Previous Verse
Next Verse

Srimad Bhagavatam — Tritiya Skandha, Shloka 54

Brahmā’s Creation: The Kumāras, Rudra, the Prajāpatis, and the Manifestation of Vedic Sound

यस्तु तत्र पुमान् सोऽभून्मनु: स्वायम्भुव: स्वराट् । स्त्री याऽसीच्छतरूपाख्या महिष्यस्य महात्मन: ॥ ५४ ॥

yas tu tatra pumān so ’bhūn manuḥ svāyambhuvaḥ svarāṭ strī yāsīc chatarūpākhyā mahiṣy asya mahātmanaḥ

त्यांपैकी जो पुरुषरूप होता तो स्वायंभुव मनु म्हणून प्रसिद्ध झाला; आणि जी स्त्री होती ती शतरूपा म्हणून ओळखली जाऊन त्या महात्मा मनूची महाराणी झाली।

यःwho
यः:
कर्ता (Karta/subject)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)
तुbut/indeed
तु:
निपात (discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/अन्वय-निपात (contrastive particle)
तत्रthere
तत्र:
अधिकरण (Adhikaraṇa)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (locative adverb)
पुमान्the man; male person
पुमान्:
कर्ता (Karta/subject)
TypeNoun
Rootपुमांस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
सःhe
सः:
कर्ता (Karta/subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अभूत्became
अभूत्:
क्रिया (action)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect/past), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
मनुःManu
मनुः:
कर्तृ-सम्बन्ध/विधेय (predicate nominative)
TypeNoun
Rootमनु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेष्य-नाम
स्वायम्भुवःSvāyambhuva (son of Svayambhū)
स्वायम्भुवः:
विधेय-विशेषण (predicate adjective)
TypeAdjective
Rootस्वायम्भुव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; मनुः इत्यस्य विशेषणम्
स्वराट्self-ruling; sovereign
स्वराट्:
विधेय-विशेषण (predicate adjective)
TypeAdjective
Rootस्वराट् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; मनुः इत्यस्य विशेषणम्
स्त्रीthe woman
स्त्री:
कर्ता (Karta/subject)
TypeNoun
Rootस्त्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
याwho
या:
कर्ता (Karta/subject)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)
आसीत्was
आसीत्:
क्रिया (action)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect/past), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
शतरूप-आख्याnamed Śatarūpā
शतरूप-आख्या:
कर्तृ-विशेषण (subject-qualifier)
TypeAdjective
Rootशत-रूप (प्रातिपदिक; समास) + आख्या (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (शतरूपस्य आख्या ‘named Śatarūpā’), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; स्त्री इत्यस्य विशेषणम्
महिषीqueen; chief wife
महिषी:
विधेय (predicate nominative)
TypeNoun
Rootमहिषी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विधेय (predicate)
अस्यof him
अस्य:
षष्ठी-सम्बन्ध (genitive relation)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन
महात्मनःof the great-souled (one)
महात्मनः:
षष्ठी-सम्बन्ध (genitive qualifier)
TypeAdjective
Rootमहात्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; ‘अस्य’ इत्यस्य विशेषणम्
S
Svāyambhuva Manu
Ś
Śatarūpā

FAQs

This verse identifies the male as Svāyambhuva Manu, the first Manu in this cycle, and the female as Śatarūpā, who becomes his queen; together they are pivotal progenitors in the Bhagavatam’s creation lineage.

Svāyambhuva indicates “born of Svayambhū,” i.e., originating from Brahmā (the self-born), marking Manu’s place in the earliest phase of cosmic creation.

It highlights sacred responsibility in family and leadership—seeing household life and social order as a dharmic trust meant for virtue, service, and God-centered progeny and culture.