Adhyaya 12
Bhāgavata-Māhātmya and the Complete Summary of the Śrīmad-Bhāgavatam
बाराव्या स्कंधाच्या उपसंहारात कलियुगाचा अंधार आणि साधनेची तातडी अधोरेखित होते. सूत गोस्वामी भक्तिधर्माला व श्रीकृष्णाला नमस्कार करून श्रीमद्भागवताचा स्कंधानुसार व्यापक सार सांगतात—सर्ग, विसर्ग, निरोध; मन्वंतर व अवतार; वंश व वंशानुचरित; आणि केंद्रस्थानी श्रीकृष्ण-लीला. पुढे निष्कर्षात ते हरिगुणगानयुक्त दिव्य वाणीच खरे मंगल साहित्य आहे असे स्तुतिपूर्वक सांगतात, लौकिक गप्पांशी तुलना करून भेद दाखवतात, आणि ‘नमो हरि’चा अनायास उच्चारही पावन करतो असे घोषित करतात. एकादशी-द्वादशी व तीर्थस्थळी श्रवण-पठणाचे फल सांगून, कृष्णाच्या मधुर लीलांनी परमतत्त्व प्रकाशित करणारे आदर्श वक्ते शुकदेव गोस्वामी यांना सूत प्रणाम करतात; आश्रय हरिच असून भागवत-श्रवण व कीर्तनाने तो सुलभ होतो।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच नमो धर्माय महते नम: कृष्णाय वेधसे । ब्रह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान् वक्ष्ये सनातनान् ॥ १ ॥
सूत म्हणाला: परम धर्म—भक्तीसेवा—यास नमस्कार, सृष्टिकर्ता भगवान् कृष्णास नमस्कार; आणि सर्व ब्राह्मणांना प्रणाम करून मी आता सनातन धर्मतत्त्वे सांगीन।
Verse 2
एतद् व: कथितं विप्रा विष्णोश्चरितमद्भुतम् । भवद्भिर्यदहं पृष्टो नराणां पुरुषोचितम् ॥ २ ॥
हे विप्रहो, तुम्ही जसे मला विचारले तसे मी तुम्हाला भगवान् विष्णूंचे अद्भुत चरित्र सांगितले. अशा कथा ऐकणे हेच खऱ्या अर्थाने मनुष्याला शोभणारे कर्तव्य आहे।
Verse 3
अत्र सङ्कीर्तित: साक्षात् सर्वपापहरो हरि: । नारायणो हृषीकेशो भगवान् सात्वतां पति: ॥ ३ ॥
या ग्रंथात साक्षात् हरिचे संकीर्तन आहे, जो आपल्या भक्तांचे सर्व पाप नष्ट करतो. तोच प्रभु नारायण, हृषीकेश आणि सात्वतांचा स्वामी म्हणून महिमामंडित आहे।
Verse 4
अत्र ब्रह्म परं गुह्यं जगत: प्रभवाप्ययम् । ज्ञानं च तदुपाख्यानं प्रोक्तं विज्ञानसंयुतम् ॥ ४ ॥
येथे परम ब्रह्माचे गूढ रहस्य, या जगताची उत्पत्ती व प्रलय यांचे कारण वर्णिले आहे। त्याचे दिव्य ज्ञान, साधना-विधी आणि अनुभूतीयुक्त विज्ञानही सांगितले आहे।
Verse 5
भक्तियोग: समाख्यातो वैराग्यं च तदाश्रयम् । पारीक्षितमुपाख्यानं नारदाख्यानमेव च ॥ ५ ॥
येथे भक्तियोगाचे सविस्तर वर्णन आहे आणि त्यावर आधारलेले वैराग्यही सांगितले आहे। तसेच महाराज परीक्षितांची कथा व नारदमुनींचे आख्यानही वर्णिले आहे।
Verse 6
प्रायोपवेशो राजर्षेर्विप्रशापात् परीक्षित: । शुकस्य ब्रह्मर्षभस्य संवादश्च परीक्षित: ॥ ६ ॥
विप्रपुत्राच्या शापामुळे राजर्षी परीक्षितांनी प्रायोपवेश—मरणापर्यंत उपवास—केला, हेही वर्णिले आहे। तसेच ब्राह्मणश्रेष्ठ शुकदेव गोस्वामी यांच्याशी परीक्षितांचा संवादही सांगितला आहे।
Verse 7
योगधारणयोत्क्रान्ति: संवादो नारदाजयो: । अवतारानुगीतं च सर्ग: प्राधानिकोऽग्रत: ॥ ७ ॥
योगधारणेद्वारे मरणकाळी मुक्ती कशी मिळते याचे वर्णन आहे। नारद व ब्रह्मा यांचा संवाद, भगवंतांच्या अवतारांची गणना, तसेच अव्यक्त प्रकृतीपासून क्रमशः सृष्टीची प्राधानिक रचना येथे सांगितली आहे।
Verse 8
विदुरोद्धवसंवाद: क्षत्तृमैत्रेययोस्तत: । पुराणसंहिताप्रश्नो महापुरुषसंस्थिति: ॥ ८ ॥
विदुर-उद्धव यांचा संवाद आणि नंतर क्षत्ता (विदुर) व मैत्रेय यांचा संवाद वर्णिला आहे। या पुराणसंहितेच्या विषयावरील प्रश्न, तसेच प्रलयकाळी महापुरुषाच्या देहात सृष्टीचे विलयन व समाप्तीही सांगितली आहे।
Verse 9
तत: प्राकृतिक: सर्ग: सप्त वैकृतिकाश्च ये । ततो ब्रह्माण्डसम्भूतिर्वैराज: पुरुषो यत: ॥ ९ ॥
नंतर प्रकृतीच्या गुणक्षोभातून झालेली सृष्टी, तत्त्व-विकारांचे सात टप्पे, आणि ब्रह्मांड-अंडाची निर्मिती—ज्यातून भगवंतांचा विराट (वैराज) पुरुष प्रकट होतो—हे सर्व सविस्तर वर्णिले आहे।
Verse 10
कालस्य स्थूलसूक्ष्मस्य गति: पद्मसमुद्भव: । भुव उद्धरणेऽम्भोधेर्हिरण्याक्षवधो यथा ॥ १० ॥
काळाची स्थूल व सूक्ष्म गती, गर्भोदकशायी विष्णूच्या नाभीतून कमळाचा उदय, आणि पृथ्वीच्या उद्धारावेळी गर्भोदक-सागरात हिरण्याक्षाचा वध—हेही विषय वर्णिले आहेत।
Verse 11
ऊर्ध्वतिर्यगवाक्सर्गो रुद्रसर्गस्तथैव च । अर्धनारीश्वरस्याथ यत: स्वायम्भुवो मनु: ॥ ११ ॥
भागवतात देवता, पशु आणि आसुरी योन्यांची सृष्टी; भगवान रुद्रांचा प्राकट्य; तसेच अर्धनारीश्वरापासून स्वायंभुव मनूचा उदय—हेही वर्णिले आहे।
Verse 12
शतरूपा च या स्त्रीणामाद्या प्रकृतिरुत्तमा । सन्तानो धर्मपत्नीनां कर्दमस्य प्रजापते: ॥ १२ ॥
स्त्रियांमध्ये आद्य व उत्तम शतरूपेचा प्राकट्य—जी मनूची श्रेष्ठ पत्नी होती—आणि प्रजापती कर्दमाच्या धर्मपत्नींचा संततीविस्तार—हेही वर्णिले आहे।
Verse 13
अवतारो भगवत: कपिलस्य महात्मन: । देवहूत्याश्च संवाद: कपिलेन च धीमता ॥ १३ ॥
भागवतात भगवंतांच्या महात्मा कपिलावताराचे वर्णन आहे, तसेच त्या परम बुद्धिमान कपिल आणि त्यांची माता देवहूती यांचा संवादही नोंदविला आहे।
Verse 14
नवब्रह्मसमुत्पत्तिर्दक्षयज्ञविनाशनम् । ध्रुवस्य चरितं पश्चात्पृथो: प्राचीनबर्हिष: ॥ १४ ॥ नारदस्य च संवादस्तत: प्रैयव्रतं द्विजा: । नाभेस्ततोऽनु चरितमृषभस्य भरतस्य च ॥ १५ ॥
येथे नव महान ब्राह्मणांची संतती, दक्षयज्ञाचा विनाश, ध्रुव महाराजांचे चरित्र, त्यानंतर राजा पृथू व राजा प्राचीनबर्हि यांच्या कथा, प्राचीनबर्हि व नारद यांचा संवाद आणि महाराज प्रियव्रतांचे जीवन वर्णिले आहे. पुढे, हे ब्राह्मणहो, भागवतात राजा नाभि, भगवान ऋषभ आणि राजा भरत यांच्या गुणकर्मांचेही वर्णन आहे।
Verse 15
नवब्रह्मसमुत्पत्तिर्दक्षयज्ञविनाशनम् । ध्रुवस्य चरितं पश्चात्पृथो: प्राचीनबर्हिष: ॥ १४ ॥ नारदस्य च संवादस्तत: प्रैयव्रतं द्विजा: । नाभेस्ततोऽनु चरितमृषभस्य भरतस्य च ॥ १५ ॥
येथे नव महान ब्राह्मणांची संतती, दक्षयज्ञाचा विनाश, ध्रुव महाराजांचे चरित्र, त्यानंतर राजा पृथू व राजा प्राचीनबर्हि यांच्या कथा, प्राचीनबर्हि व नारद यांचा संवाद आणि महाराज प्रियव्रतांचे जीवन वर्णिले आहे. पुढे, हे ब्राह्मणहो, भागवतात राजा नाभि, भगवान ऋषभ आणि राजा भरत यांच्या गुणकर्मांचेही वर्णन आहे।
Verse 16
द्वीपवर्षसमुद्राणां गिरिनद्युपवर्णनम् । ज्योतिश्चक्रस्य संस्थानं पातालनरकस्थिति: ॥ १६ ॥
भागवतात पृथ्वीवरील द्वीप, वर्ष, समुद्र, पर्वत व नद्यांचे सविस्तर वर्णन आहे. तसेच ज्योतिश्चक्राची रचना आणि पाताळलोक व नरकातील स्थितीही सांगितली आहे।
Verse 17
दक्षजन्म प्रचेतोभ्यस्तत्पुत्रीणां च सन्तति: । यतो देवासुरनरास्तिर्यङ्नगखगादय: ॥ १७ ॥
प्रचेतांच्या पुत्ररूपाने प्रजापती दक्षाचा पुनर्जन्म आणि दक्षाच्या कन्यांची संतती—ज्यांपासून देव, असुर, मनुष्य, पशु, नाग, पक्षी इत्यादी जाती प्रवर्तित झाल्या—हे सर्व येथे वर्णिले आहे।
Verse 18
त्वाष्ट्रस्य जन्म निधनं पुत्रयोश्च दितेर्द्विजा: । दैत्येश्वरस्य चरितं प्रह्लादस्य महात्मन: ॥ १८ ॥
हे द्विजहो, येथे त्वाष्ट्रपुत्र वृत्रासुराचा जन्म व निधन, तसेच दितीचे पुत्र हिरण्याक्ष व हिरण्यकशिपू यांचे जन्म-मरण वर्णिले आहे; आणि दितिवंशातील श्रेष्ठ महात्मा प्रह्लादाचे चरित्रही सांगितले आहे।
Verse 19
मन्वन्तरानुकथनं गजेन्द्रस्य विमोक्षणम् । मन्वन्तरावताराश्च विष्णोर्हयशिरादय: ॥ १९ ॥
प्रत्येक मन्वंतराचे कथन, गजेन्द्राचे विमोचन, तसेच प्रत्येक मन्वंतरातील भगवान विष्णूंचे विशेष अवतार—हयशीर्षादी—येथेही वर्णिले आहेत।
Verse 20
कौर्मं मात्स्यं नारसिंहं वामनं च जगत्पते: । क्षीरोदमथनं तद्वदमृतार्थे दिवौकसाम् ॥ २० ॥
भागवतात जगत्पतीचे कूर्म, मत्स्य, नरसिंह व वामन रूपातील अवतार, तसेच अमृतासाठी देवांनी केलेले क्षीरसागर-मंथनही वर्णिले आहे।
Verse 21
देवासुरमहायुद्धं राजवंशानुकीर्तनम् । इक्ष्वाकुजन्म तद्वंश: सुद्युम्नस्य महात्मन: ॥ २१ ॥
देव-दानवांच्या महायुद्धाचा वृत्तांत, विविध राजवंशांचे क्रमवार वर्णन, इक्ष्वाकूचा जन्म व त्याचा वंश, तसेच धर्मात्मा सुद्युम्नाचा वंश—हे सर्व या ग्रंथात आले आहे।
Verse 22
इलोपाख्यानमत्रोक्तं तारोपाख्यानमेव च । सूर्यवंशानुकथनं शशादाद्या नृगादय: ॥ २२ ॥
येथे इला व तारा यांच्या कथा, तसेच सूर्यवंशाच्या वंशजांचे वर्णन—शशादापासून नृगादीपर्यंत—सांगितले आहे।
Verse 23
सौकन्यं चाथ शर्याते: ककुत्स्थस्य च धीमत: । खट्वाङ्गस्य च मान्धातु: सौभरे: सगरस्य च ॥ २३ ॥
सुकन्या, शर्याती, धीमान ककुत्स्थ, खट्वाङ्ग, मान्धाता, सौभरि आणि सगर—यांच्या चरित्रांचे वर्णनही येथे केले आहे।
Verse 24
रामस्य कोशलेन्द्रस्य चरितं किल्बिषापहम् । निमेरङ्गपरित्यागो जनकानां च सम्भव: ॥ २४ ॥
श्रीमद्भागवतात कोशलेंद्र भगवान श्रीरामचंद्रांचे पावन चरित्र वर्णिले आहे, जे पापांचा नाश करते. तसेच राजा निमीचा देहत्याग आणि जनकवंशाचा उद्भवही सांगितला आहे.
Verse 25
रामस्य भार्गवेन्द्रस्य नि:क्षत्रीकरणं भुव: । ऐलस्य सोमवंशस्य ययातेर्नहुषस्य च ॥ २५ ॥ दौष्मन्तेर्भरतस्यापि शान्तनोस्तत्सुतस्य च । ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशोऽनुकीर्तित: ॥ २६ ॥
श्रीमद्भागवतात भृगुवंशश्रेष्ठ भगवान परशुरामांनी पृथ्वीवरील क्षत्रियांचा संहार केला, असे वर्णन आहे. तसेच सोमवंशातील ऐल, ययाति, नहुष, दुष्यंतपुत्र भरत, शान्तनु व शान्तनुपुत्र भीष्म यांची चरित्रे आणि ययातीच्या ज्येष्ठ पुत्र यदूने स्थापिलेला यदुवंशही कीर्तित आहे.
Verse 26
रामस्य भार्गवेन्द्रस्य नि:क्षत्रीकरणं भुव: । ऐलस्य सोमवंशस्य ययातेर्नहुषस्य च ॥ २५ ॥ दौष्मन्तेर्भरतस्यापि शान्तनोस्तत्सुतस्य च । ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशोऽनुकीर्तित: ॥ २६ ॥
श्रीमद्भागवतात भृगुवंशश्रेष्ठ भगवान परशुरामांनी पृथ्वीवरील क्षत्रियांचा संहार केला, असे वर्णन आहे. तसेच सोमवंशातील ऐल, ययाति, नहुष, दुष्यंतपुत्र भरत, शान्तनु व शान्तनुपुत्र भीष्म यांची चरित्रे आणि ययातीच्या ज्येष्ठ पुत्र यदूने स्थापिलेला यदुवंशही कीर्तित आहे.
Verse 27
यत्रावतीर्णो भगवान् कृष्णाख्यो जगदीश्वर: । वसुदेवगृहे जन्म ततो वृद्धिश्च गोकुले ॥ २७ ॥
ज्या यदुवंशात जगदीश्वर भगवान श्रीकृष्ण अवतरले, वसुदेवांच्या घरी त्यांचा जन्म झाला आणि नंतर गोकुळात त्यांचे पालन-पोषण व वाढ झाली—हे सर्व सविस्तर वर्णिले आहे.
Verse 28
तस्य कर्माण्यपाराणि कीर्तितान्यसुरद्विष: । पूतनासुपय:पानं शकटोच्चाटनं शिशो: ॥ २८ ॥ तृणावर्तस्य निष्पेषस्तथैव बकवत्सयो: । अघासुरवधो धात्रा वत्सपालावगूहनम् ॥ २९ ॥
असुरद्वेषी श्रीकृष्णांच्या अपार लीलाही कीर्तित आहेत—पूतनेचे स्तन्य पिताना तिचे प्राणहरण, शिशूने शकट फोडणे, तृणावर्ताचा नाश, बकासुर व वत्सासुराचा वध, अघासुरसंहार, तसेच धाता ब्रह्माने वासरे व गोपसखा गुहेत लपविल्यावर घडलेली लीला।
Verse 29
तस्य कर्माण्यपाराणि कीर्तितान्यसुरद्विष: । पूतनासुपय:पानं शकटोच्चाटनं शिशो: ॥ २८ ॥ तृणावर्तस्य निष्पेषस्तथैव बकवत्सयो: । अघासुरवधो धात्रा वत्सपालावगूहनम् ॥ २९ ॥
असुरांचा शत्रू श्रीकृष्ण यांच्या अपरंपार लीलांचे कीर्तन झाले आहे—पूतनेचे स्तन्य पिताना तिचे प्राणहरण, बालकाने शकट फोडणे, तृणावर्ताचा चुरडून नाश, बकासुर‑वत्सासुर‑अघासुर वध, आणि ब्रह्माने वासरे व गोपसखे गुहेत लपविल्याची लीला।
Verse 30
धेनुकस्य सहभ्रातु: प्रलम्बस्य च सङ्क्षय: । गोपानां च परित्राणं दावाग्ने: परिसर्पत: ॥ ३० ॥
धेनुकासुर व त्याच्या साथीदारांचा तसेच प्रलंबासुराचा संहार, आणि सर्वत्र पसरलेल्या दावाग्नीतून गोपबालांचे रक्षण—ही सर्व श्रीकृष्ण व श्रीबलरामांची चरित्रलीला भागवतात वर्णिली आहे।
Verse 31
दमनं कालियस्याहेर्महाहेर्नन्दमोक्षणम् । व्रतचर्या तु कन्यानां यत्र तुष्टोऽच्युतो व्रतै: ॥ ३१ ॥ प्रसादो यज्ञपत्नीभ्यो विप्राणां चानुतापनम् । गोवर्धनोद्धारणं च शक्रस्य सुरभेरथ ॥ ३२ ॥ यज्ञाभिषेक: कृष्णस्य स्त्रीभि: क्रीडा च रात्रिषु । शङ्खचूडस्य दुर्बुद्धेर्वधोऽरिष्टस्य केशिन: ॥ ३३ ॥
कालिय नागाचे दमन, महा-सर्पापासून नंद महाराजांची मुक्तता, कुमारिका गोपींची कठोर व्रतचर्या ज्याने अच्युत प्रसन्न झाले; यज्ञपत्नी ब्राह्मणींवर कृपा व ब्राह्मणांचा पश्चात्ताप; गोवर्धन उचलणे आणि नंतर इंद्र व सुरभीकडून पूजन‑अभिषेक; रात्री गोपींसह क्रीडा; तसेच शंखचूड, अरिष्ट व केशी या दुर्बुद्धी दैत्यांचा वध—या लीलांचे विस्तृत वर्णन आहे।
Verse 32
दमनं कालियस्याहेर्महाहेर्नन्दमोक्षणम् । व्रतचर्या तु कन्यानां यत्र तुष्टोऽच्युतो व्रतै: ॥ ३१ ॥ प्रसादो यज्ञपत्नीभ्यो विप्राणां चानुतापनम् । गोवर्धनोद्धारणं च शक्रस्य सुरभेरथ ॥ ३२ ॥ यज्ञाभिषेक: कृष्णस्य स्त्रीभि: क्रीडा च रात्रिषु । शङ्खचूडस्य दुर्बुद्धेर्वधोऽरिष्टस्य केशिन: ॥ ३३ ॥
कालिय नागाचे दमन, महा-सर्पापासून नंद महाराजांची मुक्तता, कुमारिका गोपींची कठोर व्रतचर्या ज्याने अच्युत प्रसन्न झाले; यज्ञपत्नी ब्राह्मणींवर कृपा व ब्राह्मणांचा पश्चात्ताप; गोवर्धन उचलणे आणि नंतर इंद्र व सुरभीकडून पूजन‑अभिषेक; रात्री गोपींसह क्रीडा; तसेच शंखचूड, अरिष्ट व केशी या दुर्बुद्धी दैत्यांचा वध—या लीलांचे विस्तृत वर्णन आहे।
Verse 33
दमनं कालियस्याहेर्महाहेर्नन्दमोक्षणम् । व्रतचर्या तु कन्यानां यत्र तुष्टोऽच्युतो व्रतै: ॥ ३१ ॥ प्रसादो यज्ञपत्नीभ्यो विप्राणां चानुतापनम् । गोवर्धनोद्धारणं च शक्रस्य सुरभेरथ ॥ ३२ ॥ यज्ञाभिषेक: कृष्णस्य स्त्रीभि: क्रीडा च रात्रिषु । शङ्खचूडस्य दुर्बुद्धेर्वधोऽरिष्टस्य केशिन: ॥ ३३ ॥
कालिय नागाचे दमन, महा-सर्पापासून नंद महाराजांची मुक्तता, कुमारिका गोपींची कठोर व्रतचर्या ज्याने अच्युत प्रसन्न झाले; यज्ञपत्नी ब्राह्मणींवर कृपा व ब्राह्मणांचा पश्चात्ताप; गोवर्धन उचलणे आणि नंतर इंद्र व सुरभीकडून पूजन‑अभिषेक; रात्री गोपींसह क्रीडा; तसेच शंखचूड, अरिष्ट व केशी या दुर्बुद्धी दैत्यांचा वध—या लीलांचे विस्तृत वर्णन आहे।
Verse 34
अक्रूरागमनं पश्चात् प्रस्थानं रामकृष्णयो: । व्रजस्त्रीणां विलापश्च मथुरालोकनं तत: ॥ ३४ ॥
भागवतात अक्रूराचे आगमन, त्यानंतर श्रीकृष्ण-बलरामांचे व्रजातून प्रस्थान, व्रजगोपिकांचा करुण विलाप आणि पुढे मथुरादर्शन यांचे वर्णन आहे।
Verse 35
गजमुष्टिकचाणूरकंसादीनां तथा वध: । मृतस्यानयनं सूनो: पुन: सान्दीपनेर्गुरो: ॥ ३५ ॥
यात कुबलयापीड हत्ती, मुष्टिक-चाणूर मल्ल, कंस इत्यादींचा वध, तसेच गुरु सांदीपनी मुनींच्या मृत पुत्राला श्रीकृष्णांनी परत आणल्याचे वर्णनही आहे।
Verse 36
मथुरायां निवसता यदुचक्रस्य यत्प्रियम् । कृतमुद्धवरामाभ्यां युतेन हरिणा द्विजा: ॥ ३६ ॥
हे द्विजांनो, हा ग्रंथ सांगतो की मथुरेत निवास करताना उद्धव व बलराम यांच्या संगतीत भगवान हरिने यदुवंशाच्या प्रीत्यर्थ कोणत्या लीला केल्या।
Verse 37
जरासन्धसमानीतसैन्यस्य बहुशो वध: । घातनं यवनेन्द्रस्य कुशस्थल्या निवेशनम् ॥ ३७ ॥
जरासंधाने आणलेल्या अनेक सैन्यांचा वारंवार संहार, यवनराज कालयवनाचा वध आणि कुशस्थलीत द्वारका नगरीची स्थापना यांचेही वर्णन आहे।
Verse 38
आदानं पारिजातस्य सुधर्माया: सुरालयात् । रुक्मिण्या हरणं युद्धे प्रमथ्य द्विषतो हरे: ॥ ३८ ॥
यातही वर्णन आहे की भगवान कृष्ण स्वर्गातून पारिजात वृक्ष व सुधर्मा सभा घेऊन आले, आणि युद्धात शत्रूंना पराभूत करून रुक्मिणीचे हरण केले।
Verse 39
हरस्य जृम्भणं युद्धे बाणस्य भुजकृन्तनम् । प्राग्ज्योतिषपतिं हत्वा कन्यानां हरणं च यत् ॥ ३९ ॥
येथे वर्णन आहे—बाणासुराच्या युद्धात श्रीकृष्णांनी शंकरांना जांभई आणून पराभूत केले, बाणासुराचे बाहू छेदले, प्राग्ज्योतिषपुराच्या अधिपतीचा वध करून तेथील बंदी कन्यांचा उद्धार केला।
Verse 40
चैद्यपौण्ड्रकशाल्वानां दन्तवक्रस्य दुर्मते: । शम्बरो द्विविद: पीठो मुर: पञ्चजनादय: ॥ ४० ॥ माहात्म्यं च वधस्तेषां वाराणस्याश्च दाहनम् । भारावतरणं भूमेर्निमित्तीकृत्य पाण्डवान् ॥ ४१ ॥
येथे चेदीराज, पौण्ड्रक, शाल्व, दुर्मती दन्तवक्र, शम्बर, द्विविद, पीठ, मुर, पञ्चजन इत्यादी दैत्यांचे पराक्रम व वध, वाराणसीचे दहन, तसेच पांडवांना निमित्त करून कुरुक्षेत्रयुद्धात श्रीकृष्णांनी पृथ्वीचा भार उतरविला, असे वर्णन आहे।
Verse 41
चैद्यपौण्ड्रकशाल्वानां दन्तवक्रस्य दुर्मते: । शम्बरो द्विविद: पीठो मुर: पञ्चजनादय: ॥ ४० ॥ माहात्म्यं च वधस्तेषां वाराणस्याश्च दाहनम् । भारावतरणं भूमेर्निमित्तीकृत्य पाण्डवान् ॥ ४१ ॥
येथे चेदीराज, पौण्ड्रक, शाल्व, दुर्मती दन्तवक्र, शम्बर, द्विविद, पीठ, मुर, पञ्चजन इत्यादी दैत्यांचे पराक्रम व वध, वाराणसीचे दहन, तसेच पांडवांना निमित्त करून कुरुक्षेत्रयुद्धात श्रीकृष्णांनी पृथ्वीचा भार उतरविला, असे वर्णन आहे।
Verse 42
विप्रशापापदेशेन संहार: स्वकुलस्य च । उद्धवस्य च संवादो वसुदेवस्य चाद्भुत: ॥ ४२ ॥ यत्रात्मविद्या ह्यखिला प्रोक्ता धर्मविनिर्णय: । ततो मर्त्यपरित्याग आत्मयोगानुभावत: ॥ ४३ ॥
येथे ब्राह्मणांच्या शापाचे निमित्त करून प्रभूंनी आपल्या कुलाचा संहार, नारदांसह वसुदेवांचा अद्भुत संवाद, तसेच उद्धव-कृष्ण संवाद—ज्यात संपूर्ण आत्मविद्या व धर्मनिर्णय सांगितला आहे—आणि नंतर स्वात्मयोग-शक्तीने श्रीकृष्णांनी मर्त्यलोकाचा त्याग केला, हे सर्व भागवतात वर्णिले आहे।
Verse 43
विप्रशापापदेशेन संहार: स्वकुलस्य च । उद्धवस्य च संवादो वसुदेवस्य चाद्भुत: ॥ ४२ ॥ यत्रात्मविद्या ह्यखिला प्रोक्ता धर्मविनिर्णय: । ततो मर्त्यपरित्याग आत्मयोगानुभावत: ॥ ४३ ॥
येथे ब्राह्मणांच्या शापाचे निमित्त करून प्रभूंनी आपल्या कुलाचा संहार, नारदांसह वसुदेवांचा अद्भुत संवाद, तसेच उद्धव-कृष्ण संवाद—ज्यात संपूर्ण आत्मविद्या व धर्मनिर्णय सांगितला आहे—आणि नंतर स्वात्मयोग-शक्तीने श्रीकृष्णांनी मर्त्यलोकाचा त्याग केला, हे सर्व भागवतात वर्णिले आहे।
Verse 44
युगलक्षणवृत्तिश्च कलौ नृणामुपप्लव: । चतुर्विधश्च प्रलय उत्पत्तिस्त्रिविधा तथा ॥ ४४ ॥
या ग्रंथात युगांची लक्षणे व वृत्ती, कलियुगातील मनुष्यांचा उपद्रव, प्रलयाचे चार प्रकार आणि सृष्टीचे तीन प्रकारही वर्णिले आहेत।
Verse 45
देहत्यागश्च राजर्षेर्विष्णुरातस्य धीमत: । शाखाप्रणयनमृषेर्मार्कण्डेयस्य सत्कथा । महापुरुषविन्यास: सूर्यस्य जगदात्मन: ॥ ४५ ॥
येथे धीमान राजर्षी विष्णुरात (परीक्षित) यांचा देहत्याग, व्यासदेवांनी वेदशाखांचे प्रवर्तन कसे केले याचे विवेचन, मार्कण्डेय ऋषींची पावन कथा, तसेच जगदात्मा सूर्यरूपासह भगवंताच्या विराट्रूपाची सविस्तर रचना वर्णिली आहे।
Verse 46
इति चोक्तं द्विजश्रेष्ठा यत्पृष्टोऽहमिहास्मि व: । लीलावतारकर्माणि कीर्तितानीह सर्वश: ॥ ४६ ॥
हे द्विजश्रेष्ठांनो! तुम्ही जे विचारले होते ते मी येथे यथार्थ सांगितले. या ग्रंथात भगवंताच्या लीलावतारांच्या कर्मांचे सर्वथा सविस्तर कीर्तन केले आहे।
Verse 47
पतित: स्खलितश्चार्त: क्षुत्त्वा वा विवशो गृणन् । हरये नम इत्युच्चैर्मुच्यते सर्वपातकात् ॥ ४७ ॥
पडताना, घसरताना, वेदनेत किंवा शिंकताना देखील जर कोणी विवश होऊन मोठ्याने “हरये नमः” असे उच्चारले, तर तो सर्व पापांतून मुक्त होतो।
Verse 48
सङ्कीर्त्यमानो भगवाननन्त: श्रुतानुभावो व्यसनं हि पुंसाम् । प्रविश्य चित्तं विधुनोत्यशेषं यथा तमोऽर्कोऽभ्रमिवातिवात: ॥ ४८ ॥
अनंत भगवानाचे यथायोग्य संकीर्तन केले किंवा केवळ त्यांचा प्रभाव ऐकला तरी, ते स्वतः अंतःकरणात प्रवेश करून सर्व दुःख-दुर्दैव झटकून टाकतात—जसे सूर्य अंधार दूर करतो किंवा प्रचंड वारा ढग उडवून लावतो।
Verse 49
मृषा गिरस्ता ह्यसतीरसत्कथा न कथ्यते यद् भगवानधोक्षज: । तदेव सत्यं तदुहैव मङ्गलं तदेव पुण्यं भगवद्गुणोदयम् ॥ ४९ ॥
जी वाणी अधोक्षज भगवंतांचे वर्णन करत नाही व क्षणभंगुर विषयांत रमते, ती खोटी व निष्फळ आहे. ज्यातून भगवद्गुण प्रकटतात तीच वाणी सत्य, मंगल व पुण्य आहे.
Verse 50
तदेव रम्यं रुचिरं नवं नवं तदेव शश्वन्मनसो महोत्सवम् । तदेव शोकार्णवशोषणं नृणां यदुत्तम:श्लोकयशोऽनुगीयते ॥ ५० ॥
उत्तमःश्लोक भगवंतांचे यशोगानच रम्य, रुचिर आणि नित्य नवे आहे. तेच मनासाठी अखंड महोत्सव असून मनुष्यांच्या शोकसागराला आटवते.
Verse 51
न यद् वचश्चित्रपदं हरेर्यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् । तद् ध्वाङ्क्षतीर्थं न तु हंससेवितं यत्राच्युतस्तत्र हि साधवोऽमला: ॥ ५१ ॥
जी वाणी कितीही अलंकृत असली तरी जगत् पावन करणाऱ्या हरिचे यश कधीच गात नाही, ती कावळ्यांच्या तीर्थासारखी आहे; हंस तिथे जात नाहीत. जिथे अच्युत आहेत तिथेच निर्मळ साधू असतात.
Verse 52
तद्वाग्विसर्गो जनताघसम्प्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि । नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि य- च्छृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधव: ॥ ५२ ॥
याउलट, अनंत भगवंतांच्या नाम-यशाने अंकित अशी वाङ्मय-सृष्टी, प्रत्येक श्लोक जरी नीट बांधलेला नसला तरी, जनतेच्या पापांना वाहून नेणारी पूरधारा आहे. असे ग्रंथ शुद्ध साधू ऐकतात, गातात व स्वीकारतात.
Verse 53
नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् । कुत: पुन: शश्वदभद्रमीश्वरे न ह्यर्पितं कर्म यदप्यनुत्तमम् ॥ ५३ ॥
अच्युत-भावाविना नैष्कर्म्यही शोभत नाही, आणि निर्मळ निरंजन ज्ञानही भगवद्भावाशिवाय सुंदर दिसत नाही. मग ईश्वराला अर्पण न केलेले कर्म, कितीही उत्तम असले तरी, त्याचा काय उपयोग?
Verse 54
यश:श्रियामेव परिश्रम: परो वर्णाश्रमाचारतप:श्रुतादिषु । अविस्मृति: श्रीधरपादपद्मयो- र्गुणानुवादश्रवणादरादिभि: ॥ ५४ ॥
वर्णाश्रमधर्म, तप आणि वेदश्रवण इत्यादींतील मोठा परिश्रम बहुतेक वेळा लौकिक यश व संपत्तीच देतो. पण लक्ष्मीपती श्रीधरांच्या दिव्य गुणांचे आदराने, लक्षपूर्वक श्रवण केल्याने त्यांच्या चरणकमळांचे अविस्मरण प्राप्त होते।
Verse 55
अविस्मृति: कृष्णपदारविन्दयो: क्षिणोत्यभद्राणि च शं तनोति । सत्त्वस्य शुद्धिं परमात्मभक्तिं ज्ञानं च विज्ञानविरागयुक्तम् ॥ ५५ ॥
भगवान कृष्णांच्या चरणकमळांचे अविस्मरण सर्व अशुभ नष्ट करते आणि परम कल्याण प्रदान करते। ते अंतःकरण शुद्ध करते, परमात्म्यावरील भक्ती देते, तसेच अनुभूती व वैराग्ययुक्त ज्ञानही प्रदान करते।
Verse 56
यूयं द्विजाग्र्या बत भूरिभागा यच्छश्वदात्मन्यखिलात्मभूतम् । नारायणं देवमदेवमीश- मजस्रभावा भजताविवेश्य ॥ ५६ ॥
हे द्विजश्रेष्ठांनो, तुम्ही खरोखरच अत्यंत भाग्यवान आहात; कारण सर्वांचा आत्मा, सर्वोच्च नियंता, देवांनाही अधिपती असलेल्या श्री नारायणांना तुम्ही हृदयात नित्य स्थापन केले आहे. त्यांच्याविषयी तुमची अविचल प्रीती आहे; म्हणून त्यांचीच उपासना करा।
Verse 57
अहं च संस्मारित आत्मतत्त्वं श्रुतं पुरा मे परमर्षिवक्त्रात् । प्रायोपवेशे नृपते: परीक्षित: सदस्यृषीणां महतां च शृण्वताम् ॥ ५७ ॥
मीही आता परमर्षी शुकदेव गोस्वामींच्या मुखातून पूर्वी ऐकलेले आत्मतत्त्वज्ञान पूर्णपणे स्मरणात आणले आहे। राजा परीक्षित मृत्यूपर्यंत उपवास करून बसले असताना, महान ऋषींच्या सभेत त्यांच्या श्रवणकाळी मीही उपस्थित होतो।
Verse 58
एतद्व: कथितं विप्रा: कथनीयोरुकर्मण: । माहात्म्यं वासुदेवस्य सर्वाशुभविनाशनम् ॥ ५८ ॥
हे विप्रांनो, मी तुम्हाला वासुदेव भगवानांच्या महिमेचे वर्णन केले आहे; त्यांच्या अद्भुत कर्मांचे गुणगान करणेच योग्य आहे. ही कथा सर्व अशुभाचा नाश करणारी आहे।
Verse 59
य एतत् श्रावयेन्नित्यं यामक्षणमनन्यधी: । श्लोकमेकं तदर्धं वा पादं पादार्धमेव वा । श्रद्धावान् योऽनुशृणुयात् पुनात्यात्मानमेव स: ॥ ५९ ॥
जो अविचल बुद्धीने प्रतिक्षणी नित्य या भागवताचे पठण/श्रवण करतो, आणि जो श्रद्धेने एक श्लोक, अर्धा श्लोक, एक पाद किंवा अर्धपादही ऐकतो—तो निश्चयाने आपल्या आत्म्याला पवित्र करतो।
Verse 60
द्वादश्यामेकादश्यां वा शृण्वन्नायुष्यवान्भवेत् । पठत्यनश्नन् प्रयतस्पूतो भवति पातकात् ॥ ६० ॥
एकादशी किंवा द्वादशीच्या दिवशी जो हे भागवत ऐकतो तो दीर्घायुषी होतो; आणि जो उपवास करून प्रयत्नपूर्वक याचे पठण करतो तो पापांपासून शुद्ध होतो।
Verse 61
पुष्करे मथुरायां च द्वारवत्यां यतात्मवान् । उपोष्य संहितामेतां पठित्वा मुच्यते भयात् ॥ ६१ ॥
पुष्कर, मथुरा किंवा द्वारकेत जो मन संयमित ठेवून उपवास करतो आणि ही संहिता पठण/अध्ययन करतो, तो सर्व भयापासून मुक्त होतो।
Verse 62
देवता मुनय: सिद्धा: पितरो मनवो नृपा: । यच्छन्ति कामान् गृणत: शृण्वतो यस्य कीर्तनात् ॥ ६२ ॥
जो या पुराणाचे कीर्तन करतो किंवा श्रवण करतो, त्याला देवता, मुनी, सिद्ध, पितर, मनू आणि पृथ्वीवरील राजे सर्व इच्छित वस्तू प्रदान करतात।
Verse 63
ऋचो यजूंषि सामानि द्विजोऽधीत्यानुविन्दते । मधुकुल्या घृतकुल्या: पय:कुल्याश्च तत्फलम् ॥ ६३ ॥
ऋग्, यजुर् आणि सामवेदाचे अध्ययन केल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ भागवताच्या अध्ययनानेही द्विजाला मिळते—जणू मधु, तूप आणि दूधाच्या नद्या प्राप्त होतात।
Verse 64
पुराणसंहितामेतामधीत्य प्रयतो द्विज: । प्रोक्तं भगवता यत्तु तत्पदं परमं व्रजेत् ॥ ६४ ॥
जो संयमी ब्राह्मण ही पुराणसंहिता श्रद्धेने अध्ययन करतो, तो भगवंतांनी सांगितलेल्या परम पदाला प्राप्त होतो.
Verse 65
विप्रोऽधीत्याप्नुयात् प्रज्ञां राजन्योदधिमेखलाम् । वैश्यो निधिपतित्वं च शूद्र: शुध्येत पातकात् ॥ ६५ ॥
भागवताचे अध्ययन केल्याने ब्राह्मणाला भक्तीत दृढ प्रज्ञा, क्षत्रियाला पृथ्वीचे राज्य, वैश्याला मोठे धन आणि शूद्राला पापातून शुद्धी मिळते.
Verse 66
कलिमलसंहतिकालनोऽखिलेशो हरिरितरत्र न गीयते ह्यभीक्ष्णम् । इह तु पुनर्भगवानशेषमूर्ति: परिपठितोऽनुपदं कथाप्रसङ्गै: ॥ ६६ ॥
कलियुगातील साचलेला मल नष्ट करणारा अखिलेश हरि इतर ग्रंथांत सतत गाईला जात नाही; पण या श्रीमद्भागवतात भगवान् आपल्या असंख्य रूपांसह कथाप्रसंगांत पदोपदी निरंतर वर्णिला आहे.
Verse 67
तमहमजमनन्तमात्मतत्त्वं जगदुदयस्थितिसंयमात्मशक्तिम् । द्युपतिभिरजशक्रशङ्कराद्यै- र्दुरवसितस्तवमच्युतं नतोऽस्मि ॥ ६७ ॥
मी त्या अज, अनंत, परमात्मतत्त्वाला नमस्कार करतो; ज्याच्या स्वशक्तीने जगाची उत्पत्ती, स्थिती व संहार होतो; ज्याची महिमा ब्रह्मा, इंद्र, शंकर आदींनाही कळत नाही—त्या अच्युताला मी वंदन करतो.
Verse 68
उपचितनवशक्तिभि: स्व आत्म- न्युपरचितस्थिरजङ्गमालयाय । भगवत उपलब्धिमात्रधाम्ने सुरऋषभाय नम: सनातनाय ॥ ६८ ॥
मी त्या सनातन भगवंताला नमस्कार करतो—जो देवतांचाही अधिपती आहे; ज्याने आपल्या नऊ शक्ती विकसित करून स्वतःमध्येच स्थावर-जंगम सर्व जीवांचे निवासस्थान रचले आहे; आणि जो शुद्ध दिव्य चैतन्यात सदैव स्थित आहे.
Verse 69
स्वसुखनिभृतचेतास्तद्वयुदस्तान्यभावो- ऽप्यजितरुचिरलीलाकृष्टसारस्तदीयम् । व्यतनुत कृपया यस्तत्त्वदीपं पुराणं तमखिलवृजिनघ्नं व्याससूनुं नतोऽस्मि ॥ ६९ ॥
मी व्यासपुत्र श्री शुकदेव गोस्वामी—माझ्या गुरूंना नमस्कार करतो. ते सर्व अशुभाचा नाश करणारे आहेत. आरंभी ते ब्रह्मानंदात निमग्न, एकांतवासी व अन्य भावांपासून विरक्त होते; पण अजेय भगवान श्रीकृष्णाच्या मधुर, रम्य लीलांनी आकृष्ट होऊन त्यांनी कृपेने तत्त्वदीपक परम पुराण श्रीमद्भागवत सांगितले.
Frequently Asked Questions
As a siddhānta-closure: the chapter functions like an index with a purpose—showing that all narratives (creation, manvantaras, dynasties, avatāras, Kṛṣṇa-līlā, dissolution) converge on āśraya, the Supreme Lord. The summary is not merely informational; it is meant to fix the listener’s remembrance in Hari and affirm bhakti as the Bhāgavatam’s final intent.
The verse teaches the intrinsic potency of Hari-nāma: contact with the Lord’s name invokes divine purification because the name is non-different from the Lord (nāma-tattva). The emphasis is that even unintended remembrance can break sinful momentum; deliberate, faithful hearing and chanting yields deeper purification and steady devotion.
Literature devoid of Hari-kathā is compared to a ‘crow’s pilgrimage’—attractive to those who relish worldly refuse—whereas devotees, likened to swans (haṁsas), seek the clear waters of divine glorification. The point is qualitative: speech becomes auspicious and truthful when it awakens devotion to the infallible Lord, even if stylistically imperfect.
Śukadeva is Vyāsa’s son and the principal reciter of the Bhāgavatam to Mahārāja Parīkṣit. Though originally absorbed in impersonal Brahman realization, he became attracted to Kṛṣṇa’s līlā and compassionately spoke the Bhāgavatam. He is praised because his realization, detachment, and sweetness of Hari-kathā together make him the archetypal Bhāgavata-vaktā.
SB 12.12 teaches that even partial hearing purifies, while attentive recitation brings cleansing of sins, longevity when heard on Ekādaśī/Dvādaśī, fearlessness when studied with restraint and pilgrimage discipline, and broad auspiciousness acknowledged by devas and sages. The highest benefit is remembrance of Kṛṣṇa’s lotus feet, yielding bhakti with realized knowledge and renunciation.