Adhyaya 20

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ब्रह्मणपरीक्षा नाम एकोनविंशो ऽध्यायः // १९// बृहस्पतिरुवाच इत्येते पितरो देवा देवानामपि देवताः / सप्तस्वेते स्थिता नित्यं स्थानेषु पितरो ऽव्ययाः

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणात (वायुप्रोक्त) मध्यभागातील तृतीय उपोद्धातपाद, श्राद्धकल्पातील ‘ब्रह्मणपरीक्षा’ नावाचा एकोणविसावा अध्याय. बृहस्पती म्हणाले—हे पितर देवस्वरूप आहेत, देवांचेही अधिदेव आहेत; अव्यय पितर सात स्थानांत नित्य स्थित आहेत।

Verse 2

प्रजापतिसुता ह्येते सर्वेषां तु महात्मनाम् / आद्यो गणस्तु योगानामनुयोगविवर्द्धनः

हे सर्व प्रजापतीचे पुत्र असून सर्व महात्म्यांशी संबंधित आहेत; योगांचा हा प्रथम गण असून तो अनुयोग (अनुशासन/अनुष्ठान) वाढविणारा आहे।

Verse 3

द्वितीयो देवतानां तु तृतीयो दानवादिनाम् / शेषास्तु वर्णिंनां ज्ञेया इति सर्वे प्रकीर्त्तिताः

दुसरा गण देवतांचा आणि तिसरा दानव आदिंचा आहे; उरलेले गण वर्णांचे (संबंधित) समजावेत—अशी सर्वांची कीर्ती सांगितली आहे।

Verse 4

देवास्छैतान्यजन्ते वै सर्वज्ञानेष्ववस्थितान् / आश्रमश्च यजन्त्येनांश्चत्वारस्तु यथाक्रमम्

देवही सर्वज्ञानी स्वरूपात स्थित असलेल्या या पितरांचे यजन करतात; तसेच चारही आश्रम क्रमाने त्यांची पूजा करतात।

Verse 5

सर्वे वर्णा यजन्त्येनांश्चत्वारस्तु यथागमम् / तथा संकरजात्यश्च म्लेच्छाश्चापि यजन्ति वै

सर्व वर्ण आगमानुसार यांचे यजन करतात—चारही प्रकारे यथाविधी; तसेच संकर जाती आणि म्लेच्छही निश्चयाने यांचे पूजन करतात।

Verse 6

पितृंस्तु यो यजेद्भक्त्या पितरः प्रीणयन्ति ते / पितरः पुष्टिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः

जो भक्तिभावाने पितरांचे यजन करतो, त्याने पितर प्रसन्न होतात. पुष्टीची वा संततीची इच्छा असणाऱ्यास पितर फल देतात.

Verse 7

पुष्टिं प्रजां तु स्वर्गं च प्रयच्छन्ति पितामहाः / देवकार्यादपि तथा पितृकार्यं विशिष्यते

पितामह पितर पुष्टी, संतती आणि स्वर्ग देतात. तसेच देवकार्यापेक्षाही पितृकार्य अधिक श्रेष्ठ मानले जाते.

Verse 8

देवतानां हि पितरः पूर्वमाप्यायनं स्मृताः / न हि योगगतिः सूक्ष्मा पितॄणां ज्ञायते नरैः

देवतांसाठीही पूर्वी आधार-आहार पितरच मानले गेले आहेत. पितरांची सूक्ष्म योगगती मनुष्यांना कळत नाही.

Verse 9

तपसा हि प्रसिद्धेन किं पुनर्मांसचक्षुषा / सर्वेषां राजतं पात्रमथ वा रजतान्वितम्

प्रसिद्ध तपाने जे कळते, तेव्हा मांसचक्षूने काय? सर्वांसाठी रौप्य पात्र, किंवा रौप्ययुक्त पात्र योग्य आहे.

Verse 10

पावनं ह्युत्तमं प्रोक्तं देवानां पितृभिः सह / येषां दास्यन्ति पिण्डांस्त्रीन्बान्धवा नामगोत्रतः

देवांसह पितरांसाठी हे कर्म परम पावन सांगितले आहे. ज्यांच्या नातेवाईकांनी नाव-गोत्राने तीन पिंड अर्पण करावेत.

Verse 11

भूमौ कुशोत्तरायां च अपसव्यविधानतः / सर्वत्र वर्त्तमानास्ते पिण्डाः प्रीणन्ति वै पितॄन्

भूमीवर कुशा उत्तरेकडे ठेवून आणि अपसव्य विधीने केलेले ते पिंड जिथे-जिथे असतात तिथे-तिथे पितरांना निश्चयाने तृप्त करतात।

Verse 12

यदाहारो भवेज्जन्तुराहारः सो ऽस्य जायते / यथा गोष्ठे प्रनष्टां वै वत्सो विन्दति मातरम्

ज्याचा जसा आहार असतो, तसाच आहार त्याला मिळतो; जसे गोठ्यात हरवलेला वासरू आपल्या आईला शोधून मिळवतो।

Verse 13

तथा तं नयते मन्त्रो जन्तुर्यत्रावतिष्ठति / नामगोत्रं च मन्त्रं च दत्तमन्नं नयन्ति तम्

तसेच मंत्र त्या जीवाला जिथे तो स्थित आहे तिथे नेतो; नाम-गोत्रासह मंत्र आणि अर्पिलेले अन्न त्याच्यापर्यंत पोहोचते।

Verse 14

अपि योनिशतं प्राप्तांस्तृप्तिस्ताननुगच्छति / एवमेषा स्थिता सत्ता ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

ते शेकडो योनींना प्राप्त झाले तरी तृप्ती त्यांचा पाठपुरावा करते; अशी ही परमेष्ठी ब्रह्माची स्थिर व्यवस्था आहे।

Verse 15

पितॄणमादिसर्गेतु लोकानामक्षयार्थिनाम् / इत्येते पितरश्चैव लोका दुहितरस्तथा

आदि-सृष्टीत पितरांसाठी, लोकांच्या अक्षयतेच्या हेतुने—हे पितर आणि हे लोक, तसेच ‘दुहितर’ (कन्या-स्वरूप) असेही कथिले आहेत।

Verse 16

दौहित्रा यजमानश्च प्रोक्ताश्चैव मयानघ / कीर्त्तिताः पितरस्ते वै तव पुत्र यथाक्रमम्

हे निष्पाप! मी दौहित्र आणि यजमान यांचेही वर्णन केले; हे पुत्रा, तुझे पितर क्रमानेच कीर्तिले आहेत।

Verse 17

शंयुरुवाच अहो दिव्यस्त्वया तात पितृसर्गस्तु कीर्तितः / लोका दुहितरश्चैव दोहित्राश्च श्रुतास्तथा

शंयु म्हणाला—अहो तात! तुम्ही पितृसर्गाचे दिव्य वर्णन केले; लोक, कन्या आणि दौहित्रही तसेच ऐकविले.

Verse 18

दानानि सह शौचेन कीर्त्तितानि फलानि च / अक्षय्यत्वं द्विजांश्चैव सर्वमेतदुदाहृतम् / अद्यप्रभृति कर्त्तास्मि सर्वमेतद्यथातथम्

शौचासहित दाने आणि त्यांची फळे सांगितली; अक्षय फल व द्विजांचा सत्कार—हे सर्व उदाहृत झाले। आजपासून मी हे सर्व यथातथ्य करीन।

Verse 19

बृहस्पतिरुवाच इत्येतदङ्गिराः पूर्वमृषीणामुक्तवान्प्रभुः / पृष्टश्च संशयान्सर्वानृषीनाह नृसंसदि

बृहस्पती म्हणाले—हे सर्व प्रभु अंगिरांनी पूर्वी ऋषींना सांगितले; आणि सर्व संशय विचारले असता, मनुष्यसभेत त्यांनी ऋषींना उत्तर दिले.

Verse 20

सत्रे तु वितते पूर्वं तथा वर्षसहस्रके / यस्मिन्सदस्पतिस्नातो ब्रह्मा सीद्देवताप्रभुः

पूर्वी सहस्र वर्षे विस्तारित सत्रात, ज्यात सदस्पति-स्नात ब्रह्मा—देवतांचा प्रभु—आसीन होता.

Verse 21

गतानि तत्र वर्षाणां पञ्चाशच्च शतानि वै / श्लोकाश्चात्र पुरा गीता ऋषिभिर्ब्रह्मवादिभिः

तेथे पाचशे पन्नास वर्षे लोटली; आणि तेथेच पूर्वी ब्रह्मवादी ऋषींनी श्लोक गाइले।

Verse 22

दीक्षितस्य पुरा सत्रे ब्रह्ममः परमात्मनः / तत्रैव दत्तमन्नाग्रं पितॄणामक्षयर्थिनाम् / लोकानां च हितार्थाय ब्रह्मणा परमेष्ठिना

पूर्वी परमात्मा ब्रह्माच्या सत्रात दीक्षित झाल्यावर, तेथेच पितरांच्या अक्षय फलासाठी अन्नाचा प्रथम भाग अर्पण केला गेला; लोकहितासाठी परमेष्ठी ब्रह्माने हे केले।

Verse 23

सूत उवाच एवं बृहस्पतिः पूर्वं पृष्टः पुत्रेण धीमता / प्रोवाच पितृसर्गं तु यश्चैव समुदाहृत

सूत म्हणाले—अशा रीतीने बुद्धिमान पुत्राने विचारल्यावर बृहस्पतीने पूर्वी सांगितलेला पितृसर्गाचा वृत्तांत कथन केला।