Adhyaya 41

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते कार्त्तवीर्यवधो नाम चत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४०// वसिष्ठ उवाच दृष्ट्वा पितुर्वधं घोरं तत्पुत्रास्ते शतं त्वरा / वारयामासुरत्युग्रं भार्गवं स्वबलेः पृथक्

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभाग, तृतीय उपोद्धातपाद, भार्गवचरितातील ‘कार्त्तवीर्यवध’ नावाचा चाळीसावा अध्याय. वसिष्ठ म्हणाले—पित्याचा घोर वध पाहून त्याचे शंभर पुत्र त्वरेने, आपापल्या सैन्यासह, अतिशय उग्र भार्गवाला रोखू लागले.

Verse 2

एकैकाक्षैहिणीयुक्ताः सर्वे ते युद्धदुर्मदाः / संग्रामं तुमुलं चक्रुः संरब्धास्तु पितुर्वधात्

ते सर्वजण प्रत्येकी एक-एक अक्षौहिणी सैन्याने युक्त, युद्धमदाने उन्मत्त होते. पित्याच्या वधामुळे संतप्त होऊन त्यांनी घनघोर संग्राम माजविला.

Verse 3

रामस्तु दृष्ट्वा तत्पुत्राञ्छूरान्रणविशारदान् / परश्वधं समादाय युयुधे तैश्च संगरे

रामाने ते पुत्र शूर व रणविशारद पाहून परशु हातात घेतला आणि संग्रामात त्यांच्याशी युद्ध केले.

Verse 4

तां सेनां भगवान्रामः शताक्षौहिणिसंमिताम् / निजघान त्वरायुक्तो मुहुर्त्तद्वयमात्रतः

भगवान रामांनी शत अक्षौहिणीइतकी ती सेना वेगाने, केवळ दोन मुहूर्तांतच संहारली।

Verse 5

निःशेषितं स्वसैन्यं तु कुठारेणैव लीलया / दृष्ट्वा रामेण तेसर्वे युयुधुर्वीर्यसंमताः

कुठारानेच लीलया आपले सर्व सैन्य निःशेष झालेले पाहून, ते सर्व पराक्रमी योद्धे रामाशी लढू लागले।

Verse 6

नानाविधानि दिव्यानि प्रहरन्तो महोजसः / परितो मण्डलं चक्रुर्भार्गवस्य महात्मनः

महातेजस्वी योद्धे नानाविध दिव्य अस्त्रे प्रहार करीत महात्मा भार्गवाच्या सभोवती वर्तुळाकार मांडणी करून उभे राहिले।

Verse 7

अथ रामो ऽपि बलवांस्तेषां मण्डलमध्यगः / विरेजे भगवान्साक्षाद्यथा नाभिस्तु चक्रगा

मग बलवान रामही त्यांच्या मांडलेल्या वर्तुळाच्या मध्यभागी उभा राहून, साक्षात भगवानाप्रमाणे तेजस्वी दिसला—जसा चक्रातील नाभि शोभते।

Verse 8

नृत्यन्निवाचौ विरराज रामः शतं पुनस्ते परितो भ्रमन्तः / रेजुश्च गोपी गणमध्यसंस्थः कृष्णो यथा ताः परितो भ्रमन्त्यः

जणू नृत्य करीत असल्याप्रमाणे रणांगणात राम शोभून दिसला; ते शत्रू पुन्हा शंभरशंभर होऊन त्याच्या भोवती फिरत राहिले। जसा गोपीगणाच्या मध्यभागी कृष्ण शोभतो आणि गोपिका त्याच्या सभोवती फिरतात।

Verse 9

तदा तु सर्वे द्रुहिणप्रधानाः समागताः स्वस्वविमानसंस्थाः / समाकिरन्नन्दनमाल्यवर्षैः समन्ततो राममहीनवीर्यम्

तेव्हा द्रुहिणप्रधान देवगण आपापल्या विमानांत बसून एकत्र आले आणि नंदनवनातील पुष्पमालांची वृष्टी करून सर्व बाजूंनी रामाच्या अतुल पराक्रमावर वर्षाव करू लागले।

Verse 10

यः शस्त्रपादादुदतिष्ठत ध्वनिर् हुंकारगर्भो दिवमस्पृशन्स वै / तौर्यत्रिकस्येव शरक्षतानि भान्तीव यद्वन्नखदन्तपाताः

शस्त्रांच्या प्रहारातून उठलेला हुंकारयुक्त नाद जणू आकाशाला स्पर्श करू लागला; आणि नख-दातांचे घाव असे चमकत होते, जसे तूर्यत्रयाच्या निनादात बाणांच्या जखमा झळाळाव्यात।

Verse 11

क्रन्दन्ति शस्त्रैः क्षतविक्षताङ्गा गायन्ति यद्वत्किल गीतविज्ञाः / एवं प्रवृत्तं नृपयुद्धमण्डलं पश्यन्ति देवा भृशविस्मिताक्षः

शस्त्रांनी जखमी-विदीर्ण अंगांचे योद्धे आक्रोश करतात, तरीही गीतज्ञांसारखे गातात; अशा रीतीने सुरू झालेल्या राजयुद्धमंडळाकडे देव अत्यंत विस्मयचकित नजरेने पाहतात।

Verse 12

ततस्तु रामो ऽवनिपालपुत्राञ्जिघांसुराजौ विविधास्त्रपूगैः / पृथक्चकारातिब लांस्तु मण्डलद्विच्छिद्य पङ्क्तिं प्रभुरात्तचापः

त्यानंतर प्रभु राम, राजपुत्रांचा संहार करण्यास उद्यत होऊन, विविध अस्त्रसमूहांनी धनुष्य उचलून, युद्धमंडळ दोन भागांत फाडून अतिबलवानांची पंक्ती वेगळी केली।

Verse 13

एकैकशस्तान्निजघान वीराञ्छतं तदा पञ्च ततः पलायिताः / शूरो वृषास्यो वृषशूरसेनौ जयध्वजश्चापि विभिन्नधैर्याः

तेव्हा त्याने एकेका प्रहाराने शंभर वीरांना ठार केले; त्यानंतर धैर्य ढासळून पाच जण—शूर, वृषास्य, वृष, शूरसेन आणि जयध्वज—पळून गेले।

Verse 14

महाभयेनाथ परीतचिता हिमाद्रिपादान्तरकाननं च / पृथग्गतास्ते सुपरीप्सवो नृपा न को ऽपि कांस्विद्ददृशे भृशार्त्तः

महाभयाने व्याकुळ झालेले ते राजे हिमालयाच्या पायथ्याच्या अरण्यात वेगवेगळ्या दिशांनी विखुरले; अत्यंत पीडित अवस्थेत कुणालाही कुणी दिसला नाही।

Verse 15

रामो ऽपि हत्वा नृपचक्रमाजौ राज्ञः सहायर्थमुपागतं च / समन्वितो ऽसावकृतव्रणेन सस्नौ मुदागत्य च नर्मदायाम्

रामानेही रणांगणात राजांच्या सैन्याचा संहार करून, राजाच्या सहाय्यासाठी आलेल्या सहकाऱ्यांसह, जखम न होता, आनंदाने नर्मदेत येऊन स्नान केले।

Verse 16

स्रात्वा नित्यक्रियां कृत्वा संपूज्य वृषभध्वजम् / प्रतस्थे द्रष्टुमुर्वीश शिवं कैलासवासिनम्

स्नान करून नित्यकर्मे आचरून, वृषभध्वज भगवानाचे विधिपूर्वक पूजन करून, तो भूमिपती कैलासवासी शिवाचे दर्शन घेण्यासाठी निघाला।

Verse 17

गुरुपत्नीमुमां चापि सुतौ स्कन्दविनायकौ / मनोयायी महात्मासावकृतव्रणसंयुतः

तो महात्मा गुरु-पत्नी उमा तसेच पुत्र स्कंद व विनायक यांचे मनात स्मरण करीत, जखम न होता, मनोवेगाने पुढे गेला।

Verse 18

कृतकार्यो मुदा युक्तः कैलासं प्राप्य तत्क्षणम् / ददर्श तत्र नगरीं महतीमलकाभिधम्

कार्य सिद्ध करून आनंदयुक्त तो तत्क्षणी कैलासास पोहोचला आणि तेथे ‘अलका’ नावाची भव्य नगरी त्याने पाहिली।

Verse 19

नानामणिगणाकीर्णभवनैरुपशोभिताम् / नानारुपधरैर्यक्षैः शोभितां चित्रभूषणैः

ती नगरी नानाविध मण्यांनी जडित भवनांनी शोभून दिसत होती; तसेच नानारूप धारण करणाऱ्या यक्षांनी व विचित्र भूषणांनी अलंकृत होती।

Verse 20

नानावृक्षसमाकीणैर्वनैश्चोपवनैर्युताम् / दीर्घिकाभिः सुदीर्घाभिस्तडागैश्चोपशोभिताम्

ती नगरी नानाविध वृक्षांनी भरलेल्या वनांनी व उपवनांनी युक्त होती; तसेच अतिदीर्घ दीर्घिका व तळ्यांनी शोभून दिसत होती।

Verse 21

सर्वतो ऽप्यावृतां बाह्ये सीतयालकनन्दया / तत्र देवाङ्गनास्नानमुक्तकुङ्कुमपिञ्जरम्

ती नगरी बाहेरूनही सर्व बाजूंनी श्वेत अलकनंदा नदीने वेढलेली होती; तेथे देवांगनांच्या स्नानाने सुटलेला कुंकुम जलाला पिंजरवर्ण देई।

Verse 22

तृषाविर हिताश्चांभः पिबन्ति करिणो मुदा / यत्र संगीतसंनादा श्रूयन्ते तत्रतत्र ह

तृष्णा निवून गेल्यावर हत्ती आनंदाने पाणी पित; आणि जिथेजिथे संगीताचा निनाद ऐकू येई, तिथेतिथे तोच मधुर गजर पसरलेला असे।

Verse 23

गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सततं सहकारिभिः / तां दृष्ट्वा भार्गवो राजन्मुदा परमया युतः

गंधर्व व अप्सरांच्या सतत संगाने युक्त ती नगरी पाहून, हे राजन्, भार्गव परम आनंदाने भरून गेला।

Verse 24

ययौ तदूर्ध्वं शिखरं यत्र शेवपरं गृहम् / ततो ददर्श राजेन्द्र स्निग्धच्छायं महावटम्

तो वर त्या शिखरावर गेला, जिथे शिवपरायण गृह होते. मग, हे राजेंद्र, त्याने स्निग्ध छाया असलेला महान वटवृक्ष पाहिला.

Verse 25

तस्याधस्ताद्वरावासं सुसेव्यं सिद्धसंयुतम् / ददर्ंश तत्र प्राकारं शतयोजनमण्डलम्

त्याच्या खाली उत्तम निवासस्थान होते, सेवनीय व सिद्धांनी युक्त. तेथे त्याने शंभर योजन विस्ताराचा प्राकारमंडल पाहिला.

Verse 26

नानारत्नाचितं रम्यं चतुर्द्वारं गणावृतम् / नन्दीश्वरं महाकालं रक्ताक्षं विकटोदरम्

ते नानारत्नांनी सजलेले, रम्य, चार द्वारांचे व गणांनी वेढलेले होते—नंदीश्वर, महाकाल, रक्ताक्ष आणि विकटोदर।

Verse 27

पिङ्गलाक्षं विशालाक्षं विरूपाक्षं घटोदरम् / मन्दारं भैरवं बाणं रुरुं भैरवमेव च

पिंगलाक्ष, विशालाक्ष, विरूपाक्ष, घटोदर; मन्दार, भैरव, बाण, रुरु आणि भैरवही।

Verse 28

वीरकं वीरभद्रं च चण्डं भृङ्गिं रिटिं मुखम् / सिद्धेन्द्रनाथरुद्रांश्च विद्याधरमहोरगान्

वीरक, वीरभद्र, चण्ड, भृंगी, रिटी आणि मुख; तसेच सिद्धेंद्र, नाथरुद्र, विद्याधर आणि महोरग.

Verse 29

भूतप्रेतपिशाचांश्च कूष्माण्डान्ब्रह्मराक्षसान् / वेतालान्दानवेन्द्रांश्च योगीन्द्रांश्च जटाधरान्

त्याने भूत, प्रेत, पिशाच, कूष्मांड, ब्रह्मराक्षस, वेताळ, दानवेंद्र तसेच जटाधारी योगींद्र पाहिले।

Verse 30

यक्षकिंपुरुषांश्चैव डाकिनीयो गिनीस्तथा / दृष्ट्वा नन्द्या५या तत्र प्रविष्टो ऽन्तर्मुदान्वितः

त्याने यक्ष, किंपुरुष, डाकिणी आणि गिनी यांनाही पाहिले; नंदीच्या आज्ञेने तो अंतःकरणी आनंद घेऊन तेथे आत प्रवेशला।

Verse 31

ददर्श तत्र भुवनैरावृतं शिवमन्दिरम् / चतुर्योजनविस्तीर्णं तत्र प्राग्द्वारसंस्थितौ

त्याने तेथे भुवनांनी वेढलेले शिवमंदिर पाहिले, जे चार योजन विस्ताराचे होते; आणि तेथे पूर्वद्वारी ते उभे होते।

Verse 32

दृष्ट्वा वामे कार्त्तिकेय दक्ष चैव विनायकम् / ननाम भार्गवस्तौ द्वौ शिवतुल्यपराक्रमौ

डावीकडे कार्त्तिकेय आणि उजवीकडे विनायक पाहून, शिवतुल्य पराक्रम असलेल्या त्या दोघांना भार्गवाने नमस्कार केला।

Verse 33

पार्षदप्रवरास्तत्र क्षेत्रपालाश्च संस्थिताः / रत्नसिंहासनस्थाश्च रत्नभूषमभूषिताः

तेथे श्रेष्ठ पार्षद आणि क्षेत्रपाल उभे होते; ते रत्नसिंहासनांवर विराजमान असून रत्नाभूषणांनी अलंकृत होते।

Verse 34

भार्गवं प्रविशन्तं तु ह्यपृच्छञ्शिवमन्दिरम् / विनायको महाराज क्षणं तिष्ठेत्युवाच ह

तेव्हा शिवमंदिरात प्रवेश करणाऱ्या भार्गवाला पाहून विनायकाने विचारले आणि म्हणाला— “महाराज, क्षणभर थांबा.”

Verse 35

निद्रितो ह्युमया युक्तो महादेवो ऽधुनेति च / ईश्वराज्ञां गृहीत्वाहमत्रागत्यक्षणान्तरे

आत्ता महादेव उमेच्या संगतीने निद्रित आहेत; ईश्वराची आज्ञा घेऊन मी क्षणात येथे आलो आहे.

Verse 36

त्वया सार्द्धं प्रवेक्ष्यामि भ्रातस्तिष्ठात्र सांप्रतम् / विनायकचश्चैवं श्रुत्वा भार्गवनन्दनः

भाऊ, मी तुझ्यासोबतच आत प्रवेश करीन; आत्ता इथेच थांब. विनायकाचे हे ऐकून भार्गवनंदन…

Verse 37

प्रवक्तुमुपचक्राम गणेशं त्वरयान्वितः / राम उवाच गत्वा ह्यन्तःपुरं भ्रातः प्रणम्य जगदीश्वरौ

तो घाईने गणेशाला सांगू लागला. राम म्हणाले— “भाऊ, अंतःपुरात जाऊन जगदीश्वर दांपत्याला प्रणाम करून…”

Verse 38

पार्वतीशङ्करौ सद्यो यास्यामि निजमन्दिरम् / कार्त्तवीर्यः सुचन्द्रश्च सपुत्रबलबान्धवः

पार्वती-शंकरांना तत्क्षणी प्रणाम करून मी माझ्या मंदिरात जाईन. कार्त्तवीर्य आणि सुचंद्रही पुत्र, बळ व बांधवांसह…

Verse 39

अन्ये सहस्रशो भूपाः कांबोजाः पङ्लवाः शाकाः / कान्यकुब्जाः कोशलेशा मायावन्तो महाबलाः

इतर हजारो राजे - कंबोज, पल्लव, शक, कान्यकुब्ज आणि कोसलचे शासक - जे मायावी आणि महाबली होते.

Verse 40

निहताः समरे सर्वे मया शंभुप्रसादतः / तमिमं प्रणिपत्यैव यास्यामि स्वगृहं प्रति

शंभूच्या (शिवाच्या) कृपेने ते सर्व युद्धात माझ्याकडून मारले गेले. त्यांना प्रणाम करूनच मी माझ्या घरी परत जाईन.

Verse 41

इत्युक्त्वा भार्गवस्तत्र तस्थौ गणपतेः पुरः / प्रोवाच मधुरं वाक्यं भार्गवे स गणाधिपः

असे बोलून भार्गव (परशुराम) तिथे गणपतीच्या समोर उभे राहिले. तेव्हा गणांच्या अधिपतीने भार्गवाला मधुर वचन म्हटले.

Verse 42

विनायक उवाच ज्ञणं तिष्ट महाभाग दर्शनं ते भविष्यति / अद्य विश्वेश्वरो भ्रातर्भवान्या सह वर्त्तते

विनायक म्हणाला: "हे महाभाग! क्षणभर थांब, तुला दर्शन होईल. हे भावा! आज विश्वेश्वर भवानीसह आहेत."

Verse 43

स्त्रीपुंसोर्युक्त योस्तात सहैकासनसंस्थयोः / करोति सुखभङ्गं यो नरकं स व्रजेद्ध्रुवम्

"हे तात! जे स्त्री आणि पुरुष एकत्र एकाच आसनावर बसले असतील, त्यांच्या सुखात जो विघ्न आणतो, तो निश्चितपणे नरकात जातो."

Verse 44

विशेषतस्तु पितरं गुरुं वा भूपतिं द्विजः / र७स्यं समुपासिनं न पश्येदिति निश्चयः

विशेषतः द्विजाने पिता, गुरु किंवा भूपती—जो रहस्यव्रताचा उपासक आहे—त्याला पाहू नये; हा निश्चय आहे.

Verse 45

कामतो ऽकामतो वापि पश्येद्यः सुरतोन्मुखम् / स्त्रीविच्छेदो भवेत्तस्य ध्रुवं सप्रसु जन्मसु

जो कामाने किंवा नकळतही रतिक्रीडेत प्रवृत्त असलेल्याला पाहतो, त्याच्या अनेक जन्मांतही स्त्रीवियोग निश्चित होतो.

Verse 46

श्रोणिं वक्षः स्थलं वक्त्रं यः पश्यति परस्त्रियः / मातुर्वापि भगिन्या वा दुहितुः स नराधमः

जो परस्त्रीची कटी, वक्षस्थळ किंवा मुख पाहतो—ती माता, बहीण किंवा कन्याच असली तरी—तो नराधम आहे.

Verse 47

भार्गव उवाच अहो श्रुतमपूर्वं किं वचनं तव वक्त्रतः / ब्रान्त्या विनिर्गतं वापि हास्यार्थमथवोदितम्

भार्गव म्हणाले—अहो! तुझ्या मुखातून हे अपूर्व वचन काय ऐकले? हे भ्रमाने निघाले की विनोदासाठी बोलले?

Verse 48

कामिनां सविकाराणामेतच्छास्त्रनिदर्शनम् / निर्विकारास्य च शिशोर्न दोषः कश्चिदेव हि

हे शास्त्रनिदर्शन विकारयुक्त कामी जनांसाठी आहे; निर्विकार बालकाला मात्र कोणताही दोष नाही.

Verse 49

यास्याम्यन्तः पुरं भ्रातस्तव किं तिष्ठ बालक / यथादृष्टं करिष्यामि तत्र यत्समयोचितम्

हे भावा, मी अंतःपुरात जाईन; तू का थांबलास, बाळा? जसे पाहिले तसेच करीन, तेथे जे समयोचित असेल।

Verse 50

तत्रैव माता तातश्च त्वया नाम निरूपितौ / जगतां पितरौ तौ च पार्वतीपरमेश्वरौ

तेथेच तू आई व वडील यांना नावाने सांगितलेस; ते दोघे जगाचे माता-पिता—पार्वती आणि परमेश्वर।

Verse 51

इत्युक्त्वा भार्गवो राजन्नन्तर्गन्तुं समुद्यतः / विनायकस्तदोत्थाय वारयामास सत्वरम्

असे बोलून, हे राजन्, भार्गव आत जाण्यास उद्यत झाला; तेव्हा विनायक उठून त्याला त्वरेने अडवू लागला।

Verse 52

वाग्युद्धं च तयोरासीन्मिथो हस्तविकर्षणम् / दृष्ट्वा सकन्दस्तु संभ्रान्तो बोधयामास तौ तदा

त्यांच्यात वाक्ययुद्ध झाले आणि एकमेकांचे हात ओढू लागले; ते पाहून स्कंद घाबरला व तेव्हा दोघांना समजावू लागला।

Verse 53

बाहुभ्यां द्वौ समुद्गृह्य पृथगुत्सारितौ तथा / अथ क्रुद्धो गणेशाय भार्गवः परवीरहा / परश्वधं समादाय सप्रक्षेप्तुं समुद्यतः

त्याने दोघांना बाहूंनी उचलून वेगळे केले; मग परवीरहा भार्गव गणेशावर क्रुद्ध होऊन परशु उचलून फेकण्यास उद्यत झाला।

Verse 54

तं दृष्ट्वा गजाननो भृगुवरं क्रोधात्क्षिपन्तं त्वरा स्वात्मार्थं परशुं तदा निजकरेणोद्धृत्य वेगेन तु / भूर्लोकं भुवः स्वरपि तस्योर्ध्वं महर्वैजनं लोकं चापि तपो ऽथ सत्यमपरं वैकुण्ठमप्यानयत्

त्याला पाहून गजाननाने क्रोधाने परशु फेकणाऱ्या भृगुवराला पाहिले; तेव्हा स्वसंरक्षणासाठी त्याने आपल्या हाताने परशु उचलला आणि वेगाने त्याला भूर्, भुवः, स्वर्ग, त्याहून वर महर्लोक, वैजनलोक, तपोलोक, सत्यलोक आणि परे वैकुंठलोकापर्यंत नेले।

Verse 55

तस्योर्ध्वं च विदर्शयन्भृगुवरं गोलोकमीशात्मजो निष्पात्याधरलोकसप्तक मपीत्थं दर्शयामास च / उद्धृत्याथ ततो हि गर्भसलिले प्रक्षप्तमात्रं त्वरा भीतं प्राणपरिप्सुमानयदथो तत्रैव यत्रास्थितः

त्याच्या वर भृगुवराला दाखवत ईश्वरपुत्राने गोलोकही दाखविला; तसेच अधोलोकांचे सात लोकही बाहेर काढून तसेच दर्शविले। नंतर गर्भजलात टाकताच त्याला तेथून उचलून, भयभीत व प्राणरक्षणास आतुर असलेल्या त्याला ज्या ठिकाणी तो उभा होता त्याच ठिकाणी त्वरेने परत आणले।