Adhyaya 4
Soma Pacifies the Pracetās; Dakṣa’s Haṁsa-guhya Prayers; Hari Grants Creative Power
परीक्षिताला विसर्ग (द्वितीय सृष्टी) सविस्तर ऐकायची इच्छा झाल्यावर शुकदेव प्रचेतसांच्या दीर्घ तपानंतरच्या परतण्याला पूर्वीच्या सृष्टीवर्णनांशी जोडतात. पृथ्वी वृक्षांनी व्यापलेली पाहून प्रचेतस क्रोधाने अग्नी व वायू सोडून अरण्ये जाळू लागतात. तेव्हा वनस्पतींचा स्वामी व चंद्रदेव सोम हस्तक्षेप करून सांगतो की राजधर्म म्हणजे सर्व प्रजा—वृक्षांसह—यांचे रक्षण; कारण चराचर सर्व भूतांत परमात्मा वास करतो. सोम वृक्षांनी वाढवलेली मारीषा देतो; तिच्यापासून प्रचेतसांना दक्ष पुत्र होतो, जो लोकांना प्रजांनी भरून काढील. दक्ष प्रथम मनाने सृष्टी करतो, पण ती अपुरी वाटल्याने अघमर्षण येथे कठोर तप करतो व हंसगुह्य स्तोत्रांनी प्रभूला गुणातीत, प्रमाणातीत आणि तरीही अंतर्यामी म्हणून स्तुती करतो. प्रसन्न हरि अष्टभुज दिव्य रूपात प्रकट होऊन सृष्टीचे प्रयोजन सांगतो, असिक्नी पत्नी म्हणून देतो आणि प्रजननशक्ती प्रदान करतो; पुढील वंशविस्ताराची पायाभरणी होते.
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् । सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १ ॥ तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा । अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् पर: ॥ २ ॥
श्रीराजा म्हणाला—स्वायम्भुव मन्वंतरात देव, असुर, मनुष्य, नाग, पशु व पक्षी यांची जी सृष्टी झाली, ती आपण संक्षेपाने सांगितली. आता, हे भगवन्, तिचेच सविस्तर वर्णन मला जाणून घ्यायचे आहे; तसेच परम भगवानांनी कोणत्या शक्तीने अनुसृष्टी (द्वितीय सृष्टी) निर्माण केली हेही जाणून घ्यायचे आहे।
Verse 2
श्रीराजोवाच देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् । सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १ ॥ तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा । अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् पर: ॥ २ ॥
श्रीराजा म्हणाला—स्वायम्भुव मन्वंतरात देव, असुर, मनुष्य, नाग, पशु व पक्षी यांची जी सृष्टी झाली, ती आपण संक्षेपाने सांगितली. आता, हे भगवन्, तिचेच सविस्तर वर्णन मला जाणून घ्यायचे आहे; तसेच परम भगवानांनी कोणत्या शक्तीने अनुसृष्टी (द्वितीय सृष्टी) निर्माण केली हेही जाणून घ्यायचे आहे।
Verse 3
श्रीसूत उवाच इति सम्प्रश्नमाकर्ण्य राजर्षेर्बादरायणि: । प्रतिनन्द्य महायोगी जगाद मुनिसत्तमा: ॥ ३ ॥
श्रीसूत म्हणाला—राजर्षीचा हा प्रश्न ऐकून महायोगी बादरायणि (शुकदेव) यांनी त्याची प्रशंसा केली आणि मग मुनिश्रेष्ठांनी उत्तर दिले।
Verse 4
श्रीशुक उवाच यदा प्रचेतस: पुत्रा दश प्राचीनबर्हिष: । अन्त:समुद्रादुन्मग्ना ददृशुर्गां द्रुमैर्वृताम् ॥ ४ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—प्राचीनबर्हिषाचे दहा पुत्र प्रचेतस समुद्रात तप करून पाण्यातून वर आले, तेव्हा त्यांनी पाहिले की संपूर्ण पृथ्वी वृक्षांनी वेढलेली व आच्छादलेली आहे।
Verse 5
द्रुमेभ्य: क्रुध्यमानास्ते तपोदीपितमन्यव: । मुखतो वायुमग्निं च ससृजुस्तद्दिधक्षया ॥ ५ ॥
पाण्यात दीर्घ तप केल्यामुळे प्रचेतस वृक्षांवर क्रुद्ध झाले. त्यांना भस्म करण्याच्या इच्छेने त्यांनी आपल्या मुखातून वारा व अग्नी उत्पन्न केला।
Verse 6
ताभ्यां निर्दह्यमानांस्तानुपलभ्य कुरूद्वह । राजोवाच महान् सोमो मन्युं प्रशमयन्निव ॥ ६ ॥
हे कुरुवंशश्रेष्ठ! वारा व अग्नीने वृक्ष जळून जात आहेत असे पाहून, वृक्षांचा राजा व चंद्राचा अधिष्ठाता महान सोम प्रचेतसांचा क्रोध शांत करीत असल्याप्रमाणे राजासारखा बोलला।
Verse 7
न द्रुमेभ्यो महाभागा दीनेभ्यो द्रोग्धुमर्हथ । विवर्धयिषवो यूयं प्रजानां पतय: स्मृता: ॥ ७ ॥
हे महाभाग्यवानांनो! या दीन वृक्षांना भस्म करून मारणे तुम्हाला योग्य नाही. तुम्ही प्रजांची वाढ व कल्याण इच्छिणारे आणि त्यांचे रक्षक म्हणून मानले जाता।
Verse 8
अहो प्रजापतिपतिर्भगवान् हरिरव्यय: । वनस्पतीनोषधीश्च ससर्जोर्जमिषं विभु: ॥ ८ ॥
अहो! प्रजापतींचाही स्वामी, अव्यय व सर्वव्यापी भगवान श्रीहरिनेच या वनस्पती व औषधी निर्माण केल्या, जेणेकरून त्या इतर जीवांसाठी अन्नरूप पोषण ठराव्यात।
Verse 9
अन्नं चराणामचरा ह्यपद: पादचारिणाम् । अहस्ता हस्तयुक्तानां द्विपदां च चतुष्पद: ॥ ९ ॥
प्रकृतीच्या नियमानुसार फळे‑फुले कीटक व पक्ष्यांचे अन्न; गवत इत्यादी अपाद जीवांचे अन्न गाय‑म्हैसांसारखे चतुष्पद; ज्यांचे पुढचे पाय हातासारखे नाहीत ते व्याघ्रादि नखरधारींचे भक्ष्य; आणि हरिण‑बकरी तसेच धान्य मनुष्यांचे अन्न ठरते।
Verse 10
यूयं च पित्रान्वादिष्टा देवदेवेन चानघा: । प्रजासर्गाय हि कथं वृक्षान्निर्दग्धुमर्हथ ॥ १० ॥
हे निष्पापांनो, तुमच्यापित्याने प्राचीनबर्हिने आणि देवदेव भगवानांनी तुम्हाला प्रजा‑सृष्टीसाठी आज्ञा दिली आहे. मग प्रजा व वंशजांच्या पालनासाठी आवश्यक असलेल्या या वृक्ष‑औषधींना तुम्ही कसे जाळून भस्म करू शकता?
Verse 11
आतिष्ठत सतां मार्गं कोपं यच्छत दीपितम् । पित्रा पितामहेनापि जुष्टं व: प्रपितामहै: ॥ ११ ॥
सज्जनांचा तोच मार्ग धरा जो तुमच्या पित्याने, पितामहाने व प्रपितामहांनी चालला—मनुष्य, पशु व वृक्षांसह प्रजेचे पालन. कारणाविना पेटलेला क्रोध आवरा; म्हणून मी विनंती करतो, तुमचा राग संयमित करा।
Verse 12
तोकानां पितरौ बन्धू दृश: पक्ष्म स्त्रिया: पति: । पति: प्रजानां भिक्षूणां गृह्यज्ञानां बुध: सुहृत् ॥ १२ ॥
जसे आई‑वडील मुलांचे मित्र व पालनकर्ते, जसे पापणी डोळ्याचे रक्षण करते, जसा पती स्त्रीचा भरण‑पोषणकर्ता व रक्षक, जसा गृहस्थ भिक्षुकांचा आधार, आणि जसा विद्वान अज्ञाचा हितचिंतक—तसा राजा सर्व प्रजेचा रक्षक व प्राणदाता आहे। वृक्षही राजाची प्रजा आहेत; म्हणून त्यांचे संरक्षण करावे।
Verse 13
अन्तर्देहेषु भूतानामात्मास्ते हरिरीश्वर: । सर्वं तद्धिष्ण्यमीक्षध्वमेवं वस्तोषितो ह्यसौ ॥ १३ ॥
सर्व भूतांच्या देहांत—चर‑अचर, मनुष्य, पक्षी, पशु व वृक्षांतही—आत्मारूपाने हरि ईश्वर वास करतो. म्हणून प्रत्येक देहाला प्रभूचे निवासस्थान, मंदिर मानून पाहा; अशा दृष्टीने भगवान प्रसन्न होतो. त्यामुळे रागाने वृक्षरूप जीवांचा वध करू नका।
Verse 14
य: समुत्पतितं देह आकाशान्मन्युमुल्बणम् । आत्मजिज्ञासया यच्छेत्स गुणानतिवर्तते ॥ १४ ॥
जो आत्मतत्त्व-जिज्ञासेने देहात आकाशातून पडल्यासारखा अचानक उसळणारा प्रबळ क्रोध आवरतो, तो प्रकृतीच्या गुणांच्या प्रभावापलीकडे जातो।
Verse 15
अलं दग्धैर्द्रुमैर्दीनै: खिलानां शिवमस्तु व: । वार्क्षी ह्येषा वरा कन्या पत्नीत्वे प्रतिगृह्यताम् ॥ १५ ॥
या दीन वृक्षांना आता अधिक जाळणे पुरे; जे उरले आहेत त्यांचे कल्याण होवो, आणि तुम्हीही सुखी व्हा। ही ‘मारीषा’ नावाची सुगुणी, सुंदर कन्या वृक्षांनी कन्येसारखी वाढविली आहे; तिला पत्नी म्हणून स्वीकारा।
Verse 16
इत्यामन्त्र्य वरारोहां कन्यामाप्सरसीं नृप । सोमो राजा ययौ दत्त्वा ते धर्मेणोपयेमिरे ॥ १६ ॥
हे राजन्! अशा रीतीने वरारोहा अप्सराकन्येला निरोप देऊन चंद्रराज सोम तिला देऊन निघून गेला; आणि प्रचेतांनी धर्मविधीने तिच्याशी विवाह केला।
Verse 17
तेभ्यस्तस्यां समभवद् दक्ष: प्राचेतस: किल । यस्य प्रजाविसर्गेण लोका आपूरितास्त्रय: ॥ १७ ॥
त्या कन्येच्या गर्भातून प्रचेतांचा पुत्र ‘प्राचेतस’ दक्ष उत्पन्न झाला; ज्याच्या प्रजासृष्टीने तिन्ही लोक जीवांनी परिपूर्ण झाले।
Verse 18
यथा ससर्ज भूतानि दक्षो दुहितृवत्सल: । रेतसा मनसा चैव तन्ममावहित: शृणु ॥ १८ ॥
दुहितांवर अत्यंत वात्सल्य असलेल्या दक्षाने वीर्याने आणि मनाने कशी विविध भूतसृष्टी केली—ते माझ्याकडून सावधपणे ऐक।
Verse 19
मनसैवासृजत्पूर्वं प्रजापतिरिमा: प्रजा: । देवासुरमनुष्यादीन्नभ:स्थलजलौकस: ॥ १९ ॥
प्रजापती दक्षाने प्रथम मनानेच विविध प्रजांची निर्मिती केली—देव, असुर, मनुष्य इत्यादी तसेच आकाश, भूमी व जलात राहणारे जीव।
Verse 20
तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापति: । विन्ध्यपादानुपव्रज्य सोऽचरद्दुष्करं तप: ॥ २० ॥
प्रजापती दक्षाने प्रजासृष्टी योग्य रीतीने वाढत नाही असे पाहून विन्ध्य पर्वतरांगेजवळील एका पर्वताकडे जाऊन तेथे अत्यंत कठोर तप केले।
Verse 21
तत्राघमर्षणं नाम तीर्थं पापहरं परम् । उपस्पृश्यानुसवनं तपसातोषयद्धरिम् ॥ २१ ॥
त्या पर्वताजवळ ‘अघमर्षण’ नावाचे परम पापहर तीर्थ होते. तेथे प्रजापती दक्षाने प्रत्येक संधीकाळी स्नान-आचमन करून आणि महान तपाने भगवान हरिला संतुष्ट केले।
Verse 22
अस्तौषीद्धंसगुह्येन भगवन्तमधोक्षजम् । तुभ्यं तदभिधास्यामि कस्यातुष्यद्यथा हरि: ॥ २२ ॥
दक्षाने ‘हंसगुह्य’ स्तोत्राने अधोक्षज भगवानांचे स्तवन केले. हे राजन्, त्या प्रार्थनांमुळे भगवान हरि कसे प्रसन्न झाले ते मी तुला सविस्तर सांगीन।
Verse 23
श्रीप्रजापतिरुवाच नम: परायावितथानुभूतये गुणत्रयाभासनिमित्तबन्धवे । अदृष्टधाम्ने गुणतत्त्वबुद्धिभि- र्निवृत्तमानाय दधे स्वयम्भुवे ॥ २३ ॥
श्रीप्रजापती म्हणाले—ज्यांची अनुभूती कधीही असत्य ठरत नाही अशा परम प्रभूला नमस्कार; त्रिगुणमयी मायाच्या आभासामुळे जीवांच्या बंधनाचे अधिष्ठान जे आहेत; ज्यांचे धाम इंद्रिय-प्रमाणाला अदृश्य आहे; गुण-तत्त्वाच्या बुद्धीपलीकडे, निवृत्त-स्वरूप, स्वयंभू व स्वयंसिद्ध अशा त्यांना मी सादर प्रणाम करतो।
Verse 24
न यस्य सख्यं पुरुषोऽवैति सख्यु: सखा वसन् संवसत: पुरेऽस्मिन् । गुणो यथा गुणिनो व्यक्तदृष्टे- स्तस्मै महेशाय नमस्करोमि ॥ २४ ॥
जसे विषयांना इंद्रिये त्यांना कसे ग्रहण करतात हे कळत नाही, तसेच देहात परमात्म्यासह राहूनही बद्ध जीव सृष्टीचा अधिपती परमपुरुष इंद्रिये कशी चालवितो हे जाणत नाही। त्या परम नियंत्यास माझा नमस्कार असो।
Verse 25
देहोऽसवोऽक्षा मनवो भूतमात्रा- मात्मानमन्यं च विदु: परं यत् । सर्वं पुमान् वेद गुणांश्च तज्ज्ञो न वेद सर्वज्ञमनन्तमीडे ॥ २५ ॥
जड असल्यामुळे देह, प्राण, बाह्य-आंतरिक इंद्रिये, भूत व तन्मात्रा—हे ना स्वतःचे स्वरूप जाणतात, ना परस्परांना, ना त्यांच्या नियंत्यांना। पण चेतन जीव हे सर्व व त्यांच्या मूळ त्रिगुणांना जाणतो; तरीही सर्वज्ञ, अनंत परमेश्वराचे दर्शन होत नाही. म्हणून मी त्यांना नमस्कार करतो।
Verse 26
यदोपरामो मनसो नामरूप- रूपस्य दृष्टस्मृतिसम्प्रमोषात् । य ईयते केवलया स्वसंस्थया हंसाय तस्मै शुचिसद्मने नम: ॥ २६ ॥
जेव्हा मन नाम-रूपांच्या कल्पनेपासून निवृत्त होते, जाग्रत-स्वप्नासारखे विक्षिप्तही राहत नाही आणि सुषुप्तीसारखे लयही पावत नाही—तेव्हा समाधीची अवस्था येते। त्या निर्मळ समाधीतच परमहंसस्वरूप भगवान प्रकट होतात। त्या शुचिसद्म प्रभूस नमस्कार।
Verse 27
मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भि: । वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥ २७ ॥ स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूति: । स सर्वनामा स च विश्वरूप: प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्ति: ॥ २८ ॥
जसे यज्ञकर्मात निपुण ब्राह्मण पंधरा सामिधेनी मंत्रांनी लाकडात दडलेली अग्नी प्रकट करतात, तसेच उन्नत चेतनेचे योगी ध्यानाने हृदयस्थ परमात्म्याला शोधून काढतात। हृदय त्रिगुण, नऊ तत्त्वे, पाच भूतें व दहा इंद्रिये यांनी आच्छादित आहे—ही प्रभूची बहिरंग शक्ति आहे। तो परमात्मा माझ्यावर प्रसन्न होवो।
Verse 28
मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भि: । वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥ २७ ॥ स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूति: । स सर्वनामा स च विश्वरूप: प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्ति: ॥ २८ ॥
तोच परमात्मा माझ्या असंख्य विविध मायेला नाकारून निर्वाण-सुखाचा अनुभव देणारा आहे। तो अनेक दिव्य नावांनी ओळखला जातो आणि तोच विश्वरूप आहे। ज्याची आत्मशक्ती इंद्रियांना अवर्णनीय आहे, तो प्रभू माझ्यावर प्रसन्न होवो।
Verse 29
यद्यन्निरुक्तं वचसा निरूपितं धियाक्षभिर्वा मनसोत यस्य । मा भूत्स्वरूपं गुणरूपं हि तत्तत् स वै गुणापायविसर्गलक्षण: ॥ २९ ॥
भौतिक शब्दांनी जे व्यक्त होते, भौतिक बुद्धीने जे ठरते, इंद्रिये वा मनाने जे अनुभवलं किंवा कल्पिलं जातं—ते सर्व प्रकृतीच्या गुणांचेच विकार आहेत; त्याचा भगवंताच्या खऱ्या स्वरूपाशी संबंध नाही. तो गुणांचा स्रोत व सृष्टीचा कारण आहे; सृष्टीपूर्वी व सृष्टीपश्चातही तोच आहे. त्या कारण-कारण परमेश्वराला मी नमस्कार करतो।
Verse 30
यस्मिन्यतो येन च यस्य यस्मै यद्यो यथा कुरुते कार्यते च । परावरेषां परमं प्राक् प्रसिद्धं तद् ब्रह्म तद्धेतुरनन्यदेकम् ॥ ३० ॥
ज्यामध्ये सर्व प्रतिष्ठित आहे, ज्याच्यापासून व ज्याच्या द्वारे सर्व चालते; ज्याचेच सर्व आहे आणि ज्यालाच सर्व अर्पण होते; जो स्वतः करतो व करवितो—तोच आदिप्रसिद्ध परम ब्रह्म आहे। उच्च-नीच सर्व कारणांचेही कारण तो एकमेव, अद्वितीय; त्याला दुसरे कारण नाही। त्याला मी नमस्कार करतो।
Verse 31
यच्छक्तयो वदतां वादिनां वै विवादसंवादभुवो भवन्ति । कुर्वन्ति चैषां मुहुरात्ममोहं तस्मै नमोऽनन्तगुणाय भूम्ने ॥ ३१ ॥
अनंत दिव्य गुणांनी युक्त, सर्वव्यापी परमेश्वर वाद-विवाद करणाऱ्या तत्त्वज्ञांच्या हृदयात अंतःस्थित राहून कधी संमती तर कधी असंमती निर्माण करतो आणि वारंवार त्यांना आत्मविस्मृतीत टाकतो. त्यामुळे या जगात ते निष्कर्षापर्यंत पोहोचू शकत नाहीत. त्या अनंतगुणी महिमामय प्रभूला मी नमस्कार करतो।
Verse 32
अस्तीति नास्तीति च वस्तुनिष्ठयो- रेकस्थयोर्भिन्नविरुद्धधर्मणो: । अवेक्षितं किञ्चन योगसाङ्ख्ययो: समं परं ह्यनुकूलं बृहत्तत् ॥ ३२ ॥
‘आहे’ आणि ‘नाही’ असे परस्परविरोधी विधान करणारे आस्तिक व नास्तिक असे दोन पक्ष आहेत; पण दोघांचाही विषय एकच परम तत्त्व आहे, जे भिन्न तरीही अविरुद्ध धर्मांनी युक्त आहे। योगी परमात्म्याला मान्य करून आध्यात्मिक कारण शोधतो; सांख्यवादी जड तत्त्वांचे विश्लेषण करून निराकार निष्कर्षाकडे झुकतो व परम कारण मानत नाही। तरीही अखेरीस दोघेही त्या परब्रह्मालाच सूचित करतात. त्या परब्रह्माला मी नमस्कार करतो।
Verse 33
योऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूल- मनामरूपो भगवाननन्त: । नामानि रूपाणि च जन्मकर्मभि- र्भेजे स मह्यं परम: प्रसीदतु ॥ ३३ ॥
जो अनंत भगवान् खरेतर भौतिक नाव-रूप व लीला यांपासून परे आहेत, ते भक्तांवर कृपा करण्यासाठी आपल्या कमळचरणांची सेवा करणाऱ्यांसाठी दिव्य नाव-रूप आणि जन्म-कर्मरूपी लीलांचे प्राकट्य करतात. तो सच्चिदानंद विग्रह परम भगवान् माझ्यावर प्रसन्न होवो।
Verse 34
य: प्राकृतैर्ज्ञानपथैर्जनानां यथाशयं देहगतो विभाति । यथानिल: पार्थिवमाश्रितो गुणं स ईश्वरो मे कुरुतां मनोरथम् ॥ ३४ ॥
जो प्रभू जनांच्या इच्छेनुसार देहात स्थित होऊन प्राकृत ज्ञानमार्गांनी विविध रूपांनी भासतो—जसा वायू पार्थिव गुण वाहतो—तोच माझा ईश्वर माझे मनोरथ पूर्ण करो।
Verse 35
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—दक्षाने अशी स्तुती केल्यावर भक्तवत्सल भगवान् हरि अघमर्षण या पवित्र स्थानी प्रकट झाले, हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित।
Verse 36
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
गरुडाच्या खांद्यांवर चरण ठेवून प्रभू प्रकट झाले; त्यांच्या आठ लांब महाबाहूंमध्ये चक्र, शंख, तलवार, ढाल, बाण, धनुष्य, पाश आणि गदा तेजस्वी होती।
Verse 37
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
ते पीतांबरधारी, घनश्याम, प्रसन्न मुख-नेत्रांचे होते; त्यांच्या अंगावर वनमाळा शोभत होती आणि वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह व कौस्तुभमणी झळकत होते।
Verse 38
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
त्यांच्या मस्तकी भव्य किरीट होते, कानांत चमचमणारे मकराकृती कुंडले होती; कटीबंध, अंगठ्या, कडे, नूपुर व बाहुबंद अशा अलंकारांनी ते विभूषित होते।
Verse 39
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—दक्षाने केलेल्या स्तुतींनी प्रसन्न होऊन भक्तवत्सल भगवान् हरि अघमर्षण तीर्थस्थानी प्रकट झाले. गरुडाच्या खांद्यावर त्यांच्या कमलचरणांचा आधार होता आणि ते आठ दीर्घ, बलवान, सुंदर भुजांनी शोभत होते. त्यांच्या हातांत चक्र, शंख, तलवार, ढाल, बाण, धनुष्य, पाश व गदा तेजस्वीपणे झळकत होते. ते पीतांबरधारी, घनश्याम, प्रसन्न मुख-नेत्रांचे, वनमालेने विभूषित; वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह व कौस्तुभमणीने अलंकृत होते. भव्य किरीट, मकराकृती कुंडले, कटीबंध, कंकणे, अंगठ्या, नूपुर व बाहुभूषणांनी सजून ते त्रैलोक्याला मोहित करणाऱ्या पुरुषोत्तम रूपात होते. नारद, नंद इत्यादी भक्त, इंद्रादि देवगण तसेच सिद्ध-गंधर्व-चारणांनी वेढलेले, सतत स्तुती-गानांनी पूजिले जात होते.
Verse 40
रूपं तन्महदाश्चर्यं विचक्ष्यागतसाध्वस: । ननाम दण्डवद्भूमौ प्रहृष्टात्मा प्रजापति: ॥ ४० ॥
भगवानांचे ते महान, अद्भुत व तेजोमय रूप पाहून प्रजापती दक्ष प्रथम क्षणी थोडे भयभीत झाले; नंतर अत्यंत आनंदित होऊन त्यांनी भूमीवर दंडवत् प्रणाम केला.
Verse 41
न किञ्चनोदीरयितुमशकत् तीव्रया मुदा । आपूरितमनोद्वारैर्ह्रदिन्य इव निर्झरै: ॥ ४१ ॥
जसे पर्वतावरून येणाऱ्या झऱ्यांच्या पाण्याने नद्या भरून जातात, तसेच तीव्र आनंदाने दक्षांच्या सर्व इंद्रियद्वारे भरून गेल्या. त्या अतिशय हर्षामुळे ते काहीही बोलू शकले नाहीत आणि भूमीवरच निश्चल पडून राहिले.
Verse 42
तं तथावनतं भक्तं प्रजाकामं प्रजापतिम् । चित्तज्ञ: सर्वभूतानामिदमाह जनार्दन: ॥ ४२ ॥
दक्ष काहीही बोलू शकत नसतानाही, सर्वांच्या हृदयातील भाव जाणणारे भगवान् जनार्दन यांनी प्रजावृद्धीची इच्छा धरून दंडवत् पडलेल्या त्या भक्त प्रजापतीला पाहून असे म्हटले.
Verse 43
श्रीभगवानुवाच प्राचेतस महाभाग संसिद्धस्तपसा भवान् । यच्छ्रद्धया मत्परया मयि भावं परं गत: ॥ ४३ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे महाभाग प्राचेतस! तू तपस्येने सिद्ध झाला आहेस. माझ्यावरील परम श्रद्धा व अनन्य भक्तीमुळे तू माझ्याविषयी सर्वोच्च भाव प्राप्त केला आहेस; म्हणून तुझे जीवन कृतार्थ झाले आणि तुला पूर्ण सिद्धी प्राप्त झाली आहे.
Verse 44
प्रीतोऽहं ते प्रजानाथ यत्तेऽस्योद्बृंहणं तप: । ममैष कामो भूतानां यद्भूयासुर्विभूतय: ॥ ४४ ॥
हे प्रजानाथ दक्ष! जगाच्या कल्याण व वृद्धीसाठी तू घोर तप केलेस, म्हणून मी अत्यंत प्रसन्न आहे. माझीही इच्छा हीच की या जगातील सर्व प्राणी सुखी व्हावेत; म्हणून लोकहितासाठी माझा संकल्प पूर्ण करण्याचा तू प्रयत्न करीत आहेस, यामुळे मी तुझ्यावर संतुष्ट आहे.
Verse 45
ब्रह्मा भवो भवन्तश्च मनवो विबुधेश्वरा: । विभूतयो मम ह्येता भूतानां भूतिहेतव: ॥ ४५ ॥
ब्रह्मा, भव (शिव), मनु, उच्च लोकांतील देवेश्वर आणि तुम्ही प्रजापती—हे सर्व माझ्या विभूती आहेत व सर्व प्राण्यांच्या उन्नतीचे कारण आहेत. ते सर्व जीवांच्या हितासाठी कार्य करतात.
Verse 46
तपो मे हृदयं ब्रह्मंस्तनुर्विद्या क्रियाकृति: । अङ्गानि क्रतवो जाता धर्म आत्मासव: सुरा: ॥ ४६ ॥
हे ब्राह्मण! ध्यानरूप तप हे माझे हृदय आहे, स्तोत्र-मंत्ररूप वैदिक विद्या हे माझे शरीर आहे, आणि आध्यात्मिक क्रिया व भावोन्माद हेच माझे स्वरूप आहे. विधिपूर्वक केलेले यज्ञ-क्रतु हे माझे अवयव आहेत, धर्म-पुण्यापासून उत्पन्न होणारे अदृश्य सौभाग्य हे माझे मन आहे, आणि माझ्या आज्ञेने विभागांमध्ये कार्य करणारे देव हे माझे प्राण व आत्मा आहेत.
Verse 47
अहमेवासमेवाग्रे नान्यत् किञ्चान्तरं बहि: । संज्ञानमात्रमव्यक्तं प्रसुप्तमिव विश्वत: ॥ ४७ ॥
सृष्टीपूर्वी मीच एकटाच होतो; आत-बाहेर काहीही अन्य नव्हते. तेव्हा केवळ चैतन्य अव्यक्त होते, जसे झोपेत सर्वत्र चेतना सुप्त असते.
Verse 48
मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतो गुणविग्रह: । यदासीत्तत एवाद्य: स्वयम्भू: समभूदज: ॥ ४८ ॥
मी अनंत गुणांचा आश्रय, अनंत व सर्वव्यापी आहे; म्हणून गुणांद्वारे माझे गुणमय स्वरूप ओळखले जाते. माझ्या माया-शक्तीतून हे विश्वप्रपंच माझ्यातच प्रकट झाले, आणि त्या विश्वप्रकटीकरणात आदिपुरुष स्वयम्भू अज ब्रह्मा प्रकट झाले—जे तुमचे मूळ आहेत व कोणत्याही भौतिक मातेकडून जन्मलेले नाहीत.
Verse 49
स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहित: । मेने खिलमिवात्मानमुद्यत: स्वर्गकर्मणि ॥ ४९ ॥ अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् । नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभु: ॥ ५० ॥
जेव्हा विश्वाचे मुख्य स्वामी, भगवान ब्रह्मदेव, माझ्या शक्तीने प्रेरित होऊन सृष्टी निर्माण करण्याचा प्रयत्न करत होते, तेव्हा त्यांना स्वतःला असमर्थ वाटले.
Verse 50
स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहित: । मेने खिलमिवात्मानमुद्यत: स्वर्गकर्मणि ॥ ४९ ॥ अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् । नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभु: ॥ ५० ॥
म्हणून मी त्यांना सल्ला दिला आणि माझ्या सूचनेनुसार त्यांनी अत्यंत कठीण तपश्चर्या केली. या तपश्चर्येमुळे, महान ब्रह्मदेव सृष्टीच्या कार्यात मदत करण्यासाठी तुमच्यासह नऊ प्रजापतींना निर्माण करण्यास समर्थ झाले.
Verse 51
एषा पञ्चजनस्याङ्ग दुहिता वै प्रजापते: । असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम् ॥ ५१ ॥
हे माझ्या प्रिय पुत्रा दक्षा, प्रजापती पंचजनाला असिक्नी नावाची कन्या आहे, जी मी तुला अर्पण करतो जेणेकरून तू तिचा पत्नी म्हणून स्वीकार करशील.
Verse 52
मिथुनव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुन: । मिथुनव्यवायधर्मिण्यां भूरिशो भावयिष्यसि ॥ ५२ ॥
आता स्त्री-पुरुषाच्या धर्माप्रमाणे मिलन करा आणि अशा प्रकारे, या कन्येच्या गर्भातून शेकडो मुले जन्माला घालून प्रजेची वाढ करा.
Verse 53
त्वत्तोऽधस्तात्प्रजा: सर्वा मिथुनीभूय मायया । मदीयया भविष्यन्ति हरिष्यन्ति च मे बलिम् ॥ ५३ ॥
तुम्ही शेकडो आणि हजारो मुलांना जन्म दिल्यानंतर, ते देखील माझ्या मायेने मोहित होतील आणि तुमच्याप्रमाणेच मैथुनात मग्न होतील. परंतु तुमच्यावर आणि त्यांच्यावर असलेल्या माझ्या कृपेमुळे, ते देखील भक्तीने मला नैवेद्य अर्पण करण्यास समर्थ होतील.
Verse 54
श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वा मिषतस्तस्य भगवान् विश्वभावन: । स्वप्नोपलब्धार्थ इव तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ ५४ ॥
श्रीशुक म्हणाले—असे बोलून विश्वभावन भगवान् हरि, दक्षाच्या समोर, स्वप्नात दिसलेल्या वस्तूसारखे तिथल्यातिथे अंतर्धान पावले।
Frequently Asked Questions
After prolonged austerities in water, they emerged to find the earth’s surface densely covered by trees, obstructing intended habitation and agriculture. Their reaction is portrayed as krodha born from frustration; the episode becomes a dharma-lesson that population increase must not be pursued through destructive anger against other prajā.
Soma argues that a ruler’s dharma is poṣaṇa—protection and welfare of all subjects, including forests—because the Lord created vegetation as part of the maintenance system for embodied life. Since Paramātmā resides in trees as well, harming them in anger is spiritually offensive and socially self-defeating.
Māriṣā is presented as a virtuous maiden raised by the trees and offered to the Pracetās. Through her womb, the lineage produces Dakṣa, a major prajāpati. The narrative symbolically links ecological protection (trees) with legitimate population growth (prajā-vṛddhi) under dharma.
The Haṁsa-guhya stuti is Dakṣa’s esoteric praise emphasizing that Bhagavān is beyond material vibration, sense perception, and speculative intellect, yet is realized in purified consciousness and through loving service. The prayers function as a theological key: visarga succeeds when grounded in devotion and divine sanction, not mere technique.
The eight-armed form underscores Hari’s sovereignty over cosmic order and protection. The weapons signify governance, restraint of adharma, and the Lord’s capacity to maintain creation while empowering agents like Dakṣa to perform visarga within dharmic boundaries.
Hari states that before creation He alone existed with His potencies; from His material energy arises the cosmos and Brahmā, who then creates prajāpatis through tapas empowered by the Lord’s guidance. This frames all secondary creators as dependent instruments (śakti-āveśa in function), operating under Bhagavān’s will.