Adhyaya 58
Kṛṣṇa Visits Indraprastha; Kuntī’s Remembrance; Kālindī and Further Marriages
द्वारकेत श्रीकृष्णांच्या वाढत्या राजकर्तव्यांनंतर हा अध्याय इंद्रप्रस्थात पांडवांशी त्यांच्या स्नेहपूर्ण कूटनीतीचे व नातेसंबंधांचे वर्णन करतो. पांडव मुकुंदाचे भक्तिभावाने स्वागत करतात; द्रौपदी लज्जेने नमस्कार करते; कृष्ण कुंतीला धीर देऊन कुशल विचारतो. कुंतीची अश्रुपूर्ण आठवण सांगते की प्रभू हे भक्तांचे प्रत्यक्ष आश्रय असून स्मरणमात्राने दुःख हरतात. युधिष्ठिर आश्चर्य मानतो की दुर्लभ भगवान स्वतः उपस्थित आहेत; कृष्ण वर्षाऋतूभर तिथे राहून नगर आनंदित करतो. पुढे अर्जुनासह वनविहारात कालिंदीची भेट होते; विष्णूला पती मिळावा म्हणून तिने तप केले होते—कृष्ण तिला स्वीकारून शुभ मुहूर्तावर विवाह करतो. खांडवदाह, अग्नीची देणे आणि मयसभेची आठवण इंद्रप्रस्थाच्या वैभवाला कृष्णकृपेशी जोडते. द्वारकेत परतल्यावर इतर विवाहांचे वर्णन येते—मित्रविंदेचे प्रतिस्पर्धी राजांकडून हरण, सत्येचा (नाग्नजिती) सात बैल वश करून दिव्य विस्ताराने स्वीकार, तसेच भद्रा, लक्ष्मणा आणि अनेक मुक्त राजकन्यांशी विवाह—यातून पुढील गृहलीला व राजकीय संधि उभ्या राहतात।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एकदा पाण्डवान् द्रष्टुं प्रतीतान् पुरुषोत्तम: । इन्द्रप्रस्थं गत: श्रीमान् युयुधानादिभिर्वृत: ॥ १ ॥
श्रीशुक म्हणाले—एकदा पुन्हा प्रकट झालेल्या पांडवांचे दर्शन घेण्यासाठी परम पुरुषोत्तम, श्रीमान् भगवान इंद्रप्रस्थास गेले; त्यांच्या सोबत युयुधान इत्यादी सहचर होते।
Verse 2
दृष्ट्वा तमागतं पार्था मुकुन्दमखिलेश्वरम् । उत्तस्थुर्युगपद् वीरा: प्राणा मुख्यमिवागतम् ॥ २ ॥
अखिलेश्वर भगवान मुकुंद आलेले पाहून पृथेचे ते वीर पुत्र एकाच वेळी उभे राहिले—जसे प्राणवायू परतल्यावर इंद्रिये जागृत होतात।
Verse 3
परिष्वज्याच्युतं वीरा अङ्गसङ्गहतैनस: । सानुरागस्मितं वक्त्रं वीक्ष्य तस्य मुदं ययु: ॥ ३ ॥
वीरांनी अच्युत भगवानांना आलिंगन दिले; त्यांच्या देहस्पर्शाने पाप नष्ट झाले. त्यांच्या प्रेमपूर्ण, स्मितमुखाचे दर्शन घेऊन ते परमानंदाने भरून गेले।
Verse 4
युधिष्ठिरस्य भीमस्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् । फाल्गुनं परिरभ्याथ यमाभ्यां चाभिवन्दित: ॥ ४ ॥
भगवानांनी युधिष्ठिर व भीम यांच्या चरणांना वंदन केले; मग फाल्गुन (अर्जुन) याला घट्ट आलिंगन दिले आणि यमज—नकुल व सहदेव—यांची वंदना स्वीकारली।
Verse 5
परमासन आसीनं कृष्णा कृष्णमनिन्दिता । नवोढा व्रीडिता किञ्चिच्छनैरेत्याभ्यवन्दत ॥ ५ ॥
निर्दोष द्रौपदी, पांडवांची नववधू, लज्जेने किंचित् संकोचून हळूहळू परम आसनावर विराजमान भगवान श्रीकृष्णाजवळ आली आणि त्यांना प्रणाम केला।
Verse 6
तथैव सात्यकि: पार्थै: पूजितश्चाभिवन्दित: । निषसादासनेऽन्ये च पूजिता: पर्युपासत ॥ ६ ॥
त्याचप्रमाणे पांडवांनी पूजून अभिवादन केलेला सात्यकि मानासनावर बसला; आणि प्रभूंचे इतर सहचरही यथोचित सन्मान मिळून वेगवेगळ्या ठिकाणी बसले।
Verse 7
पृथां समागत्य कृताभिवादन- स्तयातिहार्दार्द्रदृशाभिरम्भित: । आपृष्टवांस्तां कुशलं सहस्नुषां पितृष्वसारं परिपृष्टबान्धव: ॥ ७ ॥
मग भगवान आपल्या पितृभगिनी राणी कुंतीकडे गेले. त्यांनी तिला प्रणाम केला; आणि कुंतीने अतिशय स्नेहाने, पाणावलेल्या डोळ्यांनी, त्यांना आलिंगन दिले. श्रीकृष्णांनी कुंती व सून द्रौपदीची कुशलता विचारली; आणि त्यांनीही द्वारकेतील त्यांच्या नातलगांविषयी सविस्तर विचारपूस केली।
Verse 8
तमाह प्रेमवैक्लव्यरुद्धकण्ठाश्रुलोचना । स्मरन्ती तान् बहून् क्लेशान् क्लेशापायात्मदर्शनम् ॥ ८ ॥
प्रेमाने व्याकुळ होऊन तिचा कंठ दाटून आला आणि डोळे अश्रूंनी भरले. स्वतः व पुत्रांनी भोगलेल्या अनेक क्लेशांचे स्मरण करत, भक्तांचे दुःख दूर करण्यासाठी दर्शन देणाऱ्या भगवान श्रीकृष्णांना राणी कुंती असे म्हणाली।
Verse 9
तदैव कुशलं नोऽभूत् सनाथास्ते कृता वयम् । ज्ञतीन् न: स्मरता कृष्ण भ्राता मे प्रेषितस्त्वया ॥ ९ ॥
[कुंती म्हणाली:] हे कृष्ण, तुम्ही आम्हा नातलगांचे स्मरण केले तेव्हाच आमचे कुशल झाले. तुम्ही माझ्या भावाला आमच्याकडे पाठवून आम्हाला आश्रय दिलात; म्हणून आम्ही सनाथ झालो।
Verse 10
न तेऽस्ति स्वपरभ्रान्तिर्विश्वस्य सुहृदात्मन: । तथापि स्मरतां शश्वत् क्लेशान् हंसि हृदि स्थित: ॥ १० ॥
हे विश्वाचे सुहृद व परमात्मा! तुला ‘आपले-परके’ असा भ्रम कधीच नसतो; तरीही सर्वांच्या हृदयात वास करून जे नित्य स्मरण करतात त्यांचे क्लेश तू हरतोस।
Verse 11
युधिष्ठिर उवाच किं न आचरितं श्रेयो न वेदाहमधीश्वर । योगेश्वराणां दुर्दर्शो यन्नो दृष्ट: कुमेधसाम् ॥ ११ ॥
युधिष्ठिर म्हणाला—हे अधीश्वर! आम्ही मंदबुद्धी, कोणते पुण्य आचरले ते मला कळत नाही; कारण योगेश्वरांनाही दुर्दर्श असा तू आम्हाला दर्शन दिलास।
Verse 12
इति वै वार्षिकान् मासान् राज्ञा सोऽभ्यर्थित: सुखम् । जनयन् नयनानन्दमिन्द्रप्रस्थौकसां विभु: ॥ १२ ॥
राजाच्या सुखपूर्वक विनंतीने तो विभू वर्षाऋतूचे महिने इंद्रप्रस्थात आनंदाने राहिला आणि नगरवासियांच्या डोळ्यांना आनंद देत राहिला।
Verse 13
एकदा रथमारुह्य विजयो वानरध्वजम् । गाण्डीवं धनुरादाय तूणौ चाक्षयसायकौ ॥ १३ ॥ साकं कृष्णेन सन्नद्धो विहर्तुं विपिनं महत् । बहुव्यालमृगाकीर्णं प्राविशत् परवीरहा ॥ १४ ॥
एकदा परवीरहा अर्जुनाने कवच चढवून वानरध्वज रथावर आरूढ होऊन, गाण्डीव धनुष्य व अक्षय बाणांनी भरलेले दोन तूणीर घेतले; श्रीकृष्णासह सज्ज होऊन अनेक हिंस्र पशूंनी भरलेल्या विशाल वनात विहारासाठी प्रवेश केला।
Verse 14
एकदा रथमारुह्य विजयो वानरध्वजम् । गाण्डीवं धनुरादाय तूणौ चाक्षयसायकौ ॥ १३ ॥ साकं कृष्णेन सन्नद्धो विहर्तुं विपिनं महत् । बहुव्यालमृगाकीर्णं प्राविशत् परवीरहा ॥ १४ ॥
एकदा परवीरहा अर्जुनाने कवच चढवून वानरध्वज रथावर आरूढ होऊन, गाण्डीव धनुष्य व अक्षय बाणांनी भरलेले दोन तूणीर घेतले; श्रीकृष्णासह सज्ज होऊन अनेक हिंस्र पशूंनी भरलेल्या विशाल वनात विहारासाठी प्रवेश केला।
Verse 15
तत्राविध्यच्छरैर्व्याघ्रान् शूकरान् महिषान् रुरून् । शरभान् गवयान् खड्गान् हरिणान् शशशल्लकान् ॥ १५ ॥
त्या वनात अर्जुनाने आपल्या बाणांनी वाघ, डुक्कर, म्हैस, रुरु, शरभ, गवय, खड्ग (गेंडा), हरिण, ससा आणि शल्लक (साळिंदर) यांना पाडले।
Verse 16
तान् निन्यु: किङ्करा राज्ञे मेध्यान् पर्वण्युपागते । तृट्परीत: परिश्रान्तो बिभत्सुर्यमुनामगात् ॥ १६ ॥
यज्ञास योग्य असे ते मारलेले पशू पर्वकाळ जवळ आल्यावर सेवकांनी राजा युधिष्ठिरांकडे नेले। मग तहानलेला व थकलेला अर्जुन यमुनेच्या तीरावर गेला।
Verse 17
तत्रोपस्पृश्य विशदं पीत्वा वारि महारथौ । कृष्णौ ददृशतु: कन्यां चरन्तीं चारुदर्शनाम् ॥ १७ ॥
तेथे दोन्ही महारथी ‘कृष्ण’ (कृष्ण व अर्जुन) स्नान करून निर्मळ जल प्याले. मग त्यांनी जवळच फिरणारी एक सुंदर दर्शनाची कन्या पाहिली।
Verse 18
तामासाद्य वरारोहां सुद्विजां रुचिराननाम् । पप्रच्छ प्रेषित: सख्या फाल्गुन: प्रमदोत्तमाम् ॥ १८ ॥
सख्याच्या सांगण्यावरून फाल्गुन (अर्जुन) त्या श्रेष्ठ युवतीजवळ गेला—जिची कटि सुडौल, दात सुंदर आणि मुख रम्य—आणि तिला असे विचारले।
Verse 19
का त्वं कस्यासि सुश्रोणि कुतो वा किं चिकीर्षसि । मन्ये त्वां पतिमिच्छन्तीं सर्वं कथय शोभने ॥ १९ ॥
[अर्जुन म्हणाला:] हे सुश्रोणि! तू कोण आहेस? कोणाची कन्या आहेस आणि कुठून आलीस? इथे काय करीत आहेस? मला वाटते तू पतीची इच्छा करीत आहेस. हे शोभने, सर्व सांग।
Verse 20
श्रीकालिन्द्युवाच अहं देवस्य सवितुर्दुहिता पतिमिच्छती । विष्णुं वरेण्यं वरदं तप: परममास्थित: ॥ २० ॥
श्री कालिंदी म्हणाली: मी सूर्यदेवाची कन्या आहे. वरद व वरेण्य भगवान विष्णूंनाच पती म्हणून इच्छिते; त्या हेतुने मी परम कठोर तप आचरित आहे.
Verse 21
नान्यं पतिं वृणे वीर तमृते श्रीनिकेतनम् । तुष्यतां मे स भगवान् मुकुन्दोऽनाथसंश्रय: ॥ २१ ॥
हे वीर! श्रीनिकेतन भगवानांशिवाय मी अन्य कोणालाही पती म्हणून वरणार नाही. अनाथांचा आश्रय असलेले ते मुकुंद भगवान माझ्यावर प्रसन्न होवोत.
Verse 22
कालिन्दीति समाख्याता वसामि यमुनाजले । निर्मिते भवने पित्रा यावदच्युतदर्शनम् ॥ २२ ॥
माझे नाव कालिंदी. मी यमुनेच्या जलात, पित्याने बांधलेल्या भवनात राहते; अच्युत भगवानांचे दर्शन होईपर्यंत मी तेथेच राहीन.
Verse 23
तथावदद् गुडाकेशो वासुदेवाय सोऽपि ताम् । रथमारोप्य तद् विद्वान् धर्मराजमुपागमत् ॥ २३ ॥
शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: गुडाकेश अर्जुनाने हे सर्व वासुदेव भगवानांना सांगितले, जरी ते आधीच जाणत होते. मग प्रभूंनी कालिंदीला रथावर बसवून धर्मराज युधिष्ठिरांकडे परत गेले.
Verse 24
यदैव कृष्ण: सन्दिष्ट: पार्थानां परमाद्भुतम् । कारयामास नगरं विचित्रं विश्वकर्मणा ॥ २४ ॥
शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: पांडवांच्या विनंतीवरून श्रीकृष्णांनी विश्वकर्म्याकडून परम अद्भुत व विचित्र असे नगर उभारून घेतले.
Verse 25
भगवांस्तत्र निवसन् स्वानां प्रियचिकीर्षया । अग्नये खाण्डवं दातुमर्जुनस्यास सारथि: ॥ २५ ॥
भगवान तेथे काही काळ आपल्या भक्तांना आनंद देण्यासाठी राहिले. एकदा अग्निदेवाला खाण्डव वन दान देण्याच्या इच्छेने श्रीकृष्ण अर्जुनाचे सारथी झाले.
Verse 26
सोऽग्निस्तुष्टो धनुरदाद्धयान् श्वेतान् रथं नृप । अर्जुनायाक्षयौ तूणौ वर्म चाभेद्यमस्त्रिभि: ॥ २६ ॥
हे राजन्, संतुष्ट झालेल्या अग्निदेवांनी अर्जुनाला धनुष्य, शुभ्र घोडे, रथ, अक्षय दोन तूणीर आणि शस्त्रांनी न भेदता येणारे कवच दिले.
Verse 27
मयश्च मोचितो वह्ने: सभां सख्य उपाहरत् । यस्मिन् दुर्योधनस्यासीज्जलस्थलदृशिभ्रम: ॥ २७ ॥
अग्नीतून मित्र अर्जुनाने वाचवलेल्या मय दानवाने त्याला एक सभामंडप भेट दिला; ज्यात पुढे दुर्योधनाला जल-स्थलाचा भ्रम झाला.
Verse 28
स तेन समनुज्ञात: सुहृद्भिश्चानुमोदित: । आययौ द्वारकां भूय: सात्यकिप्रमुखैर्वृत: ॥ २८ ॥
मग अर्जुनाची परवानगी आणि इतर सुहृदांच्या अनुमोदनाने, सात्यकी आदींनी वेढलेले श्रीकृष्ण पुन्हा द्वारकेस आले.
Verse 29
अथोपयेमे कालिन्दीं सुपुण्यर्त्वृक्ष ऊर्जिते । वितन्वन् परमानन्दं स्वानां परममङ्गल: ॥ २९ ॥
नंतर परममंगल भगवानांनी ऋतु, नक्षत्र व सूर्यादि ग्रहांच्या शुभ योगाने अत्यंत पुण्य दिवशी कालिंदीशी विवाह केला आणि आपल्या भक्तांना परम आनंद दिला.
Verse 30
विन्द्यानुविन्द्यावावन्त्यौ दुर्योधनवशानुगौ । स्वयंवरे स्वभगिनीं कृष्णे सक्तां न्यषेधताम् ॥ ३० ॥
अवंतीचे सह-राजे विंद्य व अनुविंद्य दुर्योधनाचे अनुयायी होते. स्वयंबरात कृष्णावर आसक्त असलेल्या आपल्या भगिनीला त्यांनी श्रीकृष्णाला वरू नये असे रोखले.
Verse 31
राजाधिदेव्यास्तनयां मित्रविन्दां पितृष्वसु: । प्रसह्य हृतवान् कृष्णो राजन् राज्ञां प्रपश्यताम् ॥ ३१ ॥
हे राजन्! पितृभगिनी राजाधिदेवीची कन्या राजकुमारी मित्रविंदेला श्रीकृष्णांनी प्रतिस्पर्धी राजे पाहत असतानाच बलपूर्वक हरण केले.
Verse 32
नग्नजिन्नाम कौशल्य आसीद् राजातिधार्मिक: । तस्य सत्याभवत् कन्या देवी नाग्नजिती नृप ॥ ३२ ॥
हे नृप! कोशल देशात नग्नजित नावाचा अत्यंत धर्मनिष्ठ राजा होता. त्याची कन्या सत्याऽ—देवी नाग्नजिती—अशी प्रसिद्ध होती.
Verse 33
न तां शेकुर्नृपा वोढुमजित्वा सप्त गोवृषान् । तीक्ष्णशृङ्गान् सुदुर्धर्षान् वीर्यगन्धासहान् खलान् ॥ ३३ ॥
सात तीक्ष्णशिंग, अत्यंत दुर्दम्य व उग्र बैल जिंकल्याशिवाय कोणत्याही राजाला तिच्याशी विवाह करता येत नव्हता. ते इतके खल होते की वीरांचा वासही सहन करत नसत.
Verse 34
तां श्रुत्वा वृषजिल्लभ्यां भगवान् सात्वतां पति: । जगाम कौशल्यपुरं सैन्येन महता वृत: ॥ ३४ ॥
वृषभजयीला मिळणाऱ्या त्या राजकन्येची वार्ता ऐकून, सात्वतांचे स्वामी भगवान श्रीकृष्ण मोठ्या सैन्याने वेढलेले कौशल्यपुरास गेले.
Verse 35
स कोशलपति: प्रीत: प्रत्युत्थानासनादिभि: । अर्हणेनापि गुरुणा पूजयन् प्रतिनन्दित: ॥ ३५ ॥
कोशलपती राजा श्रीकृष्णांना पाहून अत्यंत प्रीत झाला. तो सिंहासनावरून उठून, मानासन देऊन व बहुमोल भेटवस्तूंनी यथोचित पूजन करू लागला; आणि भगवान् कृष्णांनीही आदराने त्याचे अभिवादन केले.
Verse 36
वरं विलोक्याभिमतं समागतं नरेन्द्रकन्या चकमे रमापतिम् । भूयादयं मे पतिराशिषोऽनल: करोतु सत्या यदि मे धृतो व्रत: ॥ ३६ ॥
राजकन्येने आपल्या अभिलषित, मनोहर वराला आलेला पाहून रमापती श्रीकृष्णांनाच पती म्हणून वरण्याची इच्छा केली. तिने प्रार्थना केली—“हेच माझे पती व्हावेत; मी सत्यव्रत पाळले असेल तर ही पवित्र अग्नी माझी आशा पूर्ण करो.”
Verse 37
यत्पादपङ्कजरज: शिरसा बिभर्ति श्रीरब्जज: सगिरिश: सहलोकपालै: । लीलातनु: स्वकृतसेतुपरीप्सया य: कालेऽदधत्स भगवान् मम केन तुष्येत् ॥ ३७ ॥
ज्यांच्या चरणकमलांची रज लक्ष्मी, कमलज ब्रह्मा, गिरिश शंकर आणि लोकपालगण मस्तकी धारण करतात; आणि ज्यांनी स्थापिलेल्या धर्मसेतूचे रक्षण करण्यासाठी जे काळोवेळी लीलादेह धारण करतात—ते भगवान् माझ्यावर कसे प्रसन्न होतील?
Verse 38
अर्चितं पुनरित्याह नारायण जगत्पते । आत्मानन्देन पूर्णस्य करवाणि किमल्पक: ॥ ३८ ॥
राजा नग्नजिताने प्रथम विधिपूर्वक भगवानांचे पूजन केले, मग म्हणाला—“हे नारायण, हे जगत्पते! आपण स्व-आत्मानंदाने पूर्ण आहात; मग हा तुच्छ मनुष्य आपल्यासाठी काय करणार?”
Verse 39
श्रीशुक उवाच तमाह भगवान् हृष्ट: कृतासनपरिग्रह: । मेघगम्भीरया वाचा सस्मितं कुरुनन्दन ॥ ३९ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे कुरुनंदना! भगवान् प्रसन्न झाले; त्यांनी सुखासन स्वीकारून, मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने, स्मितहास्य करत राजाशी बोलले.
Verse 40
श्रीभगवानुवाच नरेन्द्र याच्ञा कविभिर्विगर्हिता राजन्यबन्धोर्निजधर्मवर्तिन: । तथापि याचे तव सौहृदेच्छया कन्यां त्वदीयां न हि शुल्कदा वयम् ॥ ४० ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे नरेन्द्र, राजधर्म पाळणाऱ्या क्षत्रियाने याचना करणे पंडितांनी निंदिले आहे. तरीही तुझ्या मैत्रीच्या इच्छेने मी तुझी कन्या मागतो; आम्ही कोणतेही शुल्क वा भेट देत नाही.
Verse 41
श्रीराजोवाच कोऽन्यस्तेऽभ्यधिको नाथ कन्यावर इहेप्सित: । गुणैकधाम्नो यस्याङ्गे श्रीर्वसत्यनपायिनी ॥ ४१ ॥
राजा म्हणाला—हे नाथ, इथे माझ्या कन्येसाठी तुमच्याहून श्रेष्ठ वर कोण असू शकतो? तुम्ही सर्व दिव्य गुणांचे एकमेव धाम आहात; तुमच्या देहावर लक्ष्मीदेवी कधीही न सोडता वास करते.
Verse 42
किन्त्वस्माभि: कृत: पूर्वं समय: सात्वतर्षभ । पुंसां वीर्यपरीक्षार्थं कन्यावरपरीप्सया ॥ ४२ ॥
परंतु, हे सात्वतश्रेष्ठ, माझ्या कन्येसाठी योग्य वर ठरवण्यासाठी आम्ही पूर्वीच एक अट घातली होती—वर इच्छिणाऱ्यांचे पराक्रम तपासण्यासाठी।
Verse 43
सप्तैते गोवृषा वीर दुर्दान्ता दुरवग्रहा: । एतैर्भग्ना: सुबहवो भिन्नगात्रा नृपात्मजा: ॥ ४३ ॥
हे वीर, हे सात गोवृष अत्यंत उग्र व आवरता न येणारे आहेत. यांनी अनेक राजपुत्रांना पराभूत करून त्यांच्या अंगांची मोडतोड केली आहे.
Verse 44
यदिमे निगृहीता: स्युस्त्वयैव यदुनन्दन । वरो भवानभिमतो दुहितुर्मे श्रिय:पते ॥ ४४ ॥
हे यदुनंदन, जर तुम्हीच यांना वश केलेत, तर हे श्रीपते, माझ्या कन्येसाठी तुम्हीच निःसंशय अभिप्रेत वर ठराल.
Verse 45
एवं समयमाकर्ण्य बद्ध्वा परिकरं प्रभु: । आत्मानं सप्तधा कृत्वा न्यगृह्णाल्लीलयैव तान् ॥ ४५ ॥
अटी ऐकून प्रभूंनी परिधान घट्ट बांधले, स्वतःला सात रूपांत प्रकट करून त्या बैलांना लीलया सहज वश केले।
Verse 46
बद्ध्वा तान् दामभि: शौरिर्भग्नदर्पान् हतौजस: । व्यकर्षल्लीलया बद्धान् बालो दारुमयान् यथा ॥ ४६ ॥
शौरिने दोरांनी त्या बैलांना बांधले; त्यांचा दर्प व बळ मोडले होते. मग तो त्यांना लीलया ओढू लागला, जसा एखादा बालक लाकडी खेळण्याचे बैल ओढतो.
Verse 47
तत: प्रीत: सुतां राजा ददौ कृष्णाय विस्मित: । तां प्रत्यगृह्णाद् भगवान् विधिवत् सदृशीं प्रभु: ॥ ४७ ॥
मग प्रसन्न व विस्मित झालेल्या राजाने आपली कन्या कृष्णाला अर्पण केली. भगवान् प्रभूंनी त्या योग्य वधूला वैदिक विधीनुसार स्वीकारले.
Verse 48
राजपत्न्यश्च दुहितु: कृष्णं लब्ध्वा प्रियं पतिम् । लेभिरे परमानन्दं जातश्च परमोत्सव: ॥ ४८ ॥
राजाच्या राण्यांना आपल्या कन्येसाठी प्रिय पती म्हणून कृष्ण मिळाल्याने परम आनंद झाला आणि सर्वत्र मोठा उत्सव साजरा झाला।
Verse 49
शङ्खभेर्यानका नेदुर्गीतवाद्यद्विजाशिष: । नरा नार्य: प्रमुदिता: सुवास:स्रगलङ्कृता: ॥ ४९ ॥
शंख, भेरी व नगारे निनादले; गायन-वादन आणि द्विजांचे आशीर्वादही घुमले. आनंदित स्त्री-पुरुष सुंदर वस्त्रे व हारांनी अलंकृत झाले।
Verse 50
दशधेनुसहस्राणि पारिबर्हमदाद् विभु: । युवतीनां त्रिसाहस्रं निष्कग्रीवसुवाससम् ॥ ५० ॥ नवनागसहस्राणि नागाच्छतगुणान् रथान् । रथाच्छतगुणानश्वानश्वाच्छतगुणान् नरान् ॥ ५१ ॥
पारिबर्ह म्हणून पराक्रमी राजा नाग्नजिताने दहा हजार गायी आणि गळ्यात सुवर्णालंकार व उत्तम वस्त्रे परिधान केलेल्या तीन हजार दासी दिल्या।
Verse 51
दशधेनुसहस्राणि पारिबर्हमदाद् विभु: । युवतीनां त्रिसाहस्रं निष्कग्रीवसुवाससम् ॥ ५० ॥ नवनागसहस्राणि नागाच्छतगुणान् रथान् । रथाच्छतगुणानश्वानश्वाच्छतगुणान् नरान् ॥ ५१ ॥
त्याने नऊ हजार हत्ती दिले; हत्तींहून शंभरपट रथ, रथांहून शंभरपट घोडे, आणि घोड्यांहून शंभरपट पुरुष सेवकही दिले।
Verse 52
दम्पती रथमारोप्य महत्या सेनया वृतौ । स्नेहप्रक्लिन्नहृदयो यापयामास कोशल: ॥ ५२ ॥
कोशलराजाने स्नेहाने द्रवलेल्या हृदयाने वर-वधूला रथावर बसवून, मोठ्या सैन्याने वेढून त्यांना निरोप दिला।
Verse 53
श्रुत्वैतद् रुरुधुर्भूपा नयन्तं पथि कन्यकाम् । भग्नवीर्या: सुदुर्मर्षा यदुभिर्गोवृषै: पुरा ॥ ५३ ॥
हे ऐकून असह्य राजे, जे पूर्वी यदुवीरांनी मोडले होते, मार्गात कन्येला घेऊन जाणाऱ्या श्रीकृष्णांना अडवू लागले; पण यदूंनी पुन्हा त्यांचे बळ चुरडले।
Verse 54
तानस्यत: शरव्रातान् बन्धुप्रियकृदर्जुन: । गाण्डीवी कालयामास सिंह: क्षुद्रमृगानिव ॥ ५४ ॥
गाण्डीवधारी अर्जुन, मित्र श्रीकृष्णाला प्रिय करण्यास सदैव तत्पर, बाणांचा वर्षाव करणाऱ्या शत्रूंना असा परत हुसकावून लावू लागला जसा सिंह क्षुद्र मृगांना दूर करतो।
Verse 55
पारिबर्हमुपागृह्य द्वारकामेत्य सत्यया । रेमे यदूनामृषभो भगवान् देवकीसुत: ॥ ५५ ॥
यदूंचे श्रेष्ठ देवकीसुत भगवान श्रीकृष्ण यांनी पारिबर्ह (विवाहद्रव्य) घेऊन सत्याभामेसह द्वारकेस येऊन तेथे आनंदाने विहार केला।
Verse 56
श्रुतकीर्ते: सुतां भद्रां उपयेमे पितृष्वसु: । कैकेयीं भ्रातृभिर्दत्तां कृष्ण: सन्तर्दनादिभि: ॥ ५६ ॥
पितृभगिनी श्रुतकीर्तीची कन्या, कैकेय देशाची राजकन्या भद्रा हिला, सन्तर्दन आदी भावांनी अर्पण केल्यावर, श्रीकृष्णांनी विवाह केला।
Verse 57
सुतां च मद्राधिपतेर्लक्ष्मणां लक्षणैर्युताम् । स्वयंवरे जहारैक: स सुपर्ण: सुधामिव ॥ ५७ ॥
त्यानंतर मद्रराजाची लक्षणांनी युक्त कन्या लक्ष्मणा हिला श्रीकृष्णांनी स्वयंवरात एकट्यानेच हरून नेले—जसे गरुडाने अमृत नेले होते।
Verse 58
अन्याश्चैवंविधा भार्या: कृष्णस्यासन् सहस्रश: । भौमं हत्वा तन्निरोधादाहृताश्चारुदर्शना: ॥ ५८ ॥
अशाच प्रकारच्या आणखी हजारो पत्नी श्रीकृष्णांच्या झाल्या; भौमासुराचा वध करून त्याच्या कैदेतून मुक्त केलेल्या त्या सुंदर कन्या त्यांना प्राप्त झाल्या।
Frequently Asked Questions
Kuntī articulates the Bhāgavata principle of poṣaṇa: the Lord’s protection operates through His grace, invoked by remembrance (smaraṇa) and relationship. Though Kṛṣṇa is the impartial Supersoul of all, the text emphasizes His special responsiveness to devotees who take shelter of Him, making His ‘remembering’ the devotional way of describing His active guardianship and intervention.
The chapter contrasts attainment-by-effort with attainment-by-grace. Yogic perfection may grant vision of the Lord as Paramātmā, but intimate access to Bhagavān’s personal presence is depicted as bhakti-prasāda—bestowed upon devotees bound to Him by loving service and surrender, as exemplified by the Pāṇḍavas’ familial devotion.
Kālindī is described as the daughter of the sun-god who performs severe penances to obtain Lord Viṣṇu/Kṛṣṇa as her husband, residing in a Yamunā-water mansion until meeting Him. Her account highlights the Bhāgavata motif that sincere vow and single-minded desire for Bhagavān culminate in divine acceptance, integrating ascetic aspiration into household dharma through sacred marriage.
The expansion displays aiśvarya (sovereign divinity) while fulfilling a kṣatriya test of prowess without delay or harm. The episode also functions as a theological sign: the Lord is one yet unlimited, capable of manifesting multiple forms to protect dharma and honor social vows, thereby legitimizing the marriage in the eyes of the royal assembly.
Within the epic kṣatriya context, this is framed as a righteous assertion aligned with the bride’s inclination and the Lord’s dharmic purpose, especially when rival parties obstruct a legitimate choice due to political hostility. The narrative emphasizes that Kṛṣṇa’s actions dismantle adharmic opposition while establishing alliances that support devotee welfare and regional stability.