Adhyaya 12
Brahmā’s Creation: The Kumāras, Rudra, the Prajāpatis, and the Manifestation of Vedic Sound
मैत्रेय काळ-तत्त्वाच्या वर्णनानंतर ब्रह्म्याच्या ‘विसर्गा’कडे—द्वितीय सृष्टी कशी घडते व कशी नियंत्रित होते—वळतात. ब्रह्मा प्रथम मोहादी अज्ञानजन्य अवस्था निर्माण करतात; त्यातून वैराग्य येऊन ते ध्यानाने स्वतःला स्थिर करतात. मग चार कुमार उत्पन्न होतात; परंतु वासुदेव-भक्ती व मोक्षाभिमुख वैराग्यामुळे ते प्रजोत्पादन नाकारतात. त्यामुळे ब्रह्म्याचा संयत क्रोध रुद्ररूपाने प्रकट होतो; रुद्राची नावे, धामे व रुद्राण्या ठरवल्या जातात. रुद्राची उग्र संतती विश्वस्थितीला धोका निर्माण करते, तेव्हा ब्रह्मा त्याला तपश्चर्येत प्रवृत्त करून संयम हा सृष्टीधारणेचा नियम ठरवतात. पुढे ब्रह्मा मनोज दहा पुत्र (नारदादी) निर्माण करतात आणि देहातून धर्म-अधर्म व विविध प्रवृत्ती कशा उद्भवतात ते सांगतात. वाक्-प्रसंगात पुत्रांच्या उपदेशाने ब्रह्मा लज्जित होऊन तो देह त्यागतात; तो अंधार/धुके बनतो. अखेरीस ब्रह्म्याच्या मुखांतून चार वेद, वेदांगे, यज्ञ, वर्णाश्रमधर्म, छंद, शिक्षा-ध्वनिविज्ञान व ओंकार प्रकट होतात—शब्द हा विश्वव्यवस्थेचा आधार असल्याचे दर्शवित. प्रजावृद्धीसाठी ब्रह्मा स्वायंभुव मनु व शतरूपा असे विभक्त होतात; त्यांची संतती (प्रियव्रत, उत्तानपाद व कन्या) पुढील वंशकथांना व देवहूती–कर्दम–कपिल प्रसंगाला दुवा बनते.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच इति ते वर्णित: क्षत्त: कालाख्य: परमात्मन: । महिमा वेदगर्भोऽथ यथास्राक्षीन्निबोध मे ॥ १ ॥
मैत्रेय म्हणाले—हे क्षत्त! परमात्म्याच्या ‘काल’ स्वरूपाची महिमा मी तुला अशी वर्णिली. आता वेदज्ञानाचा निधी असलेल्या ब्रह्म्याची निर्मिती त्यांनी कशी केली, ते माझ्याकडून ऐक.
Verse 2
ससर्जाग्रेऽन्धतामिस्रमथ तामिस्रमादिकृत् । महामोहं च मोहं च तमश्चाज्ञानवृत्तय: ॥ २ ॥
ब्रह्म्याने प्रथम अज्ञानाच्या वृत्ती निर्माण केल्या—अंध-तमिस्र, तमिस्र, महामोह, मोह आणि तमः; ज्या जीवाला आत्मविस्मृती व भ्रमित आसक्तीत बांधतात.
Verse 3
दृष्ट्वा पापीयसीं सृष्टिं नात्मानं बह्वमन्यत । भगवद्ध्यानपूतेन मनसान्यां ततोऽसृजत् ॥ ३ ॥
अशी दिशाभूल करणारी सृष्टी पापमय कार्य आहे असे पाहून ब्रह्म्याला त्यात विशेष आनंद झाला नाही. त्यांनी भगवंताच्या ध्यानाने मन शुद्ध केले आणि मग दुसरी सृष्टी आरंभिली.
Verse 4
सनकं च सनन्दं च सनातनमथात्मभू: । सनत्कुमारं च मुनीन्निष्क्रियानूर्ध्वरेतस: ॥ ४ ॥
आदिमध्ये आत्मभू ब्रह्म्याने सनक, सनंद, सनातन आणि सनत्कुमार असे चार महान मुनी निर्माण केले. ते ऊर्ध्वरेतस व निष्क्रिय असल्याने भौतिक कर्मांत प्रवृत्त झाले नाहीत.
Verse 5
तान् बभाषे स्वभू: पुत्रान् प्रजा: सृजत पुत्रका: । तन्नैच्छन्मोक्षधर्माणो वासुदेवपरायणा: ॥ ५ ॥
स्वयंभू ब्रह्मा आपल्या पुत्रांना म्हणाला—“पुत्रांनो, आता प्रजा निर्माण करा.” पण ते वासुदेवपरायण व मोक्षधर्मनिष्ठ असल्याने त्यांनी ती आज्ञा मानण्यास अनिच्छा दर्शविली।
Verse 6
सोऽवध्यात: सुतैरेवं प्रत्याख्यातानुशासनै: । क्रोधं दुर्विषहं जातं नियन्तुमुपचक्रमे ॥ ६ ॥
पुत्रांनी पित्याची आज्ञा नाकारल्यामुळे ब्रह्मांच्या मनात असह्य क्रोध उत्पन्न झाला; पण तो आवरून धरावा व प्रकट होऊ नये म्हणून त्यांनी प्रयत्न केला।
Verse 7
धिया निगृह्यमाणोऽपि भ्रुवोर्मध्यात्प्रजापते: । सद्योऽजायत तन्मन्यु: कुमारो नीललोहित: ॥ ७ ॥
जरी ब्रह्मा बुद्धीने क्रोध आवरत होते, तरी तो प्रजापतीच्या भुवयांच्या मध्यातून बाहेर पडला आणि तत्क्षणी निळ्या-लाल वर्णाचा एक कुमार उत्पन्न झाला।
Verse 8
स वै रुरोद देवानां पूर्वजो भगवान् भव: । नामानि कुरु मे धात: स्थानानि च जगद्गुरो ॥ ८ ॥
जन्मताच तो रडू लागला. देवांचा आदिपुरुष भगवान् भव म्हणाला—“हे धाता, हे जगद्गुरो, माझी नावे व माझे स्थान ठरवा.”
Verse 9
इति तस्य वच: पाद्मो भगवान् परिपालयन् । अभ्यधाद्भद्रया वाचा मा रोदीस्तत्करोमि ते ॥ ९ ॥
त्याचे शब्द मान्य करून पद्मज सर्वशक्तिमान ब्रह्मा त्याला मधुर वाणीने शांत करीत म्हणाला—“रडू नकोस; तू जे इच्छितोस ते मी नक्की करीन.”
Verse 10
यदरोदी: सुरश्रेष्ठ सोद्वेग इव बालक: । ततस्त्वामभिधास्यन्ति नाम्ना रुद्र इति प्रजा: ॥ १० ॥
मग ब्रह्मा म्हणाले—हे देवश्रेष्ठ! तू व्याकुळ होऊन बालकासारखा रडलास; म्हणून सर्व प्रजा तुला ‘रुद्र’ या नावाने हाक मारतील.
Verse 11
हृदिन्द्रियाण्यसुर्व्योम वायुरग्निर्जलं मही । सूर्यश्चन्द्रस्तपश्चैव स्थानान्यग्रे कृतानि ते ॥ ११ ॥
हे बाळा! तुझ्या निवासासाठी मी आधीच ही स्थाने ठरविली आहेत—हृदय, इंद्रिये, प्राणवायू, आकाश, वायू, अग्नी, जल, पृथ्वी, सूर्य, चंद्र आणि तपश्चर्या.
Verse 12
मन्युर्मनुर्महिनसो महाञ्छिव ऋतध्वज: । उग्ररेता भव: कालो वामदेवो धृतव्रत: ॥ १२ ॥
ब्रह्मा म्हणाले—हे पुत्र रुद्र! तुझी आणखी अकरा नावे आहेत: मन्यु, मनु, महिनस, महान, शिव, ऋतध्वज, उग्ररेता, भव, काल, वामदेव आणि धृतव्रत.
Verse 13
धीर्धृतिरसलोमा च नियुत्सर्पिरिलाम्बिका । इरावती स्वधा दीक्षा रुद्राण्यो रुद्र ते स्त्रिय: ॥ १३ ॥
हे रुद्र! तुझ्या अकरा पत्नीही आहेत; त्यांना रुद्राणी म्हणतात: धी, धृती, रसा, उमा, नियुत, सर्पि, इला, अंबिका, इरावती, स्वधा आणि दीक्षा.
Verse 14
गृहाणैतानि नामानि स्थानानि च सयोषण: । एभि: सृज प्रजा बह्वी: प्रजानामसि यत्पति: ॥ १४ ॥
हे पुत्र! पत्नींसह ही नावे व स्थाने स्वीकार कर. तू आता प्रजांचा अधिपतींपैकी एक आहेस; म्हणून यांच्याद्वारे विपुल प्रजा निर्माण कर.
Verse 15
इत्यादिष्ट: स्वगुरुणा भगवान्नीललोहित: । सत्त्वाकृतिस्वभावेन ससर्जात्मसमा: प्रजा: ॥ १५ ॥
स्वगुरूच्या आज्ञेने नील-लोहित भगवान् रुद्रांनी आपल्या सारख्या रूप, बल व उग्र स्वभावाच्या अनेक प्रजांची निर्मिती केली।
Verse 16
रुद्राणां रुद्रसृष्टानां समन्ताद् ग्रसतां जगत् । निशाम्यासंख्यशो यूथान् प्रजापतिरशङ्कत ॥ १६ ॥
रुद्रांनी निर्माण केलेल्या रुद्रांच्या असंख्य टोळ्या सर्व बाजूंनी एकत्र येऊन जग गिळू लागल्या. हे पाहून प्रजापती ब्रह्मा भयभीत झाले।
Verse 17
अलं प्रजाभि: सृष्टाभिरीदृशीभि: सुरोत्तम । मया सह दहन्तीभिर्दिशश्चक्षुर्भिरुल्बणै: ॥ १७ ॥
ब्रह्मांनी रुद्रांना म्हटले: हे देवश्रेष्ठ, अशा प्रकारच्या प्रजांची सृष्टी पुरे. त्यांच्या उग्र नेत्राग्नीने सर्व दिशा जळत आहेत आणि त्यांनी माझ्यावरही हल्ला केला आहे।
Verse 18
तप आतिष्ठ भद्रं ते सर्वभूतसुखावहम् । तपसैव यथापूर्व स्रष्टा विश्वमिदं भवान् ॥ १८ ॥
हे प्रिय पुत्रा, सर्वभूतांच्या कल्याण व सुखासाठी शुभ अशा तपश्चर्येत स्थिर हो. केवळ तपानेच तू पूर्वीप्रमाणे हे विश्व निर्माण करू शकशील।
Verse 19
तपसैव परं ज्योतिर्भगवन्तमधोक्षजम् । सर्वभूतगुहावासमञ्जसा विन्दते पुमान् ॥ १९ ॥
केवळ तपश्चर्येनेच मनुष्य परं ज्योतीस्वरूप अधोक्षज भगवानांना प्राप्त करतो; ते सर्वभूतांच्या हृदय-गुहेत वास करतात, तरी इंद्रियांपलीकडे आहेत।
Verse 20
मैत्रेय उवाच एवमात्मभुवादिष्ट: परिक्रम्य गिरां पतिम् । बाढमित्यमुमामन्त्र्य विवेश तपसे वनम् ॥ २० ॥
श्रीमैत्रेय म्हणाले—अशा रीतीने स्वयंभू ब्रह्मांची आज्ञा मिळाल्यावर रुद्राने वेदांचे स्वामी असलेल्या पित्याची परिक्रमा केली. ‘बाढम्’ असे म्हणून अनुमती घेऊन तो तपासाठी वनात प्रविष्ट झाला.
Verse 21
अथाभिध्यायत: सर्गं दश पुत्रा: प्रजज्ञिरे । भगवच्छक्तियुक्तस्य लोकसन्तानहेतव: ॥ २१ ॥
मग भगवंताच्या शक्तीने युक्त ब्रह्मदेवांनी सृष्टीचा विस्तार मनात धरला; आणि लोकपरंपरा वाढविण्यासाठी दहा पुत्र उत्पन्न झाले.
Verse 22
मरीचिरत्र्याङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठो दक्षश्च दशमस्तत्र नारद: ॥ २२ ॥
मरीचि, अत्रि, अंगिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, भृगु, वसिष्ठ, दक्ष आणि दहावा नारद—असे ते जन्मले.
Verse 23
उत्सङ्गान्नारदो जज्ञे दक्षोऽङ्गुष्ठात्स्वयम्भुव: । प्राणाद्वसिष्ठ: सञ्जातो भृगुस्त्वचि करात्क्रतु: ॥ २३ ॥
नारद ब्रह्मांच्या उत्संगातून (श्रेष्ठ अंगातून) जन्मले; स्वयंभू ब्रह्मांच्या अंगठ्यातून दक्ष, प्राणातून वसिष्ठ, त्वचेतून भृगु आणि करातून (हातातून) क्रतु प्रकट झाले.
Verse 24
पुलहो नाभितो जज्ञे पुलस्त्य: कर्णयोऋर्षि: । अङ्गिरा मुखतोऽक्ष्णोऽत्रिर्मरीचिर्मनसोऽभवत् ॥ २४ ॥
पुलह नाभीतून जन्मले; ऋषी पुलस्त्य कानांतून; अंगिरा मुखातून; अत्रि डोळ्यांतून; आणि मरीचि मनातून प्रकट झाले.
Verse 25
धर्म: स्तनाद्दक्षिणतो यत्र नारायण: स्वयम् । अधर्म पृष्ठतो यस्मान्मृत्युर्लोकभयङ्कर: ॥ २५ ॥
ब्रह्माच्या वक्षस्थळाच्या उजव्या भागातून धर्म प्रकट झाला, जिथे स्वयं परमेश्वर नारायण विराजमान आहेत. त्यांच्या पाठीमागून अधर्म उत्पन्न झाला; तेथून जीवांसाठी लोकभयङ्कर मृत्यूचा प्रवाह होतो.
Verse 26
हृदि कामो भ्रुव: क्रोधो लोभश्चाधरदच्छदात् । आस्याद्वाक्सिन्धवो मेढ्रान्निऋर्ति: पायोरघाश्रय: ॥ २६ ॥
ब्रह्माच्या हृदयातून कामना प्रकट झाली, भुवयांच्या मधून क्रोध, ओठांच्या मधून लोभ. मुखातून वाणी-शक्ती, लिंगातून समुद्र, आणि गुदातून निऋति व पापाश्रय नीच कर्म उत्पन्न झाले.
Verse 27
छायाया: कर्दमो जज्ञे देवहूत्या: पति: प्रभु: । मनसो देहतश्चेदं जज्ञे विश्वकृतो जगत् ॥ २७ ॥
ब्रह्माच्या छायेतून प्रभु मुनि कर्दम प्रकट झाले; ते महाभागा देवहूतीचे पती होते. अशा रीतीने विश्वकर्ता ब्रह्माच्या मनातून किंवा देहातून हे सर्व जग प्रकट झाले.
Verse 28
वाचं दुहितरं तन्वीं स्वयम्भूर्हरतीं मन: । अकामां चकमे क्षत्त: सकाम इति न: श्रुतम् ॥ २८ ॥
हे विदुर, स्वयम्भू ब्रह्माच्या देहातून ‘वाक्’ नावाची सुकुमार कन्या उत्पन्न झाली, जी मन हरून घेणारी होती. आम्ही ऐकले आहे की ती त्यांच्याविषयी अकाम होती, तरी ब्रह्मा तिच्याविषयी सकाम झाले.
Verse 29
तमधर्मे कृतमतिं विलोक्य पितरं सुता: । मरीचिमुख्या मुनयो विश्रम्भात्प्रत्यबोधयन् ॥ २९ ॥
पित्याला अधर्मकर्मात मोहग्रस्त झालेला पाहून, मरीचि आदी मुनि—ब्रह्माचे पुत्र—मोठ्या आदराने व विश्वासाने त्यांना समजावू लागले आणि असे म्हणाले.
Verse 30
नैतत्पूर्वै: कृतं त्वद्ये न करिष्यन्ति चापरे । यस्त्वं दुहितरं गच्छेरनिगृह्याङ्गजं प्रभु: ॥ ३० ॥
हे पिता, हे कृत्य ना पूर्वजांनी केले आहे, ना भविष्यात कोणी करेल. आपण विश्वाचे स्वामी असूनही आपल्या कन्येप्रती कामवासना रोखू शकत नाही, हे अयोग्य आहे.
Verse 31
तेजीयसामपि ह्येतन्न सुश्लोक्यं जगद्गुरो । यद्वृत्तमनुतिष्ठन् वै लोक: क्षेमाय कल्पते ॥ ३१ ॥
हे जगद्गुरु, जरी आपण अत्यंत तेजस्वी आहात, तरीही हे कृत्य आपल्याला शोभत नाही; कारण सामान्य लोक आपल्या कल्याणासाठी आपल्याच आचरणाचे अनुकरण करतात.
Verse 32
तस्मै नमो भगवते य इदं स्वेन रोचिषा । आत्मस्थं व्यञ्जयामास स धर्मं पातुमर्हति ॥ ३२ ॥
त्या भगवंताला आमचा सादर नमस्कार असो, ज्यांनी स्वतःच्या तेजाने आपल्या ठायी स्थित असलेल्या या विश्वाला प्रकट केले. तेच धर्माचे रक्षण करण्यास समर्थ आहेत.
Verse 33
स इत्थं गृणत: पुत्रान् पुरो दृष्ट्वा प्रजापतीन् । प्रजापतिपतिस्तन्वं तत्याज व्रीडितस्तदा । तां दिशो जगृहुर्घोरां नीहारं यद्विदुस्तम: ॥ ३३ ॥
सर्व प्रजापतींचे पिता ब्रह्मदेव, आपल्या पुत्रांना असे बोलताना पाहून अत्यंत लज्जित झाले आणि त्यांनी तत्काळ तो देह त्यागला. नंतर तो देह दिशांमध्ये भयानक धुके आणि अंधकाराच्या रूपात प्रकट झाला.
Verse 34
कदाचिद् ध्यायत: स्रष्टुर्वेदा आसंश्चतुर्मुखात् । कथं स्रक्ष्याम्यहं लोकान् समवेतान् यथा पुरा ॥ ३४ ॥
एके काळी, जेव्हा ब्रह्मदेव पूर्वीप्रमाणे जगाची निर्मिती कशी करावी याचा विचार करत होते, तेव्हा त्यांच्या चार मुखांतून सर्व ज्ञानाचे भांडार असलेले चार वेद प्रकट झाले.
Verse 35
चातुर्होत्रं कर्मतन्त्रमुपवेदनयै: सह । धर्मस्य पादाश्चत्वारस्तथैवाश्रमवृत्तय: ॥ ३५ ॥
उपवेदांसह यज्ञाचे चातुर्होत्र कर्मतंत्र प्रकट झाले—होता, अध्वर्यु, अग्नी आणि यज्ञकर्म. तसेच धर्माचे चार पाद—सत्य, तप, दया व शौच—आणि चार आश्रमांची वृत्ती-कर्तव्येही प्रकट झाली।
Verse 36
विदुर उवाच स वै विश्वसृजामीशो वेदादीन् मुखतोऽसृजत् । यद् यद् येनासृजद् देवस्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ ३६ ॥
विदुर म्हणाला—हे तपोधन ऋषी! विश्वस्रष्टा ब्रह्म्याने आपल्या मुखातून वेदादी प्रकट केले. देवाने जे जे आणि ज्यांच्या साहाय्याने निर्माण केले, ते मला सांगा।
Verse 37
मैत्रेय उवाच ऋग्यजु:सामाथर्वाख्यान् वेदान् पूर्वादिभिर्मुखै: । शास्त्रमिज्यां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं व्यधात्क्रमात् ॥ ३७ ॥
मैत्रेय म्हणाले—ब्रह्म्याच्या अग्र मुखापासून क्रमाने ऋग्, यजुः, साम आणि अथर्व असे चार वेद प्रकट झाले. त्यानंतर शास्त्र, इज्या (यज्ञविधी), स्तुती-स्तोत्र, स्तोम आणि प्रायश्चित्त इत्यादीही क्रमाने स्थापित झाले।
Verse 38
आयुर्वेदं धनुर्वेदं गान्धर्वं वेदमात्मन: । स्थापत्यं चासृजद् वेदं क्रमात्पूर्वादिभिर्मुखै: ॥ ३८ ॥
त्यांनी वेदांपासूनच आयुर्वेद, धनुर्वेद, गान्धर्ववेद आणि स्थापत्यवेद यांचीही निर्मिती केली. हे सर्व अग्र मुखापासून आरंभ करून क्रमाने प्रकट झाले।
Verse 39
इतिहासपुराणानि पञ्चमं वेदमीश्वर: । सर्वेभ्य एव वक्त्रेभ्य: ससृजे सर्वदर्शन: ॥ ३९ ॥
नंतर सर्वदर्शी ईश्वराने इतिहास आणि पुराणे—हे पाचवे वेद—आपल्या सर्व मुखांतून निर्माण केले; कारण तो भूत-भविष्य-वर्तमान सर्व पाहणारा आहे।
Verse 40
षोडश्युक्थौ पूर्ववक्त्रात्पुरीष्यग्निष्टुतावथ । आप्तोर्यामातिरात्रौ च वाजपेयं सगोसवम् ॥ ४० ॥
ब्रह्माच्या पूर्व मुखातून षोडशी, उक्थ, पुरीष्य, अग्निष्टोम, आप्तोर्याम, अतिरात्र, वाजपेय आणि गोसव असे विविध अग्नियज्ञ प्रकट झाले।
Verse 41
विद्या दानं तप: सत्यं धर्मस्येति पदानि च । आश्रमांश्च यथासंख्यमसृजत्सह वृत्तिभि: ॥ ४१ ॥
विद्या, दान, तप आणि सत्य—हे धर्माचे चार पाय मानले जातात; आणि त्यांचे आचरण व्हावे म्हणून विविध वृत्तींनी युक्त चार आश्रम ब्रह्माने क्रमाने निर्माण केले।
Verse 42
सावित्रं प्राजापत्यं च ब्राह्मं चाथ बृहत्तथा । वार्तासञ्चयशालीनशिलोञ्छ इति वै गृहे ॥ ४२ ॥
त्यानंतर द्विजांचा सावित्री-संस्कार, प्राजापत्य-व्रत, ब्राह्म-व्रत आणि बृहद्व्रत प्रचलित झाले; तसेच गृहस्थधर्मात वार्ता, संचय, शालीन व शिलोञ्छ असे उपजीविकेचे मार्ग प्रकट झाले।
Verse 43
वैखानसा वालखिल्यौदुम्बरा: फेनपा वने । न्यासे कुटीचक: पूर्वं बह्वोदो हंसनिष्क्रियौ ॥ ४३ ॥
वानप्रस्थाचे चार भेद—वैखानस, वालखिल्य, औदुम्बर आणि फेनप—वनात प्रकट झाले; तसेच संन्यासाचे चार भेद—कुटीचक, बह्वोद, हंस आणि निष्क्रिय—हेही ब्रह्मापासून प्रकट झाले।
Verse 44
आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तथैव च । एवं व्याहृतयश्वासन् प्रणवो ह्यस्य दहृत: ॥ ४४ ॥
आन्वीक्षिकी (तर्कविद्या), त्रयी (वेदविद्या), वार्ता आणि दण्डनीती—हे सर्व प्रकट झाले; तसेच भूः, भुवः, स्वः या व्याहृती; आणि प्रणव ओंकार ब्रह्माच्या हृदयातून प्रकट झाला।
Verse 45
तस्योष्णिगासील्लोमभ्यो गायत्री च त्वचो विभो: । त्रिष्टुम्मांसात्स्नुतोऽनुष्टुब्जगत्यस्थ्न: प्रजापते: ॥ ४५ ॥
त्यानंतर सर्वसमर्थ प्रजापतीच्या देहावरील लोमांपासून उष्णिक् छंद प्रकट झाला. त्वचेपासून गायत्री, मांसापासून त्रिष्टुप्, शिरांपासून अनुष्टुप् आणि अस्थींपासून जगती छंद उत्पन्न झाले।
Verse 46
मज्जाया: पङ्क्तिरुत्पन्ना बृहती प्राणतोऽभवत् ॥ ४६ ॥
अस्थिमज्जेतून पङ्क्ति छंद प्रकट झाला आणि प्रजापतीच्या प्राणवायूपासून बृहती छंद उत्पन्न झाला।
Verse 47
स्पर्शस्तस्याभवज्जीव: स्वरो देह उदाहृत । ऊष्माणमिन्द्रियाण्याहुरन्त:स्था बलमात्मन: । स्वरा: सप्त विहारेण भवन्ति स्म प्रजापते: ॥ ४७ ॥
ब्रह्म्याची जीवशक्ती स्पर्श-वर्णांरूपाने प्रकट झाली, त्यांचा देह स्वर-वर्ण म्हणून सांगितला आहे। ऊष्म-वर्ण ही त्यांची इंद्रिये, अंतःस्थ-वर्ण हे त्यांचे आत्मबळ; आणि त्यांच्या विहारक्रियेतून संगीताचे सात स्वर उत्पन्न झाले।
Verse 48
शब्दब्रह्मात्मनस्तस्य व्यक्ताव्यक्तात्मन: पर: । ब्रह्मावभाति विततो नानाशक्त्युपबृंहित: ॥ ४८ ॥
शब्द-ब्रह्मस्वरूप असा तो ब्रह्मा व्यक्त-अव्यक्त कल्पनेच्या पलीकडे आहे. नानाविध शक्तींनी समृद्ध होऊन तो परमसत्याचा पूर्ण विस्ताररूप म्हणून प्रकाशतो।
Verse 49
ततोऽपरामुपादाय स सर्गाय मनो दधे ॥ ४९ ॥
त्यानंतर ब्रह्म्याने दुसरे देह धारण केले, ज्यात मैथुन-जीवन निषिद्ध नव्हते; आणि तो पुढील सृष्टी-विस्तारासाठी प्रवृत्त झाला।
Verse 50
ऋषीणां भूरिवीर्याणामपि सर्गमविस्तृतम् । ज्ञात्वा तद्धृदये भूयश्चिन्तयामास कौरव ॥ ५० ॥
हे कौरवपुत्रा! महान् पराक्रमी ऋषी असूनही सृष्टीचा विस्तार पुरेसा होत नाही हे जाणून ब्रह्मदेवांनी हृदयात पुन्हा प्रजावृद्धीचा उपाय गंभीरपणे विचार केला।
Verse 51
अहो अद्भुतमेतन्मे व्यापृतस्यापि नित्यदा । न ह्येधन्ते प्रजा नूनं दैवमत्र विघातकम् ॥ ५१ ॥
ब्रह्मदेव मनात म्हणाले—अहो, हे किती अद्भुत! मी नित्य कार्यात गुंतलेलो व सर्वत्र व्यापलेलो असूनही प्रजा वाढत नाही; नक्कीच येथे विघ्न घडविणारे दैवच कारण आहे।
Verse 52
एवं युक्तकृतस्तस्य दैवञ्चावेक्षतस्तदा । कस्य रूपमभूद् द्वेधा यत्कायमभिचक्षते ॥ ५२ ॥
अशा प्रकारे ध्यानात तल्लीन होऊन व दैवी शक्तीचे निरीक्षण करत असता, त्या वेळी ब्रह्मदेवांच्या देहातून दोन रूपे प्रकट झाली; ती आजही ‘ब्रह्मदेह’ म्हणून प्रसिद्ध आहेत।
Verse 53
ताभ्यां रूपविभागाभ्यां मिथुनं समपद्यत ॥ ५३ ॥
त्या नवविभक्त दोन रूपांनी परस्पर एकत्र येऊन दांपत्य (मिथुन) संबंध स्वीकारला।
Verse 54
यस्तु तत्र पुमान् सोऽभून्मनु: स्वायम्भुव: स्वराट् । स्त्री याऽसीच्छतरूपाख्या महिष्यस्य महात्मन: ॥ ५४ ॥
त्यांपैकी जो पुरुषरूप होता तो स्वायंभुव मनु म्हणून प्रसिद्ध झाला; आणि जी स्त्री होती ती शतरूपा म्हणून ओळखली जाऊन त्या महात्मा मनूची महाराणी झाली।
Verse 55
तदा मिथुनधर्मेण प्रजा ह्येधाम्बभूविरे ॥ ५५ ॥
त्यानंतर मैथुनधर्माने प्रजा क्रमशः संततीरूपाने वाढत गेली।
Verse 56
स चापि शतरूपायां पञ्चापत्यान्यजीजनत् । प्रियव्रतोत्तानपादौ तिस्र: कन्याश्च भारत । आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति सत्तम ॥ ५६ ॥
हे भारतपुत्र! कालक्रमाने त्याने शतरूपेपासून पाच अपत्ये उत्पन्न केली—प्रियव्रत व उत्तानपाद हे दोन पुत्र, आणि आकूती, देवहूती, प्रसूती या तीन कन्या।
Verse 57
आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय तु मध्यमाम् । दक्षायादात्प्रसूतिं च यत आपूरितं जगत् ॥ ५७ ॥
मनू पित्याने ज्येष्ठ कन्या आकूती ऋषी रुचिला, मध्यम देवहूती ऋषी कर्दमाला, आणि कनिष्ठ प्रसूती दक्षाला दिली; त्यांच्यापासून जग प्रजांनी परिपूर्ण झाले।
Frequently Asked Questions
Because they were niṣkāma and Vāsudeva-parāyaṇa—fixed in liberation and devotion—with their vital energy described as flowing upward (ūrdhva-retas), indicating mastery over procreative impulse and commitment to renunciation rather than world-expansion.
Rudra manifests from Brahmā’s controlled yet irrepressible anger, emerging from between Brahmā’s eyebrows. The episode teaches that even cosmic administration must manage disruptive energies; Rudra embodies transformative force that requires guidance toward tapas rather than unchecked proliferation.
Brahmā gives Rudra eleven names—Manyu, Manu, Mahinasa, Mahān, Śiva, Ṛtadhvaja, Ugraretā, Bhava, Kāla, Vāmadeva, Dhṛtavrata—indicating multiple functions: wrath/transformation (Manyu), auspiciousness (Śiva), time/destruction (Kāla), fierce potency (Ugraretā), and steadfast vows (Dhṛtavrata), among others.
Rudra’s offspring were unlimited and violently destructive, attempting to devour the universe and even attacking Brahmā. Brahmā therefore redirected Rudra to penance, showing that creation must be balanced by restraint (tapas) to preserve cosmic order (poṣaṇa/dharma).
Marīci, Atri, Aṅgirā, Pulastya, Pulaha, Kratu, Bhṛgu, Vasiṣṭha, Dakṣa, and Nārada. They function as principal Prajāpatis/ṛṣis through whom lineages, disciplines, and further creation expand in subsequent narratives.
The narrative depicts a lapse in propriety (desire toward his daughter Vāk), corrected by Brahmā’s sons. Brahmā abandons that body, which becomes fog/darkness, underscoring that even the highest administrator is accountable to dharma and that moral deviation produces obscuration in the world.
The Ṛk, Yajur, Sāma, and Atharva Vedas manifest from Brahmā’s four mouths; then rituals, hymns, and supplementary knowledge unfold sequentially. Upavedas (medicine, military, music, architecture) and the ‘fifth Veda’ (Purāṇas/Itihāsas) also emerge, presenting revelation as the structuring intelligence behind society and sacrifice.
Oṁkāra (praṇava) is portrayed as the seed of transcendental sound (śabda-brahma) and the concentrated essence of Vedic revelation, linked to the inner core (heart) where the Lord as Paramātmā is intuited—thereby grounding external ritual and language in inner realization.
They are two forms differentiated from Brahmā to enable regulated population growth when ascetic progenitors did not expand the species sufficiently. Their union establishes the human genealogical stream foundational to later histories, including the Devahūti–Kardama marriage leading to Kapila.