Adhyaya 79
Balarāma Slays Balvala and Visits Sacred Tīrthas; He Attempts to Stop Bhīma–Duryodhana
नैमिषारण्यात अमावास्येच्या दिवशी दुर्गंधीयुक्त वारे व अपवित्र वर्षाव असा भयंकर उपद्रव झाला; ब्राह्मण व यज्ञांना त्रास देणारा दैत्य बल्वल तेथे आला. श्रीबलरामांनी ऋषींच्या यज्ञमंडपाचा मान राखून केवळ संकल्पाने हल व गदा आवाहन केली आणि क्षणार्धात बल्वलाचा वध करून यज्ञाची शुचिता व पावित्र्य पुनःस्थापित केले. ऋषींनी वृत्रवधानंतर इंद्राच्या अभिषेकाप्रमाणे त्यांची स्तुती करून स्नान-सन्मान केला व शुभ दाने दिली. त्यानंतर बलरामांनी भारतवर्षात दीर्घ तीर्थयात्रा केली—प्रसिद्ध नद्यांत स्नान, पवित्र पर्वत व देवस्थाने (परशुराम, स्कंद, शिवक्षेत्रे, कन्याकुमारी इ.) दर्शन, आणि विपुल दान—अशा रीतीने तीर्थभूगोलातून धर्माचा मार्ग दाखविला. कुरुक्षेत्रातील संहार ऐकून पृथ्वीचा भार उतरला असे जाणून त्यांनी भीम–दुर्योधनाच्या निर्णायक गदायुद्धाला थांबविण्याचा प्रयत्न केला; परंतु ते न मानल्याने दैवव्यवस्था स्वीकारून द्वारकेस परतले आणि नंतर नैमिषारण्यात यज्ञ व आध्यात्मिक उपदेशासाठी आले. अध्यायाचा निष्कर्ष: बलरामांच्या अद्भुत कर्मांचे स्मरण श्रीविष्णूला प्रिय करून देणारे साधन आहे।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तत: पर्वण्युपावृत्ते प्रचण्ड: पांशुवर्षण: । भीमो वायुरभूद् राजन्पूयगन्धस्तु सर्वश: ॥ १ ॥
श्री शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: हे राजा, त्यानंतर अमावस्येच्या दिवशी एक प्रचंड आणि भयानक वादळ उठले, ज्याने सर्वत्र धूळ उधळली आणि सर्वत्र पूचा दुर्गंध पसरवला.
Verse 2
ततोऽमेध्यमयं वर्षं बल्वलेन विनिर्मितम् । अभवद् यज्ञशालायां सोऽन्वदृश्यत शूलधृक् ॥ २ ॥
त्यानंतर यज्ञशाळेत बल्वलाने पाठवलेला घाणीचा वर्षाव झाला, आणि तो राक्षस स्वतः हातात त्रिशूळ घेऊन प्रकट झाला.
Verse 3
तं विलोक्य बृहत्कायं भिन्नाञ्जनचयोपमम् । तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीमुखम् ॥ ३ ॥ सस्मार मूषलं राम: परसैन्यविदारणम् । हलं च दैत्यदमनं ते तूर्णमुपतस्थतु: ॥ ४ ॥
तो प्रचंड राक्षस काळ्या काजळाच्या ढिगाऱ्यासारखा दिसत होता. त्याची शेंडी आणि दाढी वितळलेल्या तांब्यासारखी होती आणि त्याचा चेहरा भयानक दात आणि आक्रसलेल्या भुवयांनी युक्त होता. त्याला पाहून भगवान बलरामांनी शत्रूंच्या सैन्याचा नाश करणाऱ्या आपल्या मुसळाचे आणि राक्षसांना शिक्षा देणाऱ्या आपल्या नांगराचे स्मरण केले. अशा प्रकारे आवाहन केल्यावर, त्यांची दोन्ही शस्त्रे तत्काळ त्यांच्यासमोर प्रकट झाली.
Verse 4
तं विलोक्य बृहत्कायं भिन्नाञ्जनचयोपमम् । तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीमुखम् ॥ ३ ॥ सस्मार मूषलं राम: परसैन्यविदारणम् । हलं च दैत्यदमनं ते तूर्णमुपतस्थतु: ॥ ४ ॥
तो प्रचंड राक्षस काळ्या काजळाच्या ढिगाऱ्यासारखा दिसत होता. त्याची शेंडी आणि दाढी वितळलेल्या तांब्यासारखी होती आणि त्याचा चेहरा भयानक दात आणि आक्रसलेल्या भुवयांनी युक्त होता. त्याला पाहून भगवान बलरामांनी शत्रूंच्या सैन्याचा नाश करणाऱ्या आपल्या मुसळाचे आणि राक्षसांना शिक्षा देणाऱ्या आपल्या नांगराचे स्मरण केले. अशा प्रकारे आवाहन केल्यावर, त्यांची दोन्ही शस्त्रे तत्काळ त्यांच्यासमोर प्रकट झाली.
Verse 5
तमाकृष्य हलाग्रेण बल्वलं गगनेचरम् । मूषलेनाहनत्क्रुद्धो मूर्ध्नि ब्रह्मद्रुहं बल: ॥ ५ ॥
भगवान बलरामांनी आकाशात संचार करणाऱ्या बल्वलाला आपल्या नांगराच्या टोकाने ओढून घेतले आणि रागाने त्या ब्राह्मणद्वेष्ट्याच्या डोक्यावर मुसळाने प्रहार केला.
Verse 6
सोऽपतद्भुवि निर्भिन्नललाटोऽसृक् समुत्सृजन् । मुञ्चन्नार्तस्वरं शैलो यथा वज्रहतोऽरुण: ॥ ६ ॥
बल्वल वेदनेने ओरडत जमिनीवर पडला, त्याचे कपाळ फुटले होते आणि रक्ताच्या धारा वाहत होत्या. तो वज्राच्या आघाताने पडलेल्या लाल पर्वतासारखा दिसत होता.
Verse 7
संस्तुत्य मुनयो रामं प्रयुज्यावितथाशिष: । अभ्यषिञ्चन् महाभागा वृत्रघ्नं विबुधा यथा ॥ ७ ॥
महर्षींनी प्रभु रामांचे स्तवन करून अचूक आशीर्वाद दिले आणि मग त्यांचा अभिषेक केला; जसा देवांनी वृत्रघ्न इंद्राचा विधिवत अभिषेक केला होता।
Verse 8
वैजयन्तीं ददुर्मालां श्रीधामाम्लानपङ्कजाम् । रामाय वाससी दिव्ये दिव्यान्याभरणानि च ॥ ८ ॥
त्यांनी प्रभु बलरामांना वैजयन्ती माळा दिली—न कधी म्लान होणाऱ्या कमळांची, ज्यात श्रीचे निवासस्थान आहे—आणि दिव्य वस्त्रे व दिव्य अलंकारही अर्पण केले।
Verse 9
अथ तैरभ्यनुज्ञात: कौशिकीमेत्य ब्राह्मणै: । स्नात्वा सरोवरमगाद् यत: सरयूरास्रवत् ॥ ९ ॥
नंतर ऋषींची आज्ञा घेऊन प्रभु ब्राह्मणांसह कौशिकी नदीकाठी गेले व स्नान केले. तेथून ज्या सरोवरातून सरयू वाहते त्या सरोवराकडे गेले।
Verse 10
अनुस्रोतेन सरयूं प्रयागमुपगम्य स: । स्नात्वा सन्तर्प्य देवादीन्जगाम पुलहाश्रमम् ॥ १० ॥
प्रभु सरयूच्या प्रवाहानुसार चालत प्रयागास पोहोचले. तेथे स्नान करून देवतादींना तर्पण केले आणि मग पुलह ऋषींच्या आश्रमास गेले।
Verse 11
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुत: । गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ११ ॥ उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं तत: ॥ १२ ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ राम: श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभु: ॥ १३ ॥ कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरि: ॥ १४ ॥ ऋषभाद्रिं हरे: क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । सामुद्रं सेतुमगमत्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥
भगवान बलरामांनी गोमती, गंडकी व विपाशा येथे स्नान केले आणि शोण नदीतही डुबकी घेतली. ते गया येथे जाऊन पितरांचे श्राद्ध-तर्पण केले व गंगा-सागर संगमावर पवित्र स्नान केले. महेंद्र पर्वतावर परशुरामांचे दर्शन घेऊन प्रणाम केला; नंतर गोदावरीच्या सात धारांत तसेच वेणा, पम्पा व भीमरथी नद्यांत स्नान केले. पुढे स्कंदाचे दर्शन घेऊन गिरिशाचे धाम श्रीशैलास गेले. द्रविड देशात प्रभूंनी पुण्य वेङ्कट पर्वत, कामकोष्णी व कांची पुरी, श्रेष्ठ कावेरी नदी आणि हरि सन्निध असलेले परमपावन श्रीरंग पाहिले. मग ऋषभाद्री, हरेचे क्षेत्र, दक्षिण मथुरा येथे जाऊन शेवटी समुद्रातील सेतुबंधास पोहोचले—जो महापातकांचा नाश करतो।
Verse 12
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुत: । गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ११ ॥ उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं तत: ॥ १२ ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ राम: श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभु: ॥ १३ ॥ कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरि: ॥ १४ ॥ ऋषभाद्रिं हरे: क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । सामुद्रं सेतुमगमत्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥
भगवान बलरामांनी गोमती, गंडकी व विपाशा नद्यांत स्नान केले आणि शोण नदीतही निमज्जन केले. मग गयेला जाऊन पितृतर्पण केले व गंगासागर संगमावर शुद्धिस्नान केले.
Verse 13
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुत: । गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ११ ॥ उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं तत: ॥ १२ ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ राम: श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभु: ॥ १३ ॥ कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरि: ॥ १४ ॥ ऋषभाद्रिं हरे: क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । सामुद्रं सेतुमगमत्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥
महेन्द्र पर्वतावर त्यांनी भगवान परशुरामांचे दर्शन घेऊन प्रणाम व स्तुती केली. नंतर गोदावरीच्या सात प्रवाहांत तसेच वेणा, पम्पा आणि भीमरथी नद्यांत स्नान केले.
Verse 14
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुत: । गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ११ ॥ उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं तत: ॥ १२ ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ राम: श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभु: ॥ १३ ॥ कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरि: ॥ १४ ॥ ऋषभाद्रिं हरे: क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । सामुद्रं सेतुमगमत्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥
यानंतर रामांनी स्कंदाचे दर्शन घेऊन गिरिशाच्या धाम श्रीशैलास गेले. द्रविड देशात प्रभूंनी महापुण्यदायक वेङ्कट पर्वताचेही दर्शन केले.
Verse 15
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुत: । गयां गत्वा पितृनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ११ ॥ उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च । सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं तत: ॥ १२ ॥ स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ राम: श्रीशैलं गिरिशालयम् । द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभु: ॥ १३ ॥ कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् । श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरि: ॥ १४ ॥ ऋषभाद्रिं हरे: क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा । सामुद्रं सेतुमगमत्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥
त्यांनी कामकोष्णी नगरी, कांची पुरी, श्रेष्ठ कावेरी नदी आणि परम पवित्र श्रीरंगाचे दर्शन केले, जिथे हरि सन्निहित आहेत. पुढे ऋषभ पर्वत व दक्षिण मथुरा येथे जाऊन अखेरीस समुद्र-सेतूला पोहोचले, जो महापापांचा नाश करतो.
Verse 16
तत्रायुतमदाद् धेनूर्ब्राह्मणेभ्यो हलायुध: । कृतमालां ताम्रपर्णीं मलयं च कुलाचलम् ॥ १६ ॥ तत्रागस्त्यं समासीनं नमस्कृत्याभिवाद्य च । योजितस्तेन चाशीर्भिरनुज्ञातो गतोऽर्णवम् । दक्षिणं तत्र कन्याख्यां दुर्गां देवीं ददर्श स: ॥ १७ ॥
सेतुबन्ध येथे हलायुध प्रभूंनी ब्राह्मणांना दहा हजार गायी दान दिल्या. मग कृतमाला, ताम्रपर्णी नद्या आणि मलय कुलाचलास भेट दिली. तेथे ध्यानस्थ अगस्त्य ऋषींना प्रणाम करून स्तुती केली, आशीर्वाद घेऊन निरोप घेतला आणि दक्षिण समुद्रकिनारी कन्याकुमारी रूपातील देवी दुर्गेचे दर्शन घेतले.
Verse 17
तत्रायुतमदाद् धेनूर्ब्राह्मणेभ्यो हलायुध: । कृतमालां ताम्रपर्णीं मलयं च कुलाचलम् ॥ १६ ॥ तत्रागस्त्यं समासीनं नमस्कृत्याभिवाद्य च । योजितस्तेन चाशीर्भिरनुज्ञातो गतोऽर्णवम् । दक्षिणं तत्र कन्याख्यां दुर्गां देवीं ददर्श स: ॥ १७ ॥
सेतुबंध (रामेश्वरम्) येथे भगवान् हलायुध बलरामांनी ब्राह्मणांना दान म्हणून दहा हजार गायी दिल्या. नंतर ते कृतमाला व ताम्रपर्णी नद्या आणि महान मलय पर्वतरांग येथे गेले. मलयात ध्यानस्थ बसलेल्या अगस्त्य ऋषींना प्रणाम करून स्तुती केली व त्यांचे आशीर्वाद घेऊन निरोप घेतला. पुढे दक्षिण समुद्रकिनारी जाऊन त्यांनी कन्याकुमारी-स्वरूपिणी देवी दुर्गेचे दर्शन घेतले.
Verse 18
तत: फाल्गुनमासाद्य पञ्चाप्सरसमुत्तमम् । विष्णु: सन्निहितो यत्र स्नात्वास्पर्शद् गवायुतम् ॥ १८ ॥
त्यानंतर ते फाल्गुन-तीर्थास गेले आणि श्रेष्ठ पञ्चाप्सरा सरोवरात स्नान केले, जिथे साक्षात् भगवान विष्णूचे सान्निध्य प्रकट आहे. तेथे त्यांनी पुन्हा दान म्हणून दहा हजार गायी अर्पण केल्या.
Verse 19
ततोऽभिव्रज्य भगवान् केरलांस्तु त्रिगर्तकान् । गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं सान्निध्यं यत्र धूर्जटे: ॥ १९ ॥ आर्यां द्वैपायनीं दृष्ट्वा शूर्पारकमगाद् बल: । तापीं पयोष्णीं निर्विन्ध्यामुपस्पृश्याथ दण्डकम् ॥ २० ॥ प्रविश्य रेवामगमद् यत्र माहिष्मती पुरी । मनुतीर्थमुपस्पृश्य प्रभासं पुनरागमत् ॥ २१ ॥
त्यानंतर भगवान् केरल व त्रिगर्त देशांतून प्रवास करून गोकर्ण नावाच्या शिवक्षेत्री गेले, जिथे धूर्जटी (शिव) यांचे साक्षात् सान्निध्य आहे. मग द्वीपावर वसणाऱ्या आर्या द्वैपायनी (पार्वती) देवीचे दर्शन घेऊन बलराम शूर्पारकास गेले व तापी, पयोष्णी आणि निर्विन्ध्या नद्यांत स्नान केले. पुढे दण्डकारण्यात प्रवेश करून ते रेव (नर्मदा) नदीकाठी गेले, जिथे माहिष्मती नगरी आहे. मनु-तीर्थात स्नान करून अखेरीस ते प्रभासास परत आले.
Verse 20
ततोऽभिव्रज्य भगवान् केरलांस्तु त्रिगर्तकान् । गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं सान्निध्यं यत्र धूर्जटे: ॥ १९ ॥ आर्यां द्वैपायनीं दृष्ट्वा शूर्पारकमगाद् बल: । तापीं पयोष्णीं निर्विन्ध्यामुपस्पृश्याथ दण्डकम् ॥ २० ॥ प्रविश्य रेवामगमद् यत्र माहिष्मती पुरी । मनुतीर्थमुपस्पृश्य प्रभासं पुनरागमत् ॥ २१ ॥
त्यानंतर भगवान् केरल व त्रिगर्त देशांतून प्रवास करून गोकर्ण नावाच्या शिवक्षेत्री गेले, जिथे धूर्जटी (शिव) यांचे साक्षात् सान्निध्य आहे. मग द्वीपावर वसणाऱ्या आर्या द्वैपायनी (पार्वती) देवीचे दर्शन घेऊन बलराम शूर्पारकास गेले व तापी, पयोष्णी आणि निर्विन्ध्या नद्यांत स्नान केले. पुढे दण्डकारण्यात प्रवेश करून ते रेव (नर्मदा) नदीकाठी गेले, जिथे माहिष्मती नगरी आहे. मनु-तीर्थात स्नान करून अखेरीस ते प्रभासास परत आले.
Verse 21
ततोऽभिव्रज्य भगवान् केरलांस्तु त्रिगर्तकान् । गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं सान्निध्यं यत्र धूर्जटे: ॥ १९ ॥ आर्यां द्वैपायनीं दृष्ट्वा शूर्पारकमगाद् बल: । तापीं पयोष्णीं निर्विन्ध्यामुपस्पृश्याथ दण्डकम् ॥ २० ॥ प्रविश्य रेवामगमद् यत्र माहिष्मती पुरी । मनुतीर्थमुपस्पृश्य प्रभासं पुनरागमत् ॥ २१ ॥
त्यानंतर भगवान् केरल व त्रिगर्त देशांतून प्रवास करून गोकर्ण नावाच्या शिवक्षेत्री गेले, जिथे धूर्जटी (शिव) यांचे साक्षात् सान्निध्य आहे. मग द्वीपावर वसणाऱ्या आर्या द्वैपायनी (पार्वती) देवीचे दर्शन घेऊन बलराम शूर्पारकास गेले व तापी, पयोष्णी आणि निर्विन्ध्या नद्यांत स्नान केले. पुढे दण्डकारण्यात प्रवेश करून ते रेव (नर्मदा) नदीकाठी गेले, जिथे माहिष्मती नगरी आहे. मनु-तीर्थात स्नान करून अखेरीस ते प्रभासास परत आले.
Verse 22
श्रुत्वा द्विजै: कथ्यमानं कुरुपाण्डवसंयुगे । सर्वराजन्यनिधनं भारं मेने हृतं भुव: ॥ २२ ॥
द्विजांकडून कुरु–पांडव युद्धात सर्व राजांचा संहार झाल्याचे ऐकून, भगवंतांनी जाणले की पृथ्वीचा भार उतरला आहे।
Verse 23
स भीमदुर्योधनयोर्गदाभ्यां युध्यतोर्मृधे । वारयिष्यन् विनशनं जगाम यदुनन्दन: ॥ २३ ॥
रणांगणात भीम व दुर्योधन यांचा गदायुद्ध प्रचंड पेटला; तो विनाश थांबविण्याच्या हेतूने यदुनंदन बलराम कुरुक्षेत्रास गेले।
Verse 24
युधिष्ठिरस्तु तं दृष्ट्वा यमौ कृष्णार्जुनावपि । अभिवाद्याभवंस्तुष्णीं किं विवक्षुरिहागत: ॥ २४ ॥
युधिष्ठिर, यमज बंधू, श्रीकृष्ण व अर्जुन यांनी बलरामांना पाहून नमस्कार केला; पण ‘हे येथे काय सांगायला आले?’ असे मनात धरून मौन राहिले।
Verse 25
गदापाणी उभौ दृष्ट्वा संरब्धौ विजयैषिणौ । मण्डलानि विचित्राणि चरन्ताविदमब्रवीत् ॥ २५ ॥
बलरामांनी पाहिले की दोघेही गदा हातात घेऊन, संतप्त होऊन, विजयासाठी धडपडत, कौशल्याने विचित्र मांडले फिरत आहेत; तेव्हा त्यांनी त्यांना संबोधले।
Verse 26
युवां तुल्यबलौ वीरौ हे राजन् हे वृकोदर । एकं प्राणाधिकं मन्ये उतैकं शिक्षयाधिकम् ॥ २६ ॥
[बलराम म्हणाले:] हे राजन् दुर्योधन, हे वृकोदर भीम! तुम्ही दोघेही वीर समान बलवान आहात. मला वाटते—एकाचा देहबल अधिक, तर दुसऱ्याची शिक्षण-कौशल्य अधिक।
Verse 27
तस्मादेकतरस्येह युवयो: समवीर्ययो: । न लक्ष्यते जयोऽन्यो वा विरमत्वफलो रण: ॥ २७ ॥
म्हणून तुमची दोघांचीही युद्धशक्ती समान असल्याने येथे कोणाचा जय वा पराजय दिसत नाही. म्हणून हा निष्फळ रण थांबवा।
Verse 28
न तद्वाक्यं जगृहतुर्बद्धवैरौ नृपार्थवत् । अनुस्मरन्तावन्योन्यं दुरुक्तं दुष्कृतानि च ॥ २८ ॥
हे राजन्, ते वचन युक्तिमान असतानाही बांधलेल्या वैरामुळे त्यांनी भगवान बलरामांची विनंती मानली नाही. ते परस्परांचे अपमानकारक शब्द व केलेली दुष्कृत्ये सतत आठवत राहिले।
Verse 29
दिष्टं तदनुमन्वानो रामो द्वारवतीं ययौ । उग्रसेनादिभि: प्रीतैर्ज्ञातिभि: समुपागत: ॥ २९ ॥
तो संग्राम दैवयोग मानून भगवान राम (बलराम) द्वारकेस गेले. तेथे उग्रसेन इत्यादी आनंदित नातेवाईकांनी त्यांचे स्वागत केले.
Verse 30
तं पुनर्नैमिषं प्राप्तमृषयोऽयाजयन् मुदा । क्रत्वङ्गं क्रतुभि: सर्वैर्निवृत्ताखिलविग्रहम् ॥ ३० ॥
नंतर ते नैमिषारण्यात आले. तेथे ऋषींनी आनंदाने त्यांना—सर्व यज्ञांचे मूर्तिमंत स्वरूप—विविध वैदिक यज्ञ करावयास प्रवृत्त केले. तेव्हा ते सर्व युद्धविग्रहातून निवृत्त झाले होते.
Verse 31
तेभ्यो विशुद्धं विज्ञानं भगवान् व्यतरद् विभु: । येनैवात्मन्यदो विश्वमात्मानं विश्वगं विदु: ॥ ३१ ॥
सर्वशक्तिमान भगवान बलरामांनी त्या ऋषींना विशुद्ध आध्यात्मिक ज्ञान दिले; ज्यायोगे त्यांनी संपूर्ण विश्व त्यांच्यात आणि त्यांना सर्वत्र व्यापलेले असे जाणले.
Verse 32
स्वपत्यावभृथस्नातो ज्ञातिबन्धुसुहृद् वृत: । रेजे स्वज्योत्स्नयेवेन्दु: सुवासा: सुष्ठ्वलङ्कृत: ॥ ३२ ॥
पत्नीसमवेत अवभृथ-स्नान करून, ज्ञाती-बांधव व सुहृदांनी वेढलेले, सुंदर वस्त्रे व अलंकारांनी सजलेले भगवान बलराम असे शोभून दिसले जसे स्वतःच्या ज्योत्स्नेने वेढलेला चंद्रमा।
Verse 33
ईदृग्विधान्यसङ्ख्यानि बलस्य बलशालिन: । अनन्तस्याप्रमेयस्य मायामर्त्यस्य सन्ति हि ॥ ३३ ॥
अशा प्रकारच्या असंख्य लीलाकर्मे बलशाली बलरामांनी केली; ते अनंत, अप्रमेय परमेश्वर असून योगमायेने मनुष्याप्रमाणे प्रकट होतात।
Verse 34
योऽनुस्मरेत रामस्य कर्माण्यद्भुतकर्मण: । सायं प्रातरनन्तस्य विष्णो: स दयितो भवेत् ॥ ३४ ॥
अनंत भगवान बलरामांच्या अद्भुत कर्मांचे जो संध्याकाळी व सकाळी स्मरण करतो, तो श्रीविष्णू—परम पुरुष—यांचा अत्यंत प्रिय होतो।
Frequently Asked Questions
Balvala is a demon who desecrates the sages’ sacrificial arena with filth and fear, embodying opposition to brāhmaṇas and yajña. Balarāma kills him to reestablish dharma, protect the ritual order, and demonstrate poṣaṇa—Bhagavān’s active protection of devotees and sacred practices.
By mere remembrance (saṅkalpa), His hala and gadā appear immediately, indicating divine sovereignty: the Lord’s instruments are not separate from Him and respond to His will. Theologically, it highlights that His power is intrinsic (svābhāvikī śakti) and not dependent on material conditions.
The comparison frames Balvala’s death as the removal of a cosmic-social obstruction to dharma, similar to Vṛtra’s removal of a threat to the devas. The abhiṣeka publicly honors the Lord as protector of yajña and affirms the sacrificial community’s restored purity and auspiciousness.
It models dharmic purification through sacred travel, bathing (snāna), worship, and charity (dāna), while also integrating India’s tīrtha network into Bhāgavata sacred history. Devotionally, it teaches that the Lord sanctifies tīrthas by His presence, and sādhakas sanctify themselves through regulated contact with them.
As an elder and martial authority (and Duryodhana’s instructor), Balarāma recognizes both fighters’ near-equality and the destructive futility of continued enmity. His intervention expresses dharma’s preference for restraint when victory cannot be justly or clearly determined, even though the combatants’ hatred overrides counsel.
When the duelists refuse his reasonable request, Balarāma concludes the outcome is daiva-yojana—arranged by providence. This does not erase moral responsibility; rather, it frames history as unfolding under the Lord’s overarching governance, where human choices operate within a destined resolution of Earth’s burden.
Regular remembrance of Balarāma’s pastimes at dawn and dusk (sandhyā-kāla smaraṇa). The text states that such steady recollection makes one dear to Śrī Viṣṇu, emphasizing smaraṇa as a direct bhakti-sādhana with transformative results.