Adhyaya 55

Verse 1

श्रीशुक उवाच कामस्तु वासुदेवांशो दग्ध: प्राग् रुद्रमन्युना । देहोपपत्तये भूयस्तमेव प्रत्यपद्यत ॥ १ ॥

श्रीशुक म्हणाले—कामदेव हा वासुदेवांचा अंश; तो पूर्वी रुद्राच्या क्रोधाने दग्ध झाला होता. आता देहप्राप्तीसाठी तो पुन्हा त्याच वासुदेवात विलीन झाला।

Verse 2

स एव जातो वैदर्भ्यां कृष्णवीर्यसमुद्भ‍व: । प्रद्युम्न इति विख्यात: सर्वतोऽनवम: पितु: ॥ २ ॥

तो वैदर्भीच्या गर्भात श्रीकृष्णाच्या वीर्यापासून जन्मला आणि ‘प्रद्युम्न’ या नावाने प्रसिद्ध झाला. तो कोणत्याही प्रकारे पित्यापेक्षा कमी नव्हता।

Verse 3

तं शम्बर: कामरूपी हृत्वा तोकमनिर्दशम् । स विदित्वात्मन: शत्रुं प्रास्योदन्वत्यगाद् गृहम् ॥ ३ ॥

इच्छेनुसार रूप धारण करणाऱ्या दैत्य शंबराने दहा दिवसांचाही न झालेला बालक पळवला. तो आपला शत्रू आहे असे जाणून त्याने त्याला समुद्रात फेकले व घरी परतला।

Verse 4

तं निर्जगार बलवान् मीन: सोऽप्यपरै: सह । वृतो जालेन महता गृहीतो मत्स्यजीविभि: ॥ ४ ॥

एका बलवान माशाने त्याला गिळले. तो मासा इतर माशांसह मोठ्या जाळ्यात अडकून कोळ्यांनी पकडला।

Verse 5

तं शम्बराय कैवर्ता उपाजह्रुरुपायनम् । सूदा महानसं नीत्वावद्यन् सुधितिनाद्भ‍ुतम् ॥ ५ ॥

कोळ्यांनी तो अद्भुत मासा भेट म्हणून शंबराकडे नेला. शंबराने स्वयंपाक्यांना तो स्वयंपाकघरात आणून कसाईच्या सुर्‍याने कापायला लावला।

Verse 6

द‍ृष्ट्वा तदुदरे बालं मायावत्यै न्यवेदयन् । नारदोऽकथयत् सर्वं तस्या: शङ्कितचेतस: । बालस्य तत्त्वमुत्पत्तिं मत्स्योदरनिवेशनम् ॥ ६ ॥

माशाच्या पोटात बालक दिसताच स्वयंपाक्यांनी त्याला विस्मित मायावतीकडे दिले. तेव्हा शंकित मनाच्या मायावतीला नारद मुनींनी बालकाचे रहस्य, त्याचा जन्म आणि माशाच्या उदरात कसा गेला हे सर्व सांगितले।

Verse 7

सा च कामस्य वै पत्नी रतिर्नाम यशस्विनी । पत्युर्निर्दग्धदेहस्य देहोत्पत्तिं प्रतीक्षती ॥ ७ ॥ निरूपिता शम्बरेण सा सूदौदनसाधने । कामदेवं शिशुं बुद्ध्वा चक्रे स्‍नेहं तदार्भके ॥ ८ ॥

मायावती ही वस्तुतः कामदेवाची प्रसिद्ध पत्नी रती होती. आपल्या पतीचे शरीर जळून खाक झाल्यामुळे, ती त्यांच्या नवीन देहप्राप्तीची वाट पाहत होती. शंबरासुराने तिला स्वयंपाकघरात भात आणि भाज्या शिजवण्याचे काम दिले होते. जेव्हा मायावतीला समजले की हे बाळ साक्षात कामदेव आहे, तेव्हा तिला त्या बालकाबद्दल प्रेम वाटू लागले.

Verse 8

सा च कामस्य वै पत्नी रतिर्नाम यशस्विनी । पत्युर्निर्दग्धदेहस्य देहोत्पत्तिं प्रतीक्षती ॥ ७ ॥ निरूपिता शम्बरेण सा सूदौदनसाधने । कामदेवं शिशुं बुद्ध्वा चक्रे स्‍नेहं तदार्भके ॥ ८ ॥

मायावती ही वस्तुतः कामदेवाची प्रसिद्ध पत्नी रती होती. आपल्या पतीचे शरीर जळून खाक झाल्यामुळे, ती त्यांच्या नवीन देहप्राप्तीची वाट पाहत होती. शंबरासुराने तिला स्वयंपाकघरात भात आणि भाज्या शिजवण्याचे काम दिले होते. जेव्हा मायावतीला समजले की हे बाळ साक्षात कामदेव आहे, तेव्हा तिला त्या बालकाबद्दल प्रेम वाटू लागले.

Verse 9

नातिदीर्घेण कालेन स कार्ष्णि रूढयौवन: । जनयामास नारीणां वीक्षन्तीनां च विभ्रमम् ॥ ९ ॥

थोड्याच कालावधीत, कृष्णाचा पुत्र प्रद्युम्न पूर्ण तारुण्यात आला. त्याला पाहणाऱ्या सर्व स्त्रिया त्याच्या सौंदर्याने मोहित झाल्या.

Verse 10

सा तं पतिं पद्मदलायतेक्षणं प्रलम्बबाहुं नरलोकसुन्दरम् । सव्रीडहासोत्तभितभ्रुवेक्षती प्रीत्योपतस्थे रतिरङ्ग सौरतै: ॥ १० ॥

हे राजा, लाजाळू स्मित आणि उंचावलेल्या भुवयांसह, रतीने (मायावती) पतीबद्दलचे विविध प्रेमभाव व्यक्त केले. ती प्रेमाने आपल्या पतीजवळ गेली, ज्यांचे डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे विशाल होते, ज्यांचे हात खूप लांब होते आणि जे पुरुषांमध्ये सर्वात सुंदर होते.

Verse 11

तामह भगवान् कार्ष्णिर्मातस्ते मतिरन्यथा । मातृभावमतिक्रम्य वर्तसे कामिनी यथा ॥ ११ ॥

भगवान प्रद्युम्नाने तिला सांगितले, "हे माते, तुझी बुद्धी भ्रष्ट झाली आहे. तू आईच्या भावनेच्या मर्यादा ओलांडून एका प्रेमिकेसारखी वागत आहेस."

Verse 12

रतिरुवाच भवान् नारायणसुत: शम्बरेणहृतो गृहात् । अहं तेऽधिकृता पत्नी रति: कामो भवान् प्रभो ॥ १२ ॥

रती म्हणाली—तू नारायणाचा पुत्र आहेस; शंबराने तुला आई-वडिलांच्या घरातून पळविले. मी रती तुझी विधिपूर्वक पत्नी आहे, प्रभो, कारण तूच कामदेव आहेस.

Verse 13

एष त्वानिर्दशं सिन्धावक्षिपच्छम्बरोऽसुर: । मत्स्योऽग्रसीत्तदुदरादित: प्राप्तो भवान् प्रभो ॥ १३ ॥

तो असुर शंबर, तू दहा दिवसांचाही नसताना, तुला समुद्रात फेकून दिले. एका माशाने तुला गिळले; आणि त्या माशाच्या पोटातून याच ठिकाणी तुला मिळविले, प्रभो.

Verse 14

तमिमं जहि दुर्धर्षं दुर्जयं शत्रुमात्मन: । मायाशतविदं तं च मायाभिर्मोहनादिभि: ॥ १४ ॥

आता या दुर्धर्ष, दुर्जय शंबर—तुझ्या शत्रूचा—वध कर. तो शेकडो माया जाणतो; पण तू मोहनादी आपल्या मायांनी त्याला जिंकशील.

Verse 15

परीशोचति ते माता कुररीव गतप्रजा । पुत्रस्‍नेहाकुला दीना विवत्सा गौरिवातुरा ॥ १५ ॥

तुझी माता, पुत्रहरपल्यामुळे कुररी पक्ष्यासारखी विलाप करते. पुत्रस्नेहाने व्याकुळ, दीन होऊन, वासरू हरवलेल्या गायीसारखी व्यथित आहे.

Verse 16

प्रभाष्यैवं ददौ विद्यां प्रद्युम्नाय महात्मने । मायावती महामायां सर्वमायाविनाशिनीम् ॥ १६ ॥

[शुकदेव गोस्वामी म्हणाले:] असे बोलून मायावतीने महात्मा प्रद्युम्नाला ‘महामाया’ नावाची विद्या दिली, जी सर्व मोहक मायांचा नाश करते.

Verse 17

स च शम्बरमभ्येत्य संयुगाय समाह्वयत् । अविषह्यैस्तमाक्षेपै: क्षिपन् सञ्जनयन् कलिम् ॥ १७ ॥

प्रद्युम्न शंबराजवळ जाऊन त्याला युद्धासाठी आव्हान देऊ लागला आणि असह्य कटू आक्षेपांनी त्याला टोचून कलह निर्माण करू लागला।

Verse 18

सोऽधिक्षिप्तो दुर्वाचोभि: पदाहत इवोरग: । निश्चक्राम गदापाणिरमर्षात्ताम्रलोचन: ॥ १८ ॥

त्या कठोर वचनांनी अपमानित होऊन शंबर लाथ मारलेल्या सापासारखा फुत्कारला। गदा हातात घेऊन, क्रोधाने तांबडे डोळे करून तो बाहेर आला।

Verse 19

गदामाविध्य तरसा प्रद्युम्नाय महात्मने । प्रक्षिप्य व्यनदन्नादं वज्रनिष्पेषनिष्ठुरम् ॥ १९ ॥

शंबराने वेगाने गदा फिरवून महात्मा प्रद्युम्नावर फेकली आणि वज्रप्रहारासारखा कठोर निनाद केला।

Verse 20

तामापतन्तीं भगवान् प्रद्युम्नो गदया गदाम् । अपास्य शत्रवे क्रुद्ध: प्राहिणोत् स्वगदां नृप ॥ २० ॥

हे राजा, शंबराची येणारी गदा भगवान् प्रद्युम्नाने आपल्या गदेने परतवून लावली आणि मग क्रुद्ध होऊन शत्रूवर स्वतःची गदा फेकली।

Verse 21

स च मायां समाश्रित्य दैतेयीं मयदर्शितम् । मुमुचेऽस्‍त्रमयं वर्षं कार्ष्णौ वैहायसोऽसुर: ॥ २१ ॥

मग त्या असुराने मय दानवाने दाखविलेली दैत्यांची माया आश्रयली; तो आकाशात उडून गेला आणि कृष्णपुत्रावर अस्त्रांचा वर्षाव करू लागला।

Verse 22

बाध्यमानोऽस्‍त्रवर्षेण रौक्‍मिणेयो महारथ: । सत्त्वात्मिकां महाविद्यां सर्वमायोपमर्दिनीम् ॥ २२ ॥

शस्त्रास्त्रांच्या वर्षावाने त्रस्त झालेल्या महारथी रुक्मिणीपुत्राने (प्रद्युम्नाने) सर्व मायांचा नाश करणारी सात्त्विक महाविद्या प्रयुक्त केली.

Verse 23

ततो गौह्यकगान्धर्वपैशाचोरगराक्षसी: । प्रायुङ्क्त शतशो दैत्य: कार्ष्णिर्व्यधमयत्स ता: ॥ २३ ॥

त्यानंतर त्या दैत्याने गुह्यक, गंधर्व, पिशाच, सर्प आणि राक्षसांची शेकडो मायावी अस्त्रे वापरली, परंतु कृष्णपुत्राने (प्रद्युम्नाने) ती सर्व नष्ट केली.

Verse 24

निशातमसिमुद्यम्य सकिरीटं सकुण्डलम् । शम्बरस्य शिर: कायात् ताम्रश्मश्र्‍वोजसाहरत् ॥ २४ ॥

प्रद्युम्नाने आपली तीक्ष्ण तलवार उपसली आणि मुकुट, कुंडल व तांबड्या मिशांनी युक्त असे शंबराचे मस्तक वेगाने धडावेगळे केले.

Verse 25

आकीर्यमाणो दिविजै: स्तुवद्भ‍ि: कुसुमोत्करै: । भार्ययाम्बरचारिण्या पुरं नीतो विहायसा ॥ २५ ॥

देवता फुलांचा वर्षाव करून स्तुती करत असताना, त्याच्या पत्नीने (रतीने) त्याला आकाशमार्गाने द्वारका नगरीत नेले.

Verse 26

अन्त:पुरवरं राजन् ललनाशतसङ्कुलम् । विवेश पत्न्‍या गगनाद् विद्युतेव बलाहक: ॥ २६ ॥

हे राजा, प्रद्युम्न आणि त्याच्या पत्नीने शेकडो स्त्रियांनी गजबजलेल्या अंतःपुरात आकाशातून अशा प्रकारे प्रवेश केला, जणू काही विजेसह ढग.

Verse 27

तं द‍ृष्ट्वा जलदश्यामं पीतकौशेयवाससम् । प्रलम्बबाहुं ताम्राक्षं सुस्मितं रुचिराननम् ॥ २७ ॥ स्वलङ्कृतमुखाम्भोजं नीलवक्रालकालिभि: । कृष्णं मत्वा स्‍त्रियो ह्रीता निलिल्युस्तत्र तत्र ह ॥ २८ ॥

त्याला मेघश्याम, पिवळ्या रेशमी वस्त्रांनी विभूषित, लांब भुजांचा, तांबूस नेत्रांचा, सुमधुर हास्याने शोभणाऱ्या रम्य मुखाचा पाहून, सुंदर अलंकार व घन निळ्या वळणदार केशांनी सजलेला म्हणून स्त्रिया त्याला श्रीकृष्ण समजल्या; लज्जित होऊन त्या तिथे-तिथे लपून बसल्या।

Verse 28

तं द‍ृष्ट्वा जलदश्यामं पीतकौशेयवाससम् । प्रलम्बबाहुं ताम्राक्षं सुस्मितं रुचिराननम् ॥ २७ ॥ स्वलङ्कृतमुखाम्भोजं नीलवक्रालकालिभि: । कृष्णं मत्वा स्‍त्रियो ह्रीता निलिल्युस्तत्र तत्र ह ॥ २८ ॥

मेघश्याम वर्ण, पिवळे रेशमी वस्त्र, लांब भुजा, तांबूस नेत्र आणि सुमधुर हास्याने शोभणारे रम्य मुख पाहून, अलंकारांनी सजलेले कमलमुख व घन निळे वळणदार केश पाहून स्त्रिया त्याला श्रीकृष्ण समजल्या; लज्जित होऊन त्या इथे-तिथे लपल्या।

Verse 29

अवधार्य शनैरीषद्वैलक्षण्येन योषित: । उपजग्मु: प्रमुदिता: सस्‍त्रीरत्नं सुविस्मिता: ॥ २९ ॥

हळूहळू त्याच्या रूपात कृष्णापेक्षा किंचित भिन्नता जाणवून स्त्रियांनी ठरवले की हा प्रभू नाही. मग त्या आनंदित व विस्मित होऊन, स्त्रीरत्न असलेल्या त्याच्या पत्नीसमवेत प्रद्युम्नाजवळ आल्या।

Verse 30

अथ तत्रासितापाङ्गी वैदर्भी वल्गुभाषिणी । अस्मरत् स्वसुतं नष्टं स्‍नेहस्‍नुतपयोधरा ॥ ३० ॥

मग तेथे काळ्या कटाक्षांची, मधुर बोलणारी वैदर्भी रुक्मिणीने प्रद्युम्नाला पाहताच हरवलेल्या आपल्या पुत्राची आठवण केली; स्नेहाने तिचे स्तन ओलावले।

Verse 31

को न्वयं नरवैदूर्य: कस्य वा कमलेक्षण: । धृत: कया वा जठरे केयं लब्धा त्वनेन वा ॥ ३१ ॥

हा कमळनेत्र, नरांमध्ये वैदूर्य-मण्यासारखा कोण आहे? हा कोणाचा पुत्र, आणि कोणत्या स्त्रीने याला गर्भात धारण केले? आणि ही स्त्री कोण, जिला याने पत्नी म्हणून प्राप्त केले?

Verse 32

मम चाप्यात्मजो नष्टो नीतो य: सूतिकागृहात् । एतत्तुल्यवयोरूपो यदि जीवति कुत्रचित् ॥ ३२ ॥

माझा तो हरवलेला पुत्र, ज्याला सूतिकागृहातून पळवून नेले, तो कुठेतरी जिवंत असेल तर तो या तरुणासारख्याच वयाचा व रूपाचा असेल।

Verse 33

कथं त्वनेन सम्प्राप्तं सारूप्यं शार्ङ्गधन्वन: । आकृत्यावयवैर्गत्या स्वरहासावलोकनै: ॥ ३३ ॥

पण हा तरुण शार्ङ्गधनुर्धर माझ्या प्रभु श्रीकृष्णास इतका कसा काय सारखा दिसतो—देहाकृती, अवयव, चाल, स्वर, हास्य आणि कटाक्षातही?

Verse 34

स एव वा भवेन्नूनं यो मे गर्भे धृतोऽर्भक: । अमुष्मिन् प्रीतिरधिका वाम: स्फुरति मे भुज: ॥ ३४ ॥

होय, निश्चयच हाच तो बालक असावा जो मी गर्भात धारण केला होता; कारण याच्याविषयी माझे प्रेम अधिकच दाटून येते आणि माझा डावा भुज फडफडतो।

Verse 35

एवं मीमांसमानायां वैदर्भ्यां देवकीसुत: । देवक्यानकदुन्दुभ्यामुत्तम:श्लोक आगमत् ॥ ३५ ॥

अशी मीमांसा करीत असताना वैदर्भी रुक्मिणीकडे देवकीसुत, उत्तमःश्लोक भगवान श्रीकृष्ण, देवकी व आनकदुंदुभी (वसुदेव) यांच्यासह तेथे आले।

Verse 36

विज्ञातार्थोऽपि भगवांस्तूष्णीमास जनार्दन: । नारदोऽकथयत् सर्वं शम्बराहरणादिकम् ॥ ३६ ॥

सर्व काही जाणूनही भगवान जनार्दन मौन राहिले; पण नारद मुनींनी शंबराने बालकाचे अपहरण इत्यादी सर्व वृत्तांत सांगितला।

Verse 37

तच्छ्रुत्वा महदाश्चर्यं कृष्णान्त:पुरयोषित: । अभ्यनन्दन् बहूनब्दान् नष्टं मृतमिवागतम् ॥ ३७ ॥

हे महान् आश्चर्य ऐकून श्रीकृष्णांच्या अंतःपुरातील स्त्रिया अत्यंत आनंदित झाल्या आणि अनेक वर्षे हरवलेला, जणू मृतातून परत आलेला प्रद्युम्न याचे हर्षाने स्वागत करू लागल्या।

Verse 38

देवकी वसुदेवश्च कृष्णरामौ तथा स्‍त्रिय: । दम्पती तौ परिष्वज्य रुक्‍मिणी च ययुर्मुदम् ॥ ३८ ॥

देवकी, वसुदेव, श्रीकृष्ण, बलराम आणि अंतःपुरातील सर्व स्त्रिया—विशेषतः राणी रुक्मिणी—त्या नवदम्पतीला आलिंगन देऊन अत्यंत आनंदित झाल्या।

Verse 39

नष्टं प्रद्युम्नमायातमाकर्ण्य द्वारकौकस: । अहो मृत इवायातो बालो दिष्‍ट्येति हाब्रुवन् ॥ ३९ ॥

हरवलेला प्रद्युम्न परत आला असे ऐकून द्वारकेतील लोक म्हणाले, “अहो! दैवकृपेने हा बालक जणू मृत्यूतूनच परत आला!”

Verse 40

यं वै मुहु: पितृसरूपनिजेशभावा- स्तन्मातरो यदभजन् रहरूढभावा: । चित्रं न तत् खलु रमास्पदबिम्बबिम्बे कामे स्मरेऽक्षविषये किमुतान्यनार्य: ॥ ४० ॥

ज्यांना प्रद्युम्नाबद्दल मातृभाव असायला हवा होता, त्या अंतःपुरातील स्त्रियाही एकांतात त्याला आपला स्वामी मानून प्रेमोन्मादाने आकृष्ट झाल्या—यात आश्चर्य नाही; कारण तो पित्याच्या सदृश रूपाचा, लक्ष्मीपती श्रीकृष्णाच्या सौंदर्याचा प्रतिबिंब होता आणि डोळ्यांसमोर जणू साक्षात् कामदेवच दिसत होता. मग इतर स्त्रियांचे काय सांगावे!