Adhyaya 14
Parīkṣit’s Inquiry into Vṛtrāsura’s Bhakti and the Beginning of Citraketu’s Trial
वृत्रासुराच्या प्रसंगानंतर परीक्षित एक तात्त्विक विरोधाभास विचारतो—रज-तमोगुणप्रधान असुरांमध्ये वृत्रासुराची अशी उन्नत प्रेम-भक्ती कशी प्रकट झाली, जी देवांमध्ये व मुक्त ऋषींमध्येही दुर्मिळ आहे? शुकदेव व्यास–नारद–देवल परंपरेतील इतिहास उघडून कथा शूरसेनचा राजा चित्रकेतू याच्याकडे वळवतो. अपार वैभव आणि कोट्यवधी राण्या असूनही पुत्रहीनतेमुळे तो तीव्र दुःखात बुडतो; कारण पुत्र-कामनेला चिकटलेले हृदय भौतिक पूर्णतेने तृप्त होत नाही. ऋषी अङ्गिरा येऊन राजधर्म व शासनव्यवस्था यांवर सौहार्दपूर्ण संवाद करतात, राजाची व्यथा ओळखून यज्ञशेष कृतद्युती राणीला देऊन पुत्र देतात—आणि सांगतात की हा पुत्र आनंदही देईल व शोकही. पुत्रजन्माने पक्षपात वाढतो, सहपत्नींमध्ये मत्सर निर्माण होतो आणि शेवटी बालकाला विष देऊन मारले जाते; राजवाडा शोकाने भरून जातो. शोकाच्या पराकाष्ठेला अङ्गिरा नारदांसह परत येतात व पुढील अध्यायातील निर्णायक उपदेशाची भूमिका बांधतात—मृत्यू, कर्म व आसक्तीचे स्वरूप उलगडून वृत्रासुरासारख्या अनपेक्षित व्यक्तीतही भक्ती कशी उदयास येते याचा सेतू घडवतात।
Shlokas
Verse 1
श्रीपरीक्षिदुवाच रजस्तम:स्वभावस्य ब्रह्मन् वृत्रस्य पाप्मन: । नारायणे भगवति कथमासीद् दृढा मति: ॥ १ ॥
श्री परीक्षित म्हणाले—हे ब्राह्मण! रज-तमप्रधान, पापस्वभाव असलेल्या वृत्रासुराची भगवंत नारायणावर अशी दृढ भक्तिमती कशी झाली?
Verse 2
देवानां शुद्धसत्त्वानामृषीणां चामलात्मनाम् । भक्तिर्मुकुन्दचरणे न प्रायेणोपजायते ॥ २ ॥
शुद्धसत्त्वात स्थित देवांमध्ये आणि निर्मळ अंतःकरणाच्या ऋषींमध्येही मुकुंदाच्या चरणकमळांवर शुद्ध भक्ती बहुधा उत्पन्न होत नाही।
Verse 3
रजोभि: समसङ्ख्याता: पार्थिवैरिह जन्तव: । तेषां ये केचनेहन्ते श्रेयो वै मनुजादय: ॥ ३ ॥
या जगात जीवांची संख्या पृथ्वीतील परमाणूंइतकी असंख्य आहे. त्यांत फार थोडे मनुष्य आहेत, आणि मनुष्यांतही फारच थोडे लोक धर्ममार्गाचे श्रेय इच्छितात।
Verse 4
प्रायो मुमुक्षवस्तेषां केचनैव द्विजोत्तम । मुमुक्षूणां सहस्रेषु कश्चिन्मुच्येत सिध्यति ॥ ४ ॥
हे द्विजोत्तम! धर्म पाळणाऱ्यांमध्येही बहुधा काहीच लोक मोक्षाची इच्छा करतात. मोक्ष इच्छिणाऱ्यांच्या हजारोंमध्ये एखादाच खरोखर सिद्ध होऊन मुक्त होतो. आणि अशा हजार मुक्तांमध्येही मोक्षाचा तत्त्वार्थ जाणणारा अत्यंत दुर्मिळ असतो।
Verse 5
मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायण: । सुदुर्लभ: प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने ॥ ५ ॥
हे महामुने! मुक्त व सिद्ध अशा कोट्यवधी जनांतही जो नारायण-परायण, पूर्ण शांतचित्त भक्त असतो तो अत्यंत दुर्लभ आहे.
Verse 6
वृत्रस्तु स कथं पाप: सर्वलोकोपतापन: । इत्थं दृढमति: कृष्ण आसीत्सङ्ग्राम उल्बणे ॥ ६ ॥
वृत्रासुर तर पापी व सर्वांना ताप देणारा होता; तरीही त्या भीषण संग्रामात त्याची बुद्धी कृष्णात इतकी दृढ कशी झाली?
Verse 7
अत्र न: संशयो भूयाञ्छ्रोतुं कौतूहलं प्रभो । य: पौरुषेण समरे सहस्राक्षमतोषयत् ॥ ७ ॥
हे प्रभो! आमचा मोठा संशय झाला आहे आणि ऐकण्याची तीव्र उत्सुकताही—ज्याने रणांगणात पराक्रमाने सहस्राक्ष इंद्राला संतुष्ट केले, तो दैत्य कृष्णभक्त कसा झाला?
Verse 8
श्रीसूत उवाच परीक्षितोऽथ सम्प्रश्नं भगवान् बादरायणि: । निशम्य श्रद्दधानस्य प्रतिनन्द्य वचोऽब्रवीत् ॥ ८ ॥
श्रीसूत म्हणाले—महाराज परीक्षितांचा तो बुद्धिमान प्रश्न ऐकून, भगवान् बादरायणि शुकदेवांनी श्रद्धावान शिष्याच्या वचनांचे अभिनंदन करून प्रेमाने उत्तर द्यायला सुरुवात केली.
Verse 9
श्रीशुक उवाच शृणुष्वावहितो राजन्नितिहासमिमं यथा । श्रुतं द्वैपायनमुखान्नारदाद्देवलादपि ॥ ९ ॥
श्रीशुक म्हणाले—हे राजन्! सावध होऊन ऐक; मी तोच इतिहास सांगतो जो मी द्वैपायन व्यास, नारद आणि देवल यांच्या मुखातून ऐकला आहे.
Verse 10
आसीद्राजा सार्वभौम: शूरसेनेषु वै नृप । चित्रकेतुरिति ख्यातो यस्यासीत्कामधुङ्मही ॥ १० ॥
हे राजा परीक्षित! शूरसेन देशात चित्रकेतु नावाचा सार्वभौम राजा होता. त्याच्या राज्यकाळात पृथ्वी कामधेनूसारखी सर्व आवश्यक उपजीविका देत असे.
Verse 11
तस्य भार्यासहस्राणां सहस्राणि दशाभवन् । सान्तानिकश्चापि नृपो न लेभे तासु सन्ततिम् ॥ ११ ॥
त्याच्या दशसहस्र-सहस्र म्हणजे कोट्यवधी राण्या होत्या; राजा संतती उत्पन्न करण्यास समर्थ असूनही त्यांच्यापैकी कोणाकडूनही त्याला संतान लाभले नाही, जणू सर्वच वंध्या होत्या.
Verse 12
रूपौदार्यवयोजन्मविद्यैश्वर्यश्रियादिभि: । सम्पन्नस्य गुणै: सर्वैश्चिन्ता बन्ध्यापतेरभूत् ॥ १२ ॥
रूप, औदार्य, यौवन, उच्चकुलोत्पत्ती, विद्या, ऐश्वर्य व श्री इत्यादी सर्व गुणांनी संपन्न असूनही, वंध्या राण्यांचा पती चित्रकेतु पुत्र नसल्यामुळे अत्यंत चिंताग्रस्त होता.
Verse 13
न तस्य सम्पद: सर्वा महिष्यो वामलोचना: । सार्वभौमस्य भूश्चेयमभवन्प्रीतिहेतव: ॥ १३ ॥
त्याच्या राण्या सुंदर मुख व मोहक नेत्रांच्या होत्या; तरीही त्याची सर्व संपत्ती, शेकडो-हजारो राण्या आणि ज्याचा तो सर्वोच्च स्वामी होता ती भूमी—यांपैकी काहीही त्याला आनंद देऊ शकले नाही.
Verse 14
तस्यैकदा तु भवनमङ्गिरा भगवानृषि: । लोकाननुचरन्नेतानुपागच्छद्यदृच्छया ॥ १४ ॥
एकदा भगवान ऋषी अङ्गिरा, कोणत्याही विशेष कार्यात न गुंतता लोकलोकांत फिरत असताना, यदृच्छेने चित्रकेतूच्या राजभवनात येऊन पोहोचले.
Verse 15
तं पूजयित्वा विधिवत्प्रत्युत्थानार्हणादिभि: । कृतातिथ्यमुपासीदत्सुखासीनं समाहित: ॥ १५ ॥
त्यांना विधिपूर्वक उठून अर्घ्य‑पाद्य इत्यादींनी पूजून राजाने अतिथिधर्म केला. ऋषी सुखासीन झाल्यावर, मन‑इंद्रिये संयमून तो त्यांच्या चरणांजवळ भूमीवर बसला।
Verse 16
महर्षिस्तमुपासीनं प्रश्रयावनतं क्षितौ । प्रतिपूज्य महाराज समाभाष्येदमब्रवीत् ॥ १६ ॥
महर्षींनी भूमीवर चरणांजवळ विनयाने बसलेल्या चित्रकेतूचा सत्कार केला आणि “महाराज” असे संबोधून पुढील वचन बोलले।
Verse 17
अङ्गिरा उवाच अपि तेऽनामयं स्वस्ति प्रकृतीनां तथात्मन: । यथा प्रकृतिभिर्गुप्त: पुमान् राजा च सप्तभि: ॥ १७ ॥
अंगिरा म्हणाले—राजन्, तुझे शरीर‑मन आणि राज्याची साधने‑सहकारी कुशल आहेत ना? जसे प्रकृतीचे सात तत्त्व (महत्तत्त्व, अहंकार व पाच विषय) योग्य असतील तर जीव सुखी होतो, तसे राजा गुरु, मंत्री, राज्य, दुर्ग, कोष, दंड‑व्यवस्था व मित्र—या सातांनी संरक्षित असतो।
Verse 18
आत्मानं प्रकृतिष्वद्धा निधाय श्रेय आप्नुयात् । राज्ञा तथा प्रकृतयो नरदेवाहिताधय: ॥ १८ ॥
हे नरदेवा! राजा जसा आपल्या सहकाऱ्यांवर प्रत्यक्ष अवलंबून राहून त्यांच्या हितकारी सूचनांचे पालन करतो तेव्हा सुखी होतो; तसेच सहकारीही आपले कर्म‑उपहार राजाला अर्पण करून व त्याची आज्ञा पाळून सुखी होतात।
Verse 19
अपि दारा: प्रजामात्या भृत्या: श्रेण्योऽथ मन्त्रिण: । पौरा जानपदा भूपा आत्मजा वशवर्तिन: ॥ १९ ॥
हे भूपा! तुझ्या राण्या, प्रजा, सचिव‑सेवक आणि तेल‑मसाले विकणाऱ्या श्रेण्या तुझ्या वशात आहेत का? मंत्री, अंतःपुरातील लोक, प्रांतीय अधिकारी, पुत्र आणि इतर आश्रितही पूर्णपणे तुझ्या नियंत्रणात आहेत का?
Verse 20
यस्यात्मानुवशश्चेत्स्यात्सर्वे तद्वशगा इमे । लोका: सपाला यच्छन्ति सर्वे बलिमतन्द्रिता: ॥ २० ॥
राजाचे मन पूर्ण वशात असेल तर त्याचे कुटुंबीय व अधिकारी सर्व त्याच्या अधीन राहतात. प्रांतपालही न विरोध करता वेळेवर कर-बलि अर्पण करतात; मग लहान सेवकांची काय कथा!
Verse 21
आत्मन: प्रीयते नात्मा परत: स्वत एव वा । लक्षयेऽलब्धकामं त्वां चिन्तया शबलं मुखम् ॥ २१ ॥
हे राजा चित्रकेतु, तुझे मन प्रसन्न दिसत नाही. तुझी अभिलाषा अजून पूर्ण झालेली नाही असे वाटते. हे तुझ्यामुळे आहे की इतरांमुळे? तुझा फिकट चेहरा खोल चिंतेचे चिन्ह आहे.
Verse 22
एवं विकल्पितो राजन् विदुषा मुनिनापि स: । प्रश्रयावनतोऽभ्याह प्रजाकामस्ततो मुनिम् ॥ २२ ॥
शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: हे राजा परीक्षित, सर्वज्ञ महर्षी अङ्गिरांनीही अशा प्रकारे राजाला विचारले. तेव्हा पुत्रकामनेने व्याकुळ राजा चित्रकेतु अत्यंत नम्रतेने वाकून मुनिंना असे म्हणाला.
Verse 23
चित्रकेतुरुवाच भगवन् किं न विदितं तपोज्ञानसमाधिभि: । योगिनां ध्वस्तपापानां बहिरन्त: शरीरिषु ॥ २३ ॥
राजा चित्रकेतु म्हणाला: हे भगवन् अङ्गिरा, तप, ज्ञान आणि समाधी यांच्या बळावर आपण पापप्रतिक्रियांपासून मुक्त आहात. म्हणून सिद्ध योगी म्हणून आमच्यासारख्या देहधारी जीवांचे बाह्य व अंतःकरणातील सर्व काही आपण जाणता.
Verse 24
तथापि पृच्छतो ब्रूयां ब्रह्मन्नात्मनि चिन्तितम् । भवतो विदुषश्चापि चोदितस्त्वदनुज्ञया ॥ २४ ॥
हे ब्रह्मन्, आपण सर्वज्ञ असूनही मला का चिंता आहे असे विचारता. म्हणून आपल्या आज्ञेने व अनुमतीने माझ्या मनात असलेले कारण मी सांगतो.
Verse 25
लोकपालैरपि प्रार्थ्या: साम्राज्यैश्वर्यसम्पद: । न नन्दयन्त्यप्रजं मां क्षुत्तृट्काममिवापरे ॥ २५ ॥
जसा भूक-तहानें व्याकुळ मनुष्याला माळा व चंदनाच्या बाह्य सुखांनी तृप्ती येत नाही, तसा लोकपालांनाही वांछनीय असलेला माझा राज्य-ऐश्वर्य-वैभव अपुत्रत्वामुळे मला आनंद देत नाही।
Verse 26
तत: पाहि महाभाग पूर्वै: सह गतं तम: । यथा तरेम दुष्पारं प्रजया तद्विधेहि न: ॥ २६ ॥
म्हणून, हे महाभाग! मला व माझ्या पूर्वजांना वाचवा; संतती नसल्याने आम्ही नरकाच्या अंधारात घसरत आहोत। कृपा करून असा उपाय करा की मला पुत्र होऊन आम्ही त्या दुस्तर तमातून तरून जाऊ।
Verse 27
श्रीशुक उवाच इत्यर्थित: स भगवान् कृपालुर्ब्रह्मण: सुत: । श्रपयित्वा चरुं त्वाष्ट्रं त्वष्टारमयजद्विभु: ॥ २७ ॥
श्रीशुक म्हणाले—अशी विनंती झाल्यावर ब्रह्मदेवांचे मानसपुत्र, कृपालू अङ्गिरा ऋषींनी आपल्या सामर्थ्याने त्वष्ट्यासाठी त्वाष्ट्र-चरू शिजवून यज्ञ केला व आहुती अर्पण केली।
Verse 28
ज्येष्ठा श्रेष्ठा च या राज्ञो महिषीणां च भारत । नाम्ना कृतद्युतिस्तस्यै यज्ञोच्छिष्टमदाद् द्विज: ॥ २८ ॥
हे भारतश्रेष्ठ परीक्षित! राजाच्या राण्यांमध्ये जी ज्येष्ठ व श्रेष्ठ होती, कृतद्युति नावाची, तिला द्विज अङ्गिरा ऋषींनी यज्ञाचे उच्छिष्ट प्रसाद दिले।
Verse 29
अथाह नृपतिं राजन् भवितैकस्तवात्मज: । हर्षशोकप्रदस्तुभ्यमिति ब्रह्मसुतो ययौ ॥ २९ ॥
त्यानंतर ब्रह्मपुत्र अङ्गिरा ऋषींनी राजाला सांगितले—“हे राजन्! तुझा एक पुत्र होईल; तो तुला हर्षही देईल आणि शोकही देईल।” असे बोलून, उत्तराची वाट न पाहता, ऋषी निघून गेले।
Verse 30
सापि तत्प्राशनादेव चित्रकेतोरधारयत् । गर्भं कृतद्युतिर्देवी कृत्तिकाग्नेरिवात्मजम् ॥ ३० ॥
जशी कृत्तिका देवीने अग्नीमार्फत प्राप्त शिववीर्याने स्कंदाला गर्भात धारण केले, तशीच अङ्गिरा ऋषींच्या यज्ञातील उरलेला प्रसाद सेवन करताच कृतद्युती देवीने चित्रकेतूच्या वीर्याने गर्भ धारण केला।
Verse 31
तस्या अनुदिनं गर्भ: शुक्लपक्ष इवोडुप: । ववृधे शूरसेनेशतेजसा शनकैर्नृप ॥ ३१ ॥
हे नृप! शूरसेनाधीश चित्रकेतूच्या तेजामुळे तिचा गर्भ दिवसेंदिवस हळूहळू वाढत गेला, जसा शुक्लपक्षात चंद्र वाढतो।
Verse 32
अथ काल उपावृत्ते कुमार: समजायत । जनयन् शूरसेनानां शृण्वतां परमां मुदम् ॥ ३२ ॥
नंतर योग्य काळ येताच राजाला पुत्र झाला. ही वार्ता ऐकून शूरसेन राज्यातील सर्व लोक अत्यंत आनंदित झाले।
Verse 33
हृष्टो राजा कुमारस्य स्नात: शुचिरलङ्कृत: । वाचयित्वाशिषो विप्रै: कारयामास जातकम् ॥ ३३ ॥
पुत्रजन्माने राजा अत्यंत हर्षित झाला. स्नान करून शुद्ध होऊन आणि अलंकारांनी सजून, त्याने विद्वान ब्राह्मणांकडून बालकासाठी आशीर्वाद वाचून घेतले व जातकर्म संस्कार करविला।
Verse 34
तेभ्यो हिरण्यं रजतं वासांस्याभरणानि च । ग्रामान् हयान् गजान् प्रादाद् धेनूनामर्बुदानि षट् ॥ ३४ ॥
त्या विधीत सहभागी ब्राह्मणांना राजाने सुवर्ण, रौप्य, वस्त्रे, अलंकार, गावे, घोडे, हत्ती तसेच धेनूंचे सहा अर्बुद—म्हणजे साठ कोटी गायी—दान दिल्या।
Verse 35
ववर्ष कामानन्येषां पर्जन्य इव देहिनाम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं कुमारस्य महामना: ॥ ३५ ॥
जसा पर्जन्य सर्व देहधाऱ्यांवर समान रीतीने पाऊस पाडतो, तसा महामना राजा चित्रकेतूने पुत्राची कीर्ती, वैभव व आयुष्य वाढावे म्हणून सर्वांना इच्छित वस्तू पावसासारख्या वाटल्या।
Verse 36
कृच्छ्रलब्धेऽथ राजर्षेस्तनयेऽनुदिनं पितु: । यथा नि:स्वस्य कृच्छ्राप्ते धने स्नेहोऽन्ववर्धत ॥ ३६ ॥
राजर्षीला मोठ्या कष्टाने पुत्र मिळाल्यामुळे पित्याचे स्नेहभाव दिवसेंदिवस वाढत गेले; जसा दरिद्री माणूस कष्टाने मिळालेल्या धनावर रोज अधिकच आसक्त होतो।
Verse 37
मातुस्त्वतितरां पुत्रे स्नेहो मोहसमुद्भव: । कृतद्युते: सपत्नीनां प्रजाकामज्वरोऽभवत् ॥ ३७ ॥
मातेचे पुत्रावरील स्नेहही मोहातून उत्पन्न होऊन अतिशय वाढला. कृतद्युतीचा पुत्र पाहून इतर राण्यांना पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेचा जणू तीव्र ज्वर चढला.
Verse 38
चित्रकेतोरतिप्रीतिर्यथा दारे प्रजावति । न तथान्येषु सञ्जज्ञे बालं लालयतोऽन्वहम् ॥ ३८ ॥
राजा चित्रकेतू रोज बालकाचे लालनपालन करीत असल्याने प्रजावती राणी कृतद्युतीवर त्याची अतिप्रीती वाढली; पण ज्यांना पुत्र नव्हता त्या इतर राण्यांवर तसा स्नेह राहिला नाही।
Verse 39
ता: पर्यतप्यन्नात्मानं गर्हयन्त्योऽभ्यसूयया । आनपत्येन दु:खेन राज्ञश्चानादरेण च ॥ ३९ ॥
इतर राण्या अपत्य नसल्याच्या दुःखाने आणि राजाच्या दुर्लक्षाने अत्यंत व्यथित झाल्या. मत्सराने त्या स्वतःलाच दोष देत तळमळू लागल्या व विलाप करू लागल्या।
Verse 40
धिगप्रजां स्त्रियं पापां पत्युश्चागृहसम्मताम् । सुप्रजाभि: सपत्नीभिर्दासीमिव तिरस्कृताम् ॥ ४० ॥
धिक्कार असो त्या पापिणी अपुत्रा स्त्रीला; पती तिला घरात मान देत नाही, आणि पुत्रवती सवती तिला दासीसारखी तुच्छ मानतात।
Verse 41
दासीनां को नु सन्ताप: स्वामिन: परिचर्यया । अभीक्ष्णं लब्धमानानां दास्या दासीव दुर्भगा: ॥ ४१ ॥
दासीही स्वामीची सेवा करून मान मिळवतात, म्हणून त्यांना शोक नाही. पण आम्ही तर दासीचीही दासी; म्हणून आम्ही अत्यंत दुर्भाग्यवान आहोत।
Verse 42
एवं सन्दह्यमानानां सपत्न्या: पुत्रसम्पदा । राज्ञोऽसम्मतवृत्तीनां विद्वेषो बलवानभूत् ॥ ४२ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—पतीकडून उपेक्षित होऊन आणि कृतद्युतीची पुत्रसमृद्धी पाहून त्या सवतींचा जळजळीत द्वेष अत्यंत बलवान झाला।
Verse 43
विद्वेषनष्टमतय: स्त्रियो दारुणचेतस: । गरं ददु: कुमाराय दुर्मर्षा नृपतिं प्रति ॥ ४३ ॥
द्वेषाने त्यांची बुद्धी नष्ट झाली। कठोर मनाच्या होऊन आणि राजाची उपेक्षा सहन न होऊन त्यांनी शेवटी कुमाराला विष दिले।
Verse 44
कृतद्युतिरजानन्ती सपत्नीनामघं महत् । सुप्त एवेति सञ्चिन्त्य निरीक्ष्य व्यचरद्गृहे ॥ ४४ ॥
सवतींच्या त्या मोठ्या पापाची जाणीव नसलेल्या कृतद्युतीने ‘मुलगा गाढ झोपला आहे’ असे समजून त्याला पाहत घरात वावरले; तो मृत आहे हे तिला कळले नाही।
Verse 45
शयानं सुचिरं बालमुपधार्य मनीषिणी । पुत्रमानय मे भद्रे इति धात्रीमचोदयत् ॥ ४५ ॥
बालक फार वेळ झोपला आहे असे समजून बुद्धिमती राणी कृतद्युतीने धायेला सांगितले— “सखे, माझा पुत्र इथे आण.”
Verse 46
सा शयानमुपव्रज्य दृष्ट्वा चोत्तारलोचनम् । प्राणेन्द्रियात्मभिस्त्यक्तं हतास्मीत्यपतद्भुवि ॥ ४६ ॥
दासी बालकाजवळ गेली तेव्हा त्याचे डोळे वर वळलेले दिसले. प्राण व इंद्रिये थांबली होती; ती समजली की बालक मेला आहे. “मी नष्ट झाले!” असे म्हणत ती जमिनीवर कोसळली.
Verse 47
तस्यास्तदाकर्ण्य भृशातुरं स्वरं घ्नन्त्या: कराभ्यामुर उच्चकैरपि । प्रविश्य राज्ञी त्वरयात्मजान्तिकं ददर्श बालं सहसा मृतं सुतम् ॥ ४७ ॥
अत्यंत व्याकुळ होऊन दासीने दोन्ही हातांनी छाती पिटत मोठ्याने आक्रोश केला. तो आवाज ऐकून राणी धावत पुत्राजवळ आली आणि पाहिले—बालक अचानक मृत झाला होता.
Verse 48
पपात भूमौ परिवृद्धया शुचा मुमोह विभ्रष्टशिरोरुहाम्बरा ॥ ४८ ॥
अतिशय शोकाने, विस्कटलेले केस व अस्ताव्यस्त वस्त्रे घेऊन राणी जमिनीवर पडली आणि मूर्छित झाली.
Verse 49
ततो नृपान्त: पुरवर्तिनो जना नराश्च नार्यश्च निशम्य रोदनम् । आगत्य तुल्यव्यसना: सुदु:खिता- स्ताश्च व्यलीकं रुरुदु: कृतागस: ॥ ४९ ॥
हे राजा परीक्षित! रडण्याचा मोठा आवाज ऐकून राजवाड्यातील सर्व स्त्री-पुरुष धावून आले. समान दुःखाने व्याकुळ होऊन तेही रडू लागले. ज्यांनी विष दिले होते त्या राण्याही आपला अपराध जाणून कपटाने रडल्या.
Verse 50
श्रुत्वा मृतं पुत्रमलक्षितान्तकं विनष्टदृष्टि: प्रपतन् स्खलन् पथि । स्नेहानुबन्धैधितया शुचा भृशं विमूर्च्छितोऽनुप्रकृतिर्द्विजैर्वृत: ॥ ५० ॥ पपात बालस्य स पादमूले मृतस्य विस्रस्तशिरोरुहाम्बर: । दीर्घं श्वसन् बाष्पकलोपरोधतो निरुद्धकण्ठो न शशाक भाषितुम् ॥ ५१ ॥
जेव्हा राजा चित्रकेतूने अज्ञात कारणांमुळे आपल्या पुत्राचा मृत्यू झाल्याचे ऐकले, तेव्हा तो जवळजवळ आंधळा झाला. पुत्रावरील अतिशय प्रेमामुळे त्याचा शोक भडकलेल्या अग्नीसारखा वाढला आणि मृत बालकाला पाहण्यासाठी जाताना तो वारंवार घसरून जमिनीवर पडत होता.
Verse 51
श्रुत्वा मृतं पुत्रमलक्षितान्तकं विनष्टदृष्टि: प्रपतन् स्खलन् पथि । स्नेहानुबन्धैधितया शुचा भृशं विमूर्च्छितोऽनुप्रकृतिर्द्विजैर्वृत: ॥ ५० ॥ पपात बालस्य स पादमूले मृतस्य विस्रस्तशिरोरुहाम्बर: । दीर्घं श्वसन् बाष्पकलोपरोधतो निरुद्धकण्ठो न शशाक भाषितुम् ॥ ५१ ॥
मंत्री आणि ब्राह्मणांनी वेढलेल्या राजाने जवळ जाऊन मृत बालकाच्या चरणी बेशुद्ध होऊन अंग टाकले; त्याचे केस आणि वस्त्रे विस्कळीत झाली होती. जेव्हा राजाने दीर्घ श्वास घेत शुद्धीवर आला, तेव्हा त्याचे डोळे अश्रूंनी भरलेले होते आणि कंठ दाटून आल्यामुळे तो काहीही बोलू शकला नाही.
Verse 52
पतिं निरीक्ष्योरुशुचार्पितं तदा मृतं च बालं सुतमेकसन्ततिम् । जनस्य राज्ञी प्रकृतेश्च हृद्रुजं सती दधाना विललाप चित्रधा ॥ ५२ ॥
जेव्हा राणीने आपले पती राजा चित्रकेतू यांना अत्यंत शोकात बुडालेले आणि कुटुंबातील एकुलता एक वारस असलेल्या मृत बालकाला पाहिले, तेव्हा ती विविध प्रकारे विलाप करू लागली. यामुळे राजवाड्यातील सर्व रहिवासी, मंत्री आणि सर्व ब्राह्मणांच्या हृदयातील वेदना अधिकच वाढल्या.
Verse 53
स्तनद्वयं कुङ्कुमपङ्कमण्डितं निषिञ्चती साञ्जनबाष्पबिन्दुभि: । विकीर्य केशान् विगलत्स्रज: सुतं शुशोच चित्रं कुररीव सुस्वरम् ॥ ५३ ॥
राणीच्या डोक्यावर शोभणारी फुलांची माळ गळून पडली आणि तिचे केस विस्कटले. ओघळणाऱ्या अश्रूंनी डोळ्यांतील काजळ विरघळवले आणि कुंकुमाने माखलेले तिचे वक्षस्थळ ओले केले. पुत्राच्या वियोगामुळे विलाप करताना, तिचे मोठ्याने रडणे कुररी पक्ष्याच्या मधुर आवाजासारखे भासत होते.
Verse 54
अहो विधातस्त्वमतीव बालिशो यस्त्वात्मसृष्ट्यप्रतिरूपमीहसे । परे नु जीवत्यपरस्य या मृति- र्विपर्ययश्चेत्त्वमसि ध्रुव: पर: ॥ ५४ ॥
अरे विधात्या! तू खरोखरच अज्ञानी आहेस, कारण वडील जिवंत असताना तू पुत्राचा मृत्यू घडवून आणला आहेस, जे तुझ्याच सृष्टीच्या नियमांच्या विरुद्ध आहे. जर तू हे नियम मोडण्याचा निश्चय केला असेल, तर तू नक्कीच जीवांचा शत्रू आहेस आणि कधीही दयाळू असू शकत नाहीस.
Verse 55
न हि क्रमश्चेदिह मृत्युजन्मनो: शरीरिणामस्तु तदात्मकर्मभि: । य: स्नेहपाशो निजसर्गवृद्धये स्वयं कृतस्ते तमिमं विवृश्चसि ॥ ५५ ॥
हे प्रभो! तुम्ही म्हणाल की पित्याचा पुत्राच्या आयुष्यात मृत्यू किंवा पुत्राचा पित्याच्या आयुष्यात जन्म असा काही नियम नाही; कारण सर्वांचे जन्म-मरण त्यांच्या कर्मफलावरच अवलंबून आहे—तर मग नियंता ईश्वराची गरज काय? आणि जर म्हणाल की प्रकृतीला स्वतः कृतीची शक्ती नाही म्हणून नियंता हवा, तरी तुम्हीच संततीवृद्धीसाठी निर्माण केलेला स्नेहबंध कर्माच्या नावाखाली तोडला; त्यामुळे तुम्ही अनुभवहीन व अविवेकी भासता।
Verse 56
त्वं तात नार्हसि च मां कृपणामनाथां त्यक्तुं विचक्ष्व पितरं तव शोकतप्तम् । अञ्जस्तरेम भवताप्रजदुस्तरं यद् ध्वान्तं न याह्यकरुणेन यमेन दूरम् ॥ ५६ ॥
बाळा, मी दीन व अनाथासारखी शोकाने जळत आहे; तू मला सोडू नकोस। तुझ्या शोकतप्त पित्याकडे पाहा। पुत्राविना आम्हाला घोर अंधकारमय नरकमार्गाचे दुःख भोगावे लागेल; त्या अंधारातून पार नेणारी एकमेव आशा तूच आहेस। म्हणून निर्दयी यमाबरोबर पुढे जाऊ नकोस।
Verse 57
उत्तिष्ठ तात त इमे शिशवो वयस्या- स्त्वामाह्वयन्ति नृपनन्दन संविहर्तुम् । सुप्तश्चिरं ह्यशनया च भवान् परीतो भुङ्क्ष्व स्तनं पिब शुचो हर न: स्वकानाम् ॥ ५७ ॥
बाळा, उठ! राजकुमार, तुझे वयस्य बालक तुला खेळायला बोलावत आहेत. तू फार वेळ झोपलास आणि भुकेने व्याकुळ आहेस; उठून माझे स्तनपान कर, आणि आपल्या लोकांचा शोक दूर कर।
Verse 58
नाहं तनूज ददृशे हतमङ्गला ते मुग्धस्मितं मुदितवीक्षणमाननाब्जम् । किं वा गतोऽस्यपुनरन्वयमन्यलोकं नीतोऽघृणेन न शृणोमि कला गिरस्ते ॥ ५८ ॥
पुत्रा, मी किती अभागी की तुझे ते भोळे हसू आणि आनंदी दृष्टी असलेले कमलमुख आता दिसत नाही. तुझे डोळे कायमचे मिटले आहेत. वाटते, निर्दयीने तुला या लोकातून दुसऱ्या लोकात नेले, जिथून तू परत येणार नाहीस. बाळा, आता तुझा मधुर स्वरही मला ऐकू येत नाही।
Verse 59
श्रीशुक उवाच विलपन्त्या मृतं पुत्रमिति चित्रविलापनै: । चित्रकेतुर्भृशं तप्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह ॥ ५९ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—मृत पुत्रासाठी अशा प्रकारे हृदयविदारक विलाप करणाऱ्या राणीसमवेत, अत्यंत संतप्त राजा चित्रकेतू गळा मोकळा करून मोठ्याने रडू लागला।
Verse 60
तयोर्विलपतो: सर्वे दम्पत्योस्तदनुव्रता: । रुरुदु: स्म नरा नार्य: सर्वमासीदचेतनम् ॥ ६० ॥
राजा-राणी विलाप करू लागल्यावर त्यांच्या सर्व अनुयायी स्त्री-पुरुषही रडू लागले. त्या आकस्मिक आपत्तीने संपूर्ण नगर जणू मूर्च्छित झाले.
Verse 61
एवं कश्मलमापन्नं नष्टसंज्ञमनायकम् । ज्ञात्वाङ्गिरा नाम ऋषिराजगाम सनारद: ॥ ६१ ॥
राजा शोकमोहात बुडून जवळजवळ शुद्ध हरपून बसला आहे हे जाणून महर्षी अङ्गिरा नारद ऋषीसह तेथे आले.
Frequently Asked Questions
Because sattva and tapas can purify behavior and grant clarity, yet one may still seek impersonal liberation or subtle enjoyment (mukti/siddhi). Parīkṣit’s point is that śuddha-bhakti is not merely ethical refinement; it is wholehearted surrender and loving service to the personal Lord. The Bhāgavatam uses this contrast to elevate bhakti as independent (svatantrā) and supremely auspicious, attained chiefly through the mercy of devotees and the Lord.
Citraketu is a king of Śūrasena whose intense desire for a son leads him through joy, tragedy, and eventual spiritual awakening. His narrative functions as the causal and theological background for later events connected to Vṛtrāsura, while also teaching that devotion can be cultivated through reversal of fortune, when sages redirect the heart from attachment to remembrance of Bhagavān.
It frames the episode as a deliberate karmic and pedagogical arrangement: the very object of attachment (the son) becomes the instrument of detachment (vairāgya). In Bhāgavata logic, such reversals are not meaningless cruelty but a means by which the Lord, through His sages, dismantles false shelter and prepares the devotee for higher realization.
The chapter shows that grief is proportionate to possessiveness: the King’s long frustration intensifies his later fixation, and favoritism fuels envy, culminating in tragedy. The lamentations also raise philosophical objections about providence and karma, which are poised to be answered by sage instruction. Thus the narrative demonstrates how material love (based on “mine”) binds the heart, whereas spiritual love ultimately depends on the Lord’s will and leads to liberation.