Adhyaya 15
Aśauca-vidhi (Rules of Impurity) within Śrāddha-kalpa — Chapter on Testing/Selecting Brahmanas and Honoring the Atithi
या अध्यायात ऋषी सूतांना पूर्वी सांगितलेल्या श्राद्ध-कल्पाचे स्तवन करून श्राद्धविधीतील ऋषींचे प्रमाण मत अधिक विस्ताराने विचारतात. सूत म्हणतात की मुख्य विधी सांगितली आहे; आता ‘परिशिष्ट’—ब्राह्मणांची परीक्षा/निवड याविषयीचे निकष आणि अतिथी-धर्म—सांगतो. ज्यांच्यात दोष दिसतात त्यांना कर्मकांडात टाळावे; पण श्राद्धकाळी अपरिचित द्विजाची अति-छाननी करू नये, कारण सिद्ध ब्राह्मणरूपाने पृथ्वीवर फिरतात. म्हणून आलेल्या अतिथीला हात जोडून अर्घ्य-पाद्य, अभ्यंग व भोजन देऊन सन्मान करावा. देव व योगीश्वर अनेक रूपांनी धर्ममार्ग दाखवतात; अतिथी-सत्कार अग्निष्टोमादी यज्ञफळासमान आहे, आणि श्राद्धात अवमान केल्यास देव-पितर नाकारतात. देव-पितर ब्राह्मणात प्रवेश करून कृपा करतात; असत्कृत झाल्यास तो ‘दाह’ करतो, सत्कृत झाल्यास इच्छित फल देतो—म्हणून अतिथीचा नित्य आदर करावा।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ऽशौचविधिर्नाम चतुर्दशो ऽध्योयः // १४// ऋषय ऊचुः अहो धन्यस्त्वया सूत श्राद्धकल्पः प्रकीर्तितः / श्रुता नः श्राद्धकल्पास्तु ऋषिभिर्ये प्रकीर्त्तिताः
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यभागाच्या तृतीय उपोद्धातपादात, श्राद्धकल्पातील ‘अशौचविधि’ नावाचा चौदावा अध्याय. ऋषी म्हणाले—हे सूत! तू धन्य आहेस; तू श्राद्धकल्पाचे वर्णन केलेस; ऋषींनी सांगितलेले श्राद्धकल्प आम्ही ऐकले आहेत.
Verse 2
अतीव विस्तरो ह्यस्य विशेषेण तु कीर्त्तितः / देवाशेषं महाप्राज्ञ ऋषेस्तस्य मतं यथा
हा विषय अत्यंत विस्ताराने, विशेषतः वर्णिला आहे; हे महाप्राज्ञ! देवांशी संबंधित उरलेलेही सहित, त्या ऋषीचे मत जसे आहे तसे सांगा.
Verse 3
सूत उवाच कीर्त्तयिष्यामि वो विप्रा ऋषेस्तस्य मतं तु यत् / श्राद्धं प्रति महाभागस्तन्मे श्रुणुत विस्तरात्
सूत म्हणाला—हे विप्रांनो! त्या ऋषीचे जे मत आहे ते मी सांगीन; श्राद्धाविषयी, हे महाभागांनो, ते माझ्याकडून विस्ताराने ऐका.
Verse 4
उक्तं श्राद्धंमया पूर्वं विधिश्च श्राद्धकर्मणि / परिशिष्टं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणानां परिक्षणम्
मी पूर्वी श्राद्ध व श्राद्धकर्माची विधी सांगितली आहे. आता उरलेले—ब्राह्मणांची परीक्षा—मी सांगतो.
Verse 5
न मीमांस्याः सदा विप्राः पवित्रंह्येतदुत्तमम् / दैवे पित्र्ये च नियतं श्रूयते वै परीक्षणम्
हे विप्रांनो, नेहमी मीमांसा-तर्क करू नका; हेच उत्तम पवित्र विधान आहे. दैवकार्य व पितृकार्यांत निश्चितपणे परीक्षा सांगितली आहे.
Verse 6
यस्मिन्दोषाः प्रदृश्येरम्स हि कार्येषु वर्जितः / जानीयाद्वापि संवासाद्वर्जयेत्तं प्रयत्नतः
ज्यात दोष दिसतील तो कार्यांत वर्ज्य आहे. सहवासातूनही ओळखून त्याला प्रयत्नपूर्वक टाळावे.
Verse 7
अविज्ञातं द्विजं श्राद्धे न परीक्षेत पण्डितः / सिद्धा हि विप्ररूपेण चरन्ति पृथिवीमिमाम्
श्राद्धात अपरिचित द्विजाची परीक्षा पंडिताने करू नये; कारण सिद्धजन विप्ररूप धारण करून या पृथ्वीवर फिरतात.
Verse 8
तस्मादतिथिमायान्तमभिगच्छेत्कृताञ्जलिः / पूजयेच्चार्घ्यपाद्याभ्यां तथाभ्यञ्जनभोजनैः
म्हणून आलेल्या अतिथीकडे हात जोडून जावे. अर्घ्य-पाद्य देऊन, तसेच अभ्यंग व भोजनाने त्याची पूजा करावी.
Verse 9
उर्वी सागरपर्यन्तां देवा योगेश्वरः सदा / नानारूपैश्चरन्त्येते प्रजा धर्मेण योजयन्
समुद्रापर्यंत पसरलेल्या पृथ्वीवर योगेश्वर देव सदैव नानारूपांनी विचरतात आणि प्रजेला धर्ममार्गात प्रवृत्त करतात।
Verse 10
तस्माद्दद्यात्सदा दान्तः समभ्यार्च्यातिथिं नरः / व्यञ्जनानि तु वक्ष्यामि फलं तेषां तथैव च
म्हणून संयमी पुरुषाने सदैव दान द्यावे आणि अतिथीचे यथोचित पूजन करावे। आता मी व्यंजनांचे आणि त्यांच्या फळांचेही वर्णन करतो।
Verse 11
अग्निष्टोमं पयसा प्राप्नुयाद्वै फलं तथोक्थस्य च पायसेन / सषोडशी सत्रफलं घृतेन मध्वातिरात्रस्य फलं तथैव
दुधाने अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ मिळते, पायसाने उक्थ्याचे फळ; तुपाने षोडशी व सत्राचे फळ, आणि मधाने अतिरात्राचे फळही तसेच प्राप्त होते।
Verse 12
तथाप्नुयाच्छ्रद्दधा नो नरो वै सर्वैः कामैर्भोजयेद्यस्तु विप्रान् / सर्वार्थदं सर्वविप्रातिथेयं फलं च भुङ्क्ते सर्वमेधस्य नित्यम्
जो श्रद्धावान पुरुष ब्राह्मणांना सर्व काम्य पदार्थांनी भोजन घालतो, तो तसाच फल प्राप्त करतो; तो सर्वार्थदायक, सर्व ब्राह्मण-अतिथिसेवेचे फळ आणि नित्य सर्वमेध यज्ञाचे फळ भोगतो।
Verse 13
यस्तु श्राद्धे ऽतिथिं प्राप्तं दैवे चाप्यवमन्यते / तं वै देवा निरस्यन्ति हतो यद्वत्परावसुः
जो श्राद्धात आलेल्या अतिथीचा आणि देवकार्यांतही अवमान करतो, त्याला देव दूर सारतात; तो परावसु प्रमाणे नष्ट होतो।
Verse 14
देवाश्च पितरश्चैव तेमेवान्तर्हिता द्विजम् / आविश्य विप्रं मोक्ष्यन्ति लोकानुग्रहकारणात्
हे द्विजा! देव व पितर अदृश्य होऊन त्या विप्रात प्रवेश करतात आणि लोककल्याणासाठी त्याला मुक्त करतात।
Verse 15
अपूजितो दहत्येष दिशेत्कामांश्च पूजितः / सर्वस्वेनापि तस्माद्धि पूजयेदतिथिं सदा
अतिथी अपूजित राहिला तर तो दाह करतो, आणि पूजिला तर इच्छित फल देतो; म्हणून सर्वस्व देऊनही सदैव अतिथीचे पूजन करावे।
Verse 16
वानप्रस्थो गृहस्थश्च सतामभ्यागतो यथा / वालखिल्यो यतिश्चैव विज्ञेयो ह्यतिथिः सदा
सज्जनांकडे जो वानप्रस्थ किंवा गृहस्थ येतो, तसेच वालखिल्य व यती—हे सर्व सदैव ‘अतिथी’ म्हणून जाणावे।
Verse 17
अभ्यागतः पाकचारदतिथिः स्यादपावकः / अतिथेरतिथिः प्रोक्तः सो ऽतिथिर्योग उच्यते
भोजनकाळी आलेला अतिथी ‘अपावक’ होय; आणि अतिथीच्या घरी जो अतिथी येतो, तो ‘योग’ नावाचा अतिथी म्हणतात।
Verse 18
नाव्रती न च संकीर्णो नाविद्यो नाविशेषवित् / न च संतानसंबद्धो न देवी नागसे ऽतिथिः
अतिथी न व्रतहीन असावा, न संकीर्ण आचरणाचा; न अज्ञ, न विशेषभेद न जाणणारा; न संतानसंबंधी, न देवी, न अपराधी—असा ‘अतिथी’ मानला जात नाही।
Verse 19
पिपासिताय श्रान्ताय भ्रान्तायातिबुभुक्षते / तस्मै सत्कृत्य दातव्यं यज्ञम्य फलमिच्छता
जो तहानलेला, थकलेला, भरकटलेला व अतिशय भुकेला आहे, त्याला यज्ञफल इच्छिणाऱ्याने सन्मानपूर्वक दान द्यावे.
Verse 20
न वक्तव्यं सदा विप्र क्षुधिते नास्ति किञ्चन / तस्मै सत्कृत्य दातव्यं सदापचितिरेव सः
हे विप्र! भुकेल्याला ‘काहीच नाही’ असे नेहमी म्हणू नये; त्याला सन्मानपूर्वक दान द्यावे—तेच सदैव खरी सत्कार-पूजा आहे.
Verse 21
अक्लिष्ट मव्रणं युक्तं कृशवृत्तिमयाचकम् / एकान्तशीलं धीमन्तं सदा श्राद्धेषु भोजयेत्
जो क्लेशरहित, अव्रण, संयमी, अल्पवृत्तीचा, न मागणारा, एकान्तशील व बुद्धिमान आहे—त्याला श्राद्धकर्मात नेहमी भोजन घालावे.
Verse 22
नो ददामि तमित्येवं ब्रूयाद्यो वै दुरात्मवान् / अपि जातिशतं गत्वा न स मुच्येत किल्बिषात्
जो दुरात्मा ‘मी देत नाही’ असे म्हणतो, तो शंभर जन्म गेले तरी पापातून मुक्त होत नाही.
Verse 23
समोदं भोजयेद्विप्रानेकपङ्क्त्यां तु यो नरः / नियुक्तो ह्यनि युक्तो वा पङ्क्त्या हरति किल्बिषम्
जो मनुष्य अनेक पंक्त्यांत विप्रांना आनंदाने भोजन घालतो, तो नियुक्त असो वा अनियुक्त—पंक्तिभोजनाने पाप दूर होते.
Verse 24
पाप्मानं गृह्यते क्षिप्रमिष्टापूर्त्तं च नश्यति / यतिस्तु सर्वविप्राणां सर्वेषामग्रतो भवेत्
पाप लवकरच धरून बसते आणि इष्ट‑पूर्ताचे फळही नष्ट होते; परंतु यति (संन्यासी) सर्व विप्रांमध्ये सर्वांच्या अग्रस्थानी असतो।
Verse 25
पञ्च वेदान्सेतिहासान्यः पठेद्द्विजसत्तमः / योगादनन्तरं सो ऽथ नियोक्तव्यो विजानता
जो श्रेष्ठ द्विज इतिहासांसह पाच वेदांचे पठण करतो, योगानंतर त्याला जाणकाराने पुढील कर्तव्यात नियुक्त करावे।
Verse 26
त्रिवेदो ऽनन्तरं तस्य द्विवेदस्तदनन्तरम् / एकवेदस्ततः पश्चादुपाध्यायस्ततः परम्
त्याच्या नंतर त्रिवेदी, मग द्विवेदी; त्यानंतर एकवेदी; आणि शेवटी उपाध्याय—असा क्रम आहे।
Verse 27
पावना ये ऽत्र संख्यातास्तान्प्रवक्ष्ये निबोधत / य एते पूर्वनिर्द्दिष्टाः सर्वे ते ह्यनुपूर्वशः
येथे जे पावन म्हणून मोजले आहेत ते मी सांगतो—लक्ष देऊन ऐका; जे पूर्वी निर्देशिले आहेत ते सर्व क्रमानेच आहेत।
Verse 28
षडङ्गविद्ध्यानयोगौ सर्वतत्रस्तथैव च / यायावरश्च पञ्चैते विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः
षडंगविद्, ध्यान‑योगी, सर्वतंत्रज्ञ, तसेच यायावर—हे पाच पंक्तिपावन म्हणून जाणावे।
Verse 29
श्राद्धकल्पे भवेद्यस्तु सन्निपत्य तु पावनः / चतुर्दशानां विद्यानामेकस्यामपि पारगाः
श्राद्धकर्मात जो एकत्र येऊन पावन होतो, तो चौदा विद्यांपैकी किमान एका विद्येत तरी पारंगत असावा।
Verse 30
यथावद्वर्त्तमानाश्च सर्वे ते पङ्क्तिपावनाः / असंदेहस्तु सौपर्णाः पञ्चाग्नेयाश्च सामगाः
जे विधिपूर्वक वागतात ते सर्व पंक्ती पावन करणारे; ते निःसंशय सौपर्ण, पंचाग्नि-व्रतधारी आणि सामगान करणारे आहेत.
Verse 31
यश्चरेद्विधिवद्विप्र समा द्वादश संततः / त्रिनाचिकेतस्त्रै विद्यो यश्च धर्मान्द्विजः पठेत्
हे विप्र! जो बारा वर्षे अखंड विधिपूर्वक आचरण करतो, तो त्रिनाचिकेत व त्रैविद्य होय; आणि जो द्विज धर्मांचे पठण करतो.
Verse 32
बार्हस्पत्ये महाशास्त्रे यश्च पारङ्गतो द्विजः / सर्वे ते पावना विप्राः पङ्क्तीनां समुदात्दृताः
बार्हस्पत्य महाशास्त्रात जो द्विज पारंगत आहे, ते सर्व विप्र पावन असून पंक्तीसाठी सन्मानाने स्वीकारण्याजोगे आहेत.
Verse 33
आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे योषितं सेवते द्विजः / पितरस्तस्य तन्मासं तस्मिन्रितसि शेरते
श्राद्धाला आमंत्रित असताना जो द्विज स्त्रीसंग करतो, त्याचे पितर त्या ऋतूत त्या महिनाभर शयन करीत राहतात.
Verse 34
ध्याननिष्ठाय दातव्यं सानुक्रोशाय धीमते / यतिं वा वालखिल्यं वा भोजयेच्छ्राद्दकर्मणि
ध्याननिष्ठ, करुणाशील व धीमंत यास दान द्यावे; श्राद्धकर्मात यती किंवा वालखिल्य मुनीस भोजन घालावे।
Verse 35
वानप्रस्थाय कुर्वाणः पूजामात्रेण तुष्यते / गृहस्थं भोजयेद्यस्तु विश्वेदेवास्तु पूजिताः
वानप्रस्थास केवळ पूजामात्राने तो तुष्ट होतो; पण जो गृहस्थास भोजन घालतो, त्याने विश्वेदेवही पूजिले जातात।
Verse 36
वानप्रस्थेन ऋषयो वालखिल्यैः पुरन्दरः / यतीनां तु कृता पूजा साक्षाद्ब्रह्मा तुं पूजितः
वानप्रस्थामुळे ऋषी पूजिले जातात आणि वालखिल्यांमुळे पुरंदर (इंद्र) पूजिला जातो; यतींची पूजा केली असता साक्षात् ब्रह्मा पूजिला जातो।
Verse 37
आश्रमो ऽपावनो यस्तु पञ्चमस्संकरात्मकः / चत्वारस्त्वाश्रमाः पूच्याः श्राद्धे देवे तथैव च
जो पाचवा संकरस्वरूप आश्रम आहे तो अपावन आहे; श्राद्धात व देवपूजेत केवळ चारही आश्रम पूज्य आहेत।
Verse 38
चतुराश्रमबाह्येभ्य स्तेभ्यः श्राद्धे न दापयेत् / यस्तिष्ठेद्वायुभक्षश्च चातुराश्रमबाह्यतः
चतुराश्रमाबाहेरील लोकांना श्राद्धात दान देऊ नये; जो वायुभक्ष असला तरी चातुराश्रमाबाहेर राहतो, त्यालाही देऊ नये।
Verse 39
अनाश्रमीतपस्तेपे न तं तत्र निमन्त्रयेत् / अयतिर्मोक्षवादी च श्रुतौ तौ पङ्क्तिदूषकौ
जो आश्रमाविना तप करतो, त्याला आमंत्रित करू नये. जो संयमहीन असून मोक्षाच्या गप्पा मारतो, ते दोघेही श्रुतींमध्ये 'पंक्तिदूषक' मानले गेले आहेत.
Verse 40
उग्रेण तपसा युक्ता बहुज्ञाश्चित्रवादिनः / निन्दन्ति च द्विजातिभ्यः सर्वे ते पङ्क्तिदूषकाः
जे उग्र तपश्चर्येत मग्न आहेत, जे खूप ज्ञानी असूनही विचित्र बोलतात आणि जे द्विजांची निंदा करतात, ते सर्व पंक्तिदूषक आहेत.
Verse 41
औपवस्तास्तथा सांख्या नास्तिका वेदनिन्दकाः / ध्यानं निन्दन्ति ये केचित्सर्वे ते पङ्क्तिदूषकाः
दांभिक उपवास करणारे, सांख्य मताचे, नास्तिक, वेदांची निंदा करणारे आणि जे ध्यानाची निंदा करतात, ते सर्व पंक्तिदूषक आहेत.
Verse 42
वृथा मुण्डाश्च जटिलाः सर्वे कार्पटिकास्तथा / निर्घृणान्भिन्नवृत्तांश्च सर्वभक्षांश्च वर्जयेत्
व्यर्थ मुंडन करणारे, व्यर्थ जटा वाढवणारे, कपटी भिक्षू, निर्दयी, दुराचारी आणि सर्वभक्षी (काहीही खाणारे) यांना टाळावे.
Verse 43
कारुकादीननाचारांल्लोकवेदबहिष्कृतान् / गाय नान्वेदवृत्तांश्च हव्यकव्ये न भोजयेत्
कारागीर, दुराचारी, लोक आणि वेदांपासून बहिष्कृत झालेले लोक, तसेच गायक यांना हव्य आणि कव्य कर्मांमध्ये भोजन देऊ नये.
Verse 44
एतैस्तु वर्त्तयेद्यस्तु कृष्णवर्णं स गच्छति / यो ऽश्नाति सह शूद्रेणा सर्वे ते पङ्क्तिदूषणाः
जो या आचारांनी वागतो तो कृष्णवर्णता प्राप्त करतो. जो शूद्रासह भोजन करतो, ते सर्व पंक्तिदूषक मानले जातात.
Verse 45
व्याकर्षणं सत्त्वनिबर्हणं च कृषिर्वणिज्या पशुपालनं च / शुश्रूषणं चाप्यगुरोररेर्वाप्यकार्यमेतद्धि सदा द्विजानाम्
नांगरटणे, प्राणिहिंसा, शेती, व्यापार व पशुपालन; तसेच गुरूची सेवा आणि शत्रूचेही अयोग्य कार्य—हे सर्व द्विजांस सदैव वर्ज्य आहे.
Verse 46
मिथ्यासंकल्पिनः सर्वानुद्वृत्तांश्च विवर्जयेत् / मिथ्याप्रवादी निन्दाकृत्तथा सूचकदांभिकौ
खोटे संकल्प करणारे व उन्मत्त/उद्धट असे सर्व जण टाळावेत. खोटे बोलणारे, निंदा करणारे, चुगलखोर आणि दांभिक यांनाही वर्ज्य करावे.
Verse 47
उपपातकसंयुक्ताः पातकैश्च विशेषतः / वेदे नियोगदातारो लोभमोहफलर्थिनः
जे उपपातकांनी युक्त आणि विशेषतः मोठ्या पातकांनीही ग्रस्त; तसेच वेदविषयी ‘नियोग’ देणारे बनून लोभ-मोहाने फळाची इच्छा करणारे.
Verse 48
ब्रह्मविक्रयिणस्तान्वै श्राद्धकर्मणि वर्जयेत् / न वियोगास्तु वेदानां यो नियुङ्क्ते स पापकृत्
जे ब्रह्मविद्या/वेद विकतात त्यांना श्राद्धकर्मात नक्कीच वर्ज्य करावे. वेदांचा वियोग/विच्छेद करून जो नियोग करतो तो पापकर्मी होय.
Verse 49
वक्ता वेदफलाद्भ्रश्येद्दाता दानफलात्तथा / भृतको ऽध्यापयेद्यस्तु भृतकाध्यापितस्तु यः
जो वेद सांगतो तो वेदफळापासून भ्रष्ट होतो; आणि जो दान देऊन शिकवतो तो दानफळापासूनही वंचित होतो. जो वेतन घेऊन शिकवतो किंवा वेतन देऊन शिकतो—दोघेही दोषी।
Verse 50
नार्हतस्तावपि श्राद्धे ब्रह्माणः क्रयविक्रयी / क्रयश्च विक्रयश्चैवाजीवितार्थे विगर्हितौ
श्राद्धात क्रय-विक्रय करणारे ब्राह्मणही योग्य नाहीत; कारण उपजीविकेसाठी केलेला खरेदी-विक्री निंद्य आहे।
Verse 51
वृत्तिरेषा तु वैश्यस्य ब्राह्मणस्य तु पातकम् / आहरेद्भृतितो वेदान् वेदेभ्यश्चोपजीवति
ही वृत्ती वैश्याला योग्य; पण ब्राह्मणाला पातक. जो भृतित वेद आणतो/शिकवतो आणि वेदांवर उपजीविका करतो तो दोषी ठरतो.
Verse 52
उभौ तौ नार्हतः श्राद्धं पुत्रिकापतिरेव च / वृथा दारांश्च यो गच्छेद्यो यजेत वृथाध्वरैः
ते दोघेही श्राद्धास अयोग्य; तसेच पुत्रिकापतीही. जो व्यर्थ स्त्रियांकडे जातो आणि जो निष्फळ यज्ञ करतो—तोही अयोग्य.
Verse 53
नार्हतस्तावपि श्राद्धं द्विजो यश्चैव वार्धुषी / स्त्रियो रक्तान्तरा येषां परदारपराश्च ये
श्राद्धात तो द्विजही अयोग्य जो व्याज/सूद घेतो. ज्यांच्या स्त्रिया रजस्वला (अशौचात) असतात आणि जे परस्त्रीस आसक्त असतात—तेही अयोग्य.
Verse 54
अर्थकामरताश्चैव न ताञ्छ्राद्धेषु भोजयेत् / वर्णाश्रमाणां धर्मेषु विरुद्धाःसर्वकर्मणि
जे अर्थ व कामात आसक्त आहेत, त्यांना श्राद्धात भोजन घालू नये. जे वर्णाश्रमधर्मांच्या विरुद्ध आहेत, ते सर्व कर्मांत प्रतिकूल ठरतात.
Verse 55
स्तेनश्च सर्वयाजी च सर्वे ते पङ्क्तिदूषकाः / यश्च सूकरवद्भुङ्क्ते यश्च पाणितले द्विजः
चोर आणि जो सर्वांसाठी यज्ञ करीत फिरतो—हे सर्व पंक्तिदूषक आहेत; तसेच जो डुकरासारखा खातो आणि जो द्विज हाताच्या तळहातावर ठेवून खातो।
Verse 56
न तदश्नन्ति पितरो यश्च वाच्यं समश्नुते / स्त्रीशूद्रायान्नमेतद्वै श्राद्धोच्छिष्टं न दापयेत्
असे अन्न पितर ग्रहण करीत नाहीत, आणि जो निंद्य (वर्ज्य) वस्तू खातो. स्त्री व शूद्रांना हे श्राद्धाचे उच्छिष्ट अन्न देऊ नये.
Verse 57
यो दद्याच्चानुसंमोहान्न तद्गच्छति वै पितॄन् / तस्मान्न देयमन्नाद्यमुच्छिष्टं श्राद्धकर्मणि
जो मोहामुळे (अज्ञानाने) असे दान करतो, ते पितरांपर्यंत पोहोचत नाही. म्हणून श्राद्धकर्मात उच्छिष्ट अन्नादी देऊ नये.
Verse 58
अन्यच्च दधिसर्पिर्भ्यां शिष्टं पुत्राय नान्यथा / अवशेषं तु दातव्यमन्नाद्यं तु विशेषतः
आणि दही व तुपातून जे शिल्लक राहते, ते पुत्रालाच द्यावे, अन्यथा नाही. पण उरलेला अवशेष द्यावा—विशेषतः अन्नादी.
Verse 59
पुष्पमूलफलैर्वापि तुष्टा गच्छेयुरन्ततः / यावन्न श्रपितं चान्नं यावतौष्ण्यं न मुञ्चति
पुष्प, मूळ व फळांनीही पितर अखेरीस तृप्त होऊन निघून जातात—जोपर्यंत शिजलेले अन्न आपली उष्णता सोडत नाही।
Verse 60
तावदश्नन्ति पितरो यावदश्नन्ति वाग्यताः / दत्तं प्रतिग्रहो होमो भोजनं बलिरेव च
वाणीसंयमी (ब्राह्मण) जितका वेळ भोजन करतात तितकाच वेळ पितर भोजन करतात; दान, प्रतिग्रह, होम, भोजन आणि बलि—हे सर्व (श्राद्धात) येते.
Verse 61
सांगुष्ठेन तथा पाद्यं नासुरेभ्यो यथा भवेत् / एतान्येव च सर्वाणि दानानि च विशेषतः
अंगठ्यासह (हस्तविधीने) पाद्य अर्पावे, जेणेकरून ते असुरांना मिळू नये; आणि विशेषतः हीच सर्व दाने (श्राद्धात) करावीत.
Verse 62
अन्तर्जानूपविष्टेन तद्वदाचमनं भवेत् / मुण्डाञ्जटिलकाषायाञ्श्राद्धकर्मणि वर्जयेत्
गुडघ्यांच्या आत बसून त्याच प्रकारे आचमन करावे; आणि श्राद्धकर्मात मुंडण केलेले, जटाधारी व काषायवस्त्रधारी (संन्यासचिन्ह) टाळावे.
Verse 63
ये तु वृत्ते स्थिता नित्यं ज्ञानिनो ध्यानिनस्तथा / देवभक्ता महात्मानः पुनीयुर्दर्शनादपि
जे नित्य सदाचारात स्थित, ज्ञानी व ध्यानी, देवभक्त महात्मे आहेत—ते केवळ दर्शनानेही पवित्र करतात.
Verse 64
शिखिभ्यो धातुरक्तेभ्यस्त्रिदण्डेभ्यः प्रदापयेत् / सर्वं योगेश्वरैर्व्याप्तं त्रैलोक्यं हि निरन्तरम्
धातुरक्त शिखा व त्रिदंडधारी यांना दान द्यावे; कारण योगेश्वरांनी निरंतर व्यापलेले हे त्रैलोक्य सर्वत्र परिपूर्ण आहे.
Verse 65
तस्मात्पश्यन्ति ते सर्वं यत्किञ्चिज्जगतीगतम् / व्यक्ताव्यक्तं वशे कृत्वा सर्वस्यापि च यत्परम्
म्हणून जगतात जे काही आहे ते सर्व ते पाहतात; व्यक्त-अव्यक्ताला वश करून, सर्वांच्या पलीकडील परम तत्त्वही ते जाणतात.
Verse 66
सत्यासत्यं च यद्दृष्टं सद सच्च महात्मभिः / सर्वज्ञानानि सृष्टानि मोक्षादीनिमहात्मभिः
महात्म्यांनी जे सत्य-असत्य, सत्-असत् पाहिले; त्या महात्म्यांनीच मोक्षादि सहित सर्व ज्ञानांची निर्मिती केली आहे.
Verse 67
तस्मात्तेषां सदा भक्तः फलं प्राप्नोति वोत्तमम्
म्हणून जो सदैव त्यांचा भक्त असतो, तो उत्तम फल प्राप्त करतो.
Verse 68
ऋचश्च यो वेद स वेद वेदान्यजूंषि यो वेद यज्ञम् / सामानि यो वेद स वेद ब्रह्म यो मानसं वेद स वेद सर्वम्
जो ऋचा जाणतो तो वेद जाणतो; जो यजुः जाणतो तो यज्ञ जाणतो. जो साम जाणतो तो ब्रह्म जाणतो; जो मानस जाणतो तो सर्व जाणतो.
Frequently Asked Questions
It is primarily ritual-legal: a supplement to śrāddha-kalpa focusing on aśauca-related conduct, Brahmana selection cautions, and the dharma of honoring the atithi; no explicit royal/sage genealogy is cataloged in the sampled verses.
Because siddhas are said to move through the world disguised as Brahmanas; excessive suspicion risks offending a potentially divine visitor, so the text prioritizes respectful hospitality while still advising avoidance when clear faults are observed.
Devas and pitrs are described as ‘entering’ the Brahmana/guest as an instrument of lokānugraha (world-benefit); honoring him yields sacrifice-like merit and desired results, while disrespect leads to divine rejection—making hospitality a cosmically consequential act.