन करू लागले.

Verse 27

अथैतैरभ्यनुज्ञातो ययौ प्राप्तमनोरथः / गते मुनिवरे रामे देशात्तस्मान्निजाश्रमम्

मग त्या मुनींची अनुमती घेऊन, मनोरथ सिद्ध झालेला मुनिवर राम त्या देशातून आपल्या आश्रमाकडे निघून गेला.

Verse 28

संभूय मुनयः सर्वे प्रजग्मुस्तीरमंबुधेः / परिचङ्क्रम्य तां भूमिं यत्नेन महातान्विताः

मग सर्व मुनि एकत्र येऊन समुद्राच्या तीरावर गेले आणि महान् हर्षाने युक्त होऊन प्रयत्नपूर्वक त्या भूमीवर फेरफटका मारू लागले.

Verse 29

ददृशुः सर्वतो राजन्ह्यर्मवान्तः स्थितां महीम् / नित्यत्वा त्सर्वदेवानामधिष्ठानतया तथा

हे राजन्, धर्मनिष्ठांनी सर्वत्र ती स्थिर पृथ्वी पाहिली; ती सर्व देवांच्या नित्य आधारस्थानरूपाने प्रतिष्ठित होती.

Verse 30

कातमब्धौ निपतितं नष्टतोयं चिरोषितम् / अपि रुद्रप्रभावेम प्रायान्नात्यन्तविप्लवम्

जो खड्डा समुद्रात पडून पाण्याविना झाला व दीर्घकाळ कोरडा पडला होता, तोही रुद्रप्रभावाने फारसा अत्यंत विप्लवाला गेला नाही.

Verse 31

तत्तेयनिःसृतं क्षेत्रमभूत्पूर्ववदेव हि / एतद्धि देवसामर्थ्यमचिन्त्यं नृपसत्तम

त्यातून बाहेर पडून तो प्रदेश पुन्हा पूर्वीसारखाच झाला; हे नृपश्रेष्ठ, हेच देवांचे अचिंत्य सामर्थ्य आहे.

Verse 32

एवं रामेण जलधेः पुनः सृष्टा वसुंधरा / दक्षिणोत्तरतो राजनयोजनानां चतुःशतम्

अशा रीतीने रामाने समुद्रातून वसुंधरा पुन्हा निर्माण केली; हे राजन्, ती दक्षिणोत्तर दिशेत चारशे योजन पसरली.

Verse 33

नातिक्रामति सो ऽद्यापि सीमानं पयसां निधिः / कृतं रामेण महता न तु सज्जं महद्धनुः

आजही जलांचा निधी समुद्र ती सीमा ओलांडत नाही; महात्मा रामाने हे करून दाखविले, तरी त्यांचे महान धनुष्य सज्ज करावे लागले नाही.

Verse 34

एवं प्रभावो रामो ऽसौ सगरश्च महीपतिः / यस्य पुत्रैरयं खण्डो भारतो ऽब्धौ निपतितः

असा प्रभावशाली तो तो राम आणि महीपती सगर होता; ज्याच्या पुत्रांमुळे हा भारतखंड समुद्रात पडला.

Verse 35

योजनानां सहस्रन्तु वर्द्धितश्च महोदधिः / रामेणाभूत्पुनः सृष्टं योजनानां तु षट्शतम्

महासागर एक हजार योजनांनी वाढला; नंतर रामाने तो पुन्हा रचून सहाशे योजनांचा केला.

Verse 36

सगरस्य सुतैर्यस्माद्वर्द्धितो मकरालयः / ततः प्रभृति लोकेषु सागराख्यामवाप्तवान्

सगराच्या पुत्रांमुळे मकरालय समुद्र वाढला; तेव्हापासून तो लोकांत ‘सागर’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.

Verse 37

एतत्ते ऽभिहितं सम्यङ्महतश्चरितं मया / रामस्य कार्त्तवीर्यस्य सगरस्य महीपतेः

हे महान चरित्र मी तुला नीट सांगितले—कार्त्तवीर्य रामाचे आणि महीपती सगराचे.