Adhyaya 45

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरोपाख्याने भार्गवचरिते चतुश्चत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४४// वसिष्ठ उवाच ततः कदाचिद्विपिने चतुरङ्गबलान्वितः / मृगयामगमच्छूरः शूरसेनादिभिः सह

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागातील तृतीय उपोद्धातपाद, सगरोपाख्यानातील भार्गवचरिताचा चव्वेचाळीसावा अध्याय समाप्त. वसिष्ठ म्हणाले—नंतर कधीतरी तो शूर वीर चतुरंगिणी सैन्यासह शूरसेन आदींसोबत वनात मृगयेस गेला.

Verse 2

ते प्रविश्य महारण्यं हत्वा बहुविधान्मृगान् / जग्मुस्तृषार्त्ता मध्याह्ने सरितं नर्मदामनु

ते महावनात शिरून विविध मृगांचा वध करून, तहानेने व्याकुळ होऊन, दुपारी नर्मदा नदीकाठी गेले.

Verse 3

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च वारि नद्या गतश्रमाः / गच्छन्तो ददृशुर्मार्गो जमदग्नेरथाश्रमम्

तेथे नदीत स्नान करून व पाणी पिऊन त्यांचा श्रम दूर झाला. पुढे जाताना मार्गात त्यांनी जमदग्नीचा आश्रम पाहिला.

Verse 4

द्दष्ट्वाश्रमपदं रम्यं मुनीनागच्छतः पथि / कस्येदमिति पप्रच्छुर्भाविकर्मप्रचोदिताः

मार्गाने जात असता मुनींनी रम्य आश्रमस्थान पाहिले आणि भावी कर्माने प्रेरित होऊन विचारले—हे कोणाचे आहे?

Verse 5

ते प्रोचुरतिशान्तात्मा जमदग्नेर्महातपाः / वसत्यस्मिन्सुतो यस्य रामः शस्त्रभृतां वरः

ते म्हणाले—हे महातपस्वी, अतिशय शांतचित्त जमदग्नीचे आहे; येथेच त्यांचा पुत्र राम, शस्त्रधारकांमध्ये श्रेष्ठ, वास करतो.

Verse 6

तछ्रुत्वा भीरभूत्तेषां रामनामानुकीर्त्तनात् / क्रोधं प्रसङ्यानृशंस्यं पूर्ववैरमनुस्मरन्

हे ऐकून रामनामाच्या उच्चारानेच ते भयभीत झाले; आणि पूर्ववैऱ्याचे स्मरण करून निर्दय क्रोधाने पेटले.

Verse 7

अथ ते प्रोचुरन्योन्यं पितृहन्तुर्वधात्पितुः / वैर निर्यातनं किं तु करिष्यामो दिशाधुना

मग ते एकमेकांना म्हणाले—पित्याच्या वधामुळे पितृहंत्यावर वैराचा प्रतिशोध घ्यायलाच हवा; पण आता आपण काय करावे?

Verse 8

इत्यक्त्वा खड्गहस्तास्ते संप्रविश्य तदाश्रमम् / प्रजाघ्निरे प्रयातेषु मुनिवीरेषु सर्वतः

असे बोलून ते खड्ग हातात घेऊन त्या आश्रमात शिरले; आणि मुनिवीर सर्वत्र निघून गेल्यावर त्यांनी (तेथील जनांना) ठार केले.

Verse 9

तं हत्वास्य शिरो हृत्वा निषादा इव निर्दयाः / प्रययुस्ते दुरात्मानः सबलाः स्वपुरीं प्रति

त्याला मारून आणि त्याचे मस्तक तोडून, ते दुरात्मे निषादांप्रमाणे निर्दयी होऊन आपल्या सैन्यासह स्वगृही परतले.

Verse 10

पुत्रास्तस्य महात्मानौ दृष्ट्वा स्वपितरं हतम् / परिवार्य महाराज रुरुदुः शोककर्शिताः

हे महाराज! आपल्या वडिलांना मृत पाहून त्यांच्या महात्मा पुत्रांनी त्यांना घेरले आणि शोकाकुल होऊन ते रडू लागले.

Verse 11

भर्त्तारं निहतं भूमौ पतितं वीक्ष्य रेणुका / पपात मूर्च्छिता सद्यो लतेवाशनिताडिता

आपल्या पतीला जमिनीवर मृत पडलेले पाहून रेणुका तत्काळ बेशुद्ध होऊन पडली, जणू काही वीज पडल्यामुळे एखादी वेल कोसळली असावी.

Verse 12

सा स्वचेतसि संमूच्छ्य शोकपावकदीपिताः / दूरप्रनष्टसंज्ञेव सद्यः प्राणैर्व्ययुज्यत

मनातल्या मनात अत्यंत व्याकुळ होऊन आणि शोकाच्या अग्नीने जळत असताना, तिचे प्राण तत्काळ निघून गेले, जणू काही तिची शुद्ध हरपली होती.

Verse 13

अनालपन्त्यां तस्यां तु संज्ञां याता हि ते पुनः / न्यपतन्मूर्च्छिता भूमौ निमग्नाः शोकसागरे

जेव्हा ती काहीच बोलली नाही, तेव्हा ते (मुलगे) पुन्हा शुद्धीवर आले, पण शोकाच्या सागरात बुडाल्यामुळे ते पुन्हा बेशुद्ध होऊन जमिनीवर पडले.

Verse 14

ततस्तपोधना ये ऽन्ये तत्त पोवनवासिनः / समेत्याश्वासयामासुस्तुल्यदुःखाः सुतान्मुने

मग तेथे तपोधन इतर मुनी, पावन वनात वसणारे, एकत्र येऊन समान दुःखाने व्याकुळ झालेल्या त्या पुत्रांना, हे मुने, धीर देऊ लागले।

Verse 15

सांत्व्यमाना मुनिगणैर्जामदग्न्या यथाविधि / आधक्षुर्वचसा तेषामग्नौ पित्रोः कलेवरे

मुनिगणांनी यथाविधी सांत्वन केल्यावर जामदग्न्य कुलातील त्या कन्यांनी त्यांच्या वचनानुसार आई-वडिलांची देहे अग्नीत दहन केली।

Verse 16

चक्रुरेव तदूर्द्ध्वं वै यत्कर्त्तव्यमनन्तरम् / पित्रोर्मरणदुःखेन पीड्यमाना दिवानिशम्

त्यानंतर लगेच जे करणे आवश्यक होते ते त्यांनी केले; आई-वडिलांच्या मृत्यूदुःखाने त्या दिवसरात्र पीडित होत्या।

Verse 17

ततः काले गते रामः समानां द्वादशावधौ / निवृत्तस्तपसः सख्या सहागादाश्रमं पितुः

नंतर काळ लोटल्यावर, बारा वर्षांची मर्यादा पूर्ण होताच, राम तपस्येतून निवृत्त होऊन सख्यासह पित्याच्या आश्रमास गेला।