Adhyaya 10

Verse 1

विदुर उवाच अन्तर्हिते भगवति ब्रह्मा लोकपितामह: । प्रजा: ससर्ज कतिधा दैहिकीर्मानसीर्विभु: ॥ १ ॥

विदुर म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठ! भगवान् अंतर्धान पावल्यानंतर लोकपितामह ब्रह्माने आपल्या देह व मनापासून जीवांचे देह किती प्रकारे निर्माण केले? कृपा करून सांगा.

Verse 2

ये च मे भगवन् पृष्टास्त्वय्यर्था बहुवित्तम । तान् वदस्वानुपूर्व्येण छिन्धि न: सर्वसंशयान् ॥ २ ॥

हे भगवन्, हे बहुविद्वान! मी आपल्याला जे जे अर्थ विचारले आहेत ते आरंभापासून शेवटपर्यंत क्रमाने सांगा आणि आमचे सर्व संशय छेदून टाका।

Verse 3

सूत उवाच एवं सञ्चोदितस्तेन क्षत्‍त्रा कौषारविर्मुनि: । प्रीत: प्रत्याह तान् प्रश्नान् हृदिस्थानथ भार्गव ॥ ३ ॥

सूत म्हणाले: हे भार्गवा! विदुर क्षत्राने असे प्रेरित केल्यावर कौषारवि मुनि मैत्रेय अत्यंत प्रसन्न झाले. प्रश्न त्यांच्या हृदयातच होते; म्हणून त्यांनी एकामागून एक उत्तर देण्यास सुरुवात केली।

Verse 4

मैत्रेय उवाच विरिञ्चोऽपि तथा चक्रे दिव्यं वर्षशतं तप: । आत्मन्यात्मानमावेश्य यथाह भगवानज: ॥ ४ ॥

मैत्रेय म्हणाले: हे विदुरा! विरिंच (ब्रह्मा) यांनीही भगवान अज (अजन्मा) यांच्या उपदेशाप्रमाणे आत्म्यात आत्मा स्थिर करून शंभर दिव्य वर्षे तप केले आणि प्रभूच्या भक्तिसेवेत मन लावले।

Verse 5

तद्विलोक्याब्जसम्भूतो वायुना यदधिष्ठित: । पद्ममम्भश्च तत्कालकृतवीर्येण कम्पितम् ॥ ५ ॥

त्यानंतर अब्जसम्भूत (ब्रह्मा) यांनी पाहिले की ज्या कमळावर ते बसले होते आणि ज्या जलावर ते कमळ उगवले होते—दोन्हीही त्या क्षणी उठलेल्या प्रचंड वाऱ्याच्या वेगाने थरथरत होते।

Verse 6

तपसा ह्येधमानेन विद्यया चात्मसंस्थया । विवृद्धविज्ञानबलो न्यपाद् वायुं सहाम्भसा ॥ ६ ॥

तपाने तेजस्वी आणि आत्मसंस्थ विद्येने परिपक्व झाल्याने ब्रह्मांचे विज्ञान-बल वाढले; मग त्यांनी जलासह त्या वायूलाही पूर्णपणे पिऊन (शांत) केले।

Verse 7

तद्विलोक्य वियद्व्यापि पुष्करं यदधिष्ठितम् । अनेन लोकान् प्राग्लीनान् कल्पितास्मीत्यचिन्तयत् ॥ ७ ॥

तेव्हा त्यांनी पाहिले की ज्यावर ते अधिष्ठित होते तो कमळ सर्व विश्वात पसरलेला आहे; आणि त्यांनी विचार केला—याच कमळात पूर्वी लीन झालेले लोक मी पुन्हा कल्पून निर्माण करीन।

Verse 8

पद्मकोशं तदाविश्य भगवत्कर्मचोदित: । एकं व्यभाङ्‌क्षीदुरुधा त्रिधा भाव्यं द्विसप्तधा ॥ ८ ॥

भगवंताच्या कार्यप्रेरणेने ब्रह्मदेव कमळाच्या कोशात प्रविष्ट झाले; ते कमळ विश्वभर पसरल्यावर त्यांनी त्यास प्रथम त्रिधा आणि नंतर चौदा विभागांत विभाजित केले।

Verse 9

एतावाञ्जीवलोकस्य संस्थाभेद: समाहृत: । धर्मस्य ह्यनिमित्तस्य विपाक: परमेष्ठ्यसौ ॥ ९ ॥

जीवलोकाच्या रचनेतील हे सर्व भेद संक्षेपाने सांगितले. कारणरहित भक्तिधर्माच्या परिपाकामुळे परमेष्ठी ब्रह्मदेवांनीच चौदा लोकांची ही व्यवस्था निर्माण केली।

Verse 10

विदुर उवाच यथात्थ बहुरूपस्य हरेरद्भुतकर्मण: । कालाख्यं लक्षणं ब्रह्मन् यथा वर्णय न: प्रभो ॥ १० ॥

विदुर म्हणाला—हे प्रभो, हे ब्रह्मन्, अद्भुत कर्म करणाऱ्या बहुरूपी हरिचे तुम्ही जसे सांगितले, तसेच ‘काल’ नावाच्या त्यांच्या रूपाची लक्षणे कृपया आम्हाला सविस्तर वर्णन करा।

Verse 11

मैत्रेय उवाच गुणव्यतिकराकारो निर्विशेषोऽप्रतिष्ठित: । पुरुषस्तदुपादानमात्मानं लीलयासृजत् ॥ ११ ॥

मैत्रेय म्हणाला—काल हा त्रिगुणांच्या परस्पर संयोग-वियोगाचा आकार आहे; तो निर्विशेष, अपरिवर्तनीय व अनंत आहे. भगवंत पुरुष आपल्या लीला-सृष्टीत यालाच साधन करून, उपादानरूपाने कार्य घडवितात।

Verse 12

विश्वं वै ब्रह्मतन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया । ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्तमूर्तिना ॥ १२ ॥

हे विश्व ब्रह्म-तन्मात्ररूप असून विष्णुमायेने स्थित आहे। अव्यक्त-स्वरूप काळामुळे ते ईश्वरापासून वेगळे भासते।

Verse 13

यथेदानीं तथाग्रे च पश्चादप्येतदीद‍ृशम् ॥ १३ ॥

हे जगत् जसे आता आहे तसेच पूर्वीही होते आणि पुढेही तसेच राहील.

Verse 14

सर्गो नवविधस्तस्य प्राकृतो वैकृतस्तु य: । कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविध: प्रतिसंक्रम: ॥ १४ ॥

त्याची सृष्टी नऊ प्रकारची सांगितली आहे—प्राकृत व वैकृत इत्यादी। तसेच काळ, द्रव्य आणि कर्मगुणांमुळे तीन प्रकारचा प्रतिसंक्रम (प्रलय) होतो.

Verse 15

आद्यस्तु महत: सर्गो गुणवैषम्यमात्मन: । द्वितीयस्त्वहमो यत्र द्रव्यज्ञानक्रियोदय: ॥ १५ ॥

नऊ सृष्टींपैकी पहिली महत्तत्त्वाची सृष्टी आहे, जिथे परमेश्वराच्या सान्निध्याने गुणवैषम्य होते. दुसरी अहंकाराची सृष्टी, ज्यातून द्रव्य, ज्ञान व क्रियेचा उदय होतो.

Verse 16

भूतसर्गस्तृतीयस्तु तन्मात्रो द्रव्यशक्तिमान् । चतुर्थ ऐन्द्रिय: सर्गो यस्तु ज्ञानक्रियात्मक: ॥ १६ ॥

तिसरी भूतसृष्टी आहे; येथे तन्मात्रा द्रव्यशक्तियुक्त होऊन स्थूल भूतांचे कारण बनतात. चौथी ऐन्द्रिय सृष्टी आहे, जी ज्ञान व क्रियाशक्तिरूप आहे.

Verse 17

वैकारिको देवसर्ग: पञ्चमो यन्मयं मन: । पष्ठस्तु तमस: सर्गो यस्त्वबुद्धिकृत: प्रभो: ॥ १७ ॥

सत्त्वगुणाच्या संयोगाने नियंत्रक देवतांची जी सृष्टी, ती पाचवी; तिचे समष्टिरूप मन आहे. आणि सहावी सृष्टी जीवाची तमोमय अज्ञान-अवस्था आहे, ज्यामुळे प्रभूच्या अधीन तो मूढाप्रमाणे वागतो.

Verse 18

षडिमे प्राकृता: सर्गा वैकृतानपि मे श‍ृणु । रजोभाजो भगवतो लीलेयं हरिमेधस: ॥ १८ ॥

वरील हे सहा सर्ग प्रभूच्या बाह्य प्रकृती-शक्तीने होणाऱ्या नैसर्गिक सृष्टी आहेत. आता माझ्याकडून ब्रह्म्याने केलेल्या वैकृत सृष्टीही ऐक—तो रजोगुणाचा अंशावतार असून सृष्टीकार्यांत त्याची बुद्धी भगवंतासारखी हरि-मेधा आहे.

Verse 19

सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षङ्‌विधस्तस्थुषां च य: । वनस्पत्योषधिलतात्वक्सारा वीरुधो द्रुमा: ॥ १९ ॥

सातवा मुख्य सर्ग स्थावरांचा आहे; तो सहा प्रकारचा मानला आहे—फुलांशिवाय फळ देणारी वनस्पती, फळ पकेपर्यंत टिकणाऱ्या औषधी, लता, त्वक्सार (नलप्रकार) वनस्पती, आधाराविना पसरणाऱ्या वीरुधी, आणि फुल-फळ देणारे वृक्ष.

Verse 20

उत्स्रोतसस्तम:प्राया अन्त:स्पर्शा विशेषिण: ॥ २० ॥

ही स्थावर झाडे-वनस्पती वरच्या दिशेने उपजीविका शोधतात; त्या बहुतेक अचेतन असतात, तरी आतून स्पर्शजन्य वेदना जाणतात आणि विविधतेने प्रकट होतात.

Verse 21

तिरश्चामष्टम: सर्ग: सोऽष्टाविंशद्विधो मत: । अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा ह्यद्यवेदिन: ॥ २१ ॥

आठवा सर्ग तिर्यक्-योनींचा (पशु-पक्षी इ.) आहे; तो अठ्ठावीस प्रकारचा मानला आहे. ते अत्यंत मूढ व तमोमय आहेत; घ्राणाने प्रिय-अप्रिय ओळखतात, पण हृदयात काहीही स्मरण ठेवू शकत नाहीत.

Verse 22

गौरजो महिष: कृष्ण: सूकरो गवयो रुरु: । द्विशफा: पशवश्चेमे अविरुष्ट्रश्च सत्तम ॥ २२ ॥

हे परम पवित्र विदुर! खालच्या पशूंमध्ये गाय, शेळी, म्हैस, कृष्णमृग, डुक्कर, गवय, रुरु, मेंढी आणि उंट—हे सर्व द्विखुर (फाटलेले खुर) आहेत।

Verse 23

खरोऽश्वोऽश्वतरो गौर: शरभश्चमरी तथा । एते चैकशफा: क्षत्त: श‍ृणु पञ्चनखान् पशून् ॥ २३ ॥

गाढव, घोडा, खच्चर, गौर, शरभ आणि चमरी—हे सर्व एकखुराचे आहेत, हे क्षत्त! आता माझ्याकडून पञ्चनख (पाच नखांचे) पशू ऐक।

Verse 24

श्वा सृगालो वृको व्याघ्रो मार्जार: शशशल्लकौ । सिंह: कपिर्गज: कूर्मो गोधा च मकरादय: ॥ २४ ॥

कुत्रा, कोल्हा, लांडगा, वाघ, कोल्हा/कोल्ही, मांजर, ससा, शल्लक, सिंह, माकड, हत्ती, कासव, मगर इत्यादी आणि गोधा—हे सर्व पञ्चनख (पाच नखांचे) आहेत।

Verse 25

कङ्कगृधबकश्येनभासभल्लूकबर्हिण: । हंससारसचक्राह्वकाकोलूकादय: खगा: ॥ २५ ॥

कंक, गिधाड, बगळा, श्येन, भास, भल्लूक, मोर, हंस, सारस, चक्रवाक, कावळा, घुबड इत्यादी—हे सर्व पक्षी आहेत।

Verse 26

अर्वाक्स्रोतस्तु नवम: क्षत्तरेकविधो नृणाम् । रजोऽधिका: कर्मपरा दु:खे च सुखमानिन: ॥ २६ ॥

हे क्षत्त! पोटात अन्न साठवणारे मनुष्यांची सृष्टी नववी असून ते एकाच प्रकारचे आहेत। मानवांत रजोगुण अधिक असतो; ते कर्मात गुंतलेले राहतात आणि दुःखातही स्वतःला सुखी मानतात।

Verse 27

वैकृतास्रय एवैते देवसर्गश्च सत्तम । वैकारिकस्तु य: प्रोक्त: कौमारस्तूभयात्मक: ॥ २७ ॥

हे सत्तम विदुरा, हे शेवटचे तीन सर्ग आणि देवसर्ग—हे सर्व वैकृत सृष्टी आहेत; पूर्वी सांगितलेल्या प्राकृत सृष्टींपेक्षा भिन्न. आणि जो वैकारिक म्हटला आहे, तो कौमार-सर्ग उभयात्मक आहे.

Verse 28

देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधा: पितरोऽसुरा: । गन्धर्वाप्सरस: सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणा: ॥ २८ ॥ भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्रा: किन्नरादय: । दशैते विदुराख्याता: सर्गास्ते विश्वसृक्‍कृता: ॥ २९ ॥

देवसर्ग आठ प्रकारचा आहे—(१) देव, (२) पितर, (३) असुर, (४) गंधर्व व अप्सरा, (५) यक्ष व राक्षस, (६) सिद्ध, चारण व विद्याधर, (७) भूत, प्रेत व पिशाच, आणि (८) किन्नरादी दिव्य जन. हे विदुरा, हे सर्व विश्वस्रष्टा ब्रह्म्याने निर्माण केले.

Verse 29

देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधा: पितरोऽसुरा: । गन्धर्वाप्सरस: सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणा: ॥ २८ ॥ भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्रा: किन्नरादय: । दशैते विदुराख्याता: सर्गास्ते विश्वसृक्‍कृता: ॥ २९ ॥

देवसर्ग आठ प्रकारचा आहे—(१) देव, (२) पितर, (३) असुर, (४) गंधर्व व अप्सरा, (५) यक्ष व राक्षस, (६) सिद्ध, चारण व विद्याधर, (७) भूत, प्रेत व पिशाच, आणि (८) किन्नरादी दिव्य जन. हे विदुरा, हे सर्व विश्वस्रष्टा ब्रह्म्याने निर्माण केले.

Verse 30

अत: परं प्रवक्ष्यामि वंशान्मन्वन्तराणि च । एवं रज:प्लुत: स्रष्टा कल्पादिष्वात्मभूर्हरि: । सृजत्यमोघसङ्कल्प आत्मैवात्मानमात्मना ॥ ३० ॥

आता मी मनूंचे वंश आणि मन्वंतरांचे वर्णन करीन. अशा रीतीने रजोगुणाने प्रेरित आत्मभू ब्रह्मा, भगवान हरि यांच्या शक्तीने, प्रत्येक कल्पात अमोघ संकल्पाने, स्वतःच्याच द्वारा स्वतःलाच सृष्टीत प्रकट करतो.