Adhyaya 8
Lakṣmī’s Emergence, Dhanvantari, and the Advent of Mohinī-mūrti
भगवान शिवांनी पूर्वी उत्पन्न झालेले हालाहल विष निष्प्रभ केल्यावर देव व असुर पुन्हा नव्या जोमाने समुद्र-मंथन करू लागले. तेव्हा क्रमाने सुरभी (यज्ञघृतासाठी), उच्चैःश्रवा, ऐरावत व दिग्गज, कौस्तुभ-पद्मरागादी दिव्य रत्ने, पारिजात पुष्प आणि अप्सरा प्रकट झाल्या. नंतर श्रीलक्ष्मी (रमा) प्रकट होऊन नद्या, पृथ्वी, गायी, ऋतू, ऋषी, गंधर्व व दिग्गज यांच्या सहभागाने तिचा विश्वाभिषेक झाला. लक्ष्मीने देव-असुरादी पाहून जाणले की कोणीही पूर्ण निर्दोष व स्वावलंबी नाही; म्हणून तिने स्वयंसिद्ध मुकुंदाला वरून त्याला जयमाला अर्पण केली. तिच्या कृपादृष्टीने देव समृद्ध झाले, असुर खिन्न झाले. पुढे वारुणी प्रकट झाली व दैत्यांनी तिला घेतले. धन्वंतरी अमृत-कुंभ घेऊन प्रकट झाले, पण असुरांनी तो हिसकावला; देवांनी हरिची शरणागती घेतली. विष्णूंनी दैत्यांना मोहित करण्याचे वचन दिले; ते अमृतावरून भांडू लागले—यातून पुढील अध्यायातील मोहिनी-मूर्तीची लीला सुरू होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच पीते गरे वृषाङ्केण प्रीतास्तेऽमरदानवा: । ममन्थुस्तरसा सिन्धुं हविर्धानी ततोऽभवत् ॥ १ ॥
वृषभध्वज शंकरांनी विष पिल्यावर देव व दानव आनंदित झाले आणि अधिक वेगाने समुद्रमंथन करू लागले; तेव्हा सुरभी नावाची गाय प्रकट झाली।
Verse 2
तामग्निहोत्रीमृषयो जगृहुर्ब्रह्मवादिन: । यज्ञस्य देवयानस्य मेध्याय हविषे नृप ॥ २ ॥
हे राजा परीक्षित! वैदिक कर्मकांड जाणणाऱ्या अग्निहोत्री ऋषींनी त्या सुरभी गायीचा ताबा घेतला, कारण यज्ञातील आहुतीसाठी शुद्ध तूप आवश्यक होते, ज्याने देवयान मार्गे उच्च लोकांपर्यंत उन्नती होते।
Verse 3
तत उच्चै:श्रवा नाम हयोऽभूच्चन्द्रपाण्डुर: । तस्मिन्बलि: स्पृहां चक्रे नेन्द्र ईश्वरशिक्षया ॥ ३ ॥
यानंतर चंद्रासारखा शुभ्र उच्चैःश्रवा नावाचा घोडा उत्पन्न झाला. तो मिळवण्याची इच्छा बली महाराजांनी केली; पण परमेश्वराच्या शिकवणीमुळे इंद्राने विरोध केला नाही।
Verse 4
तत ऐरावतो नाम वारणेन्द्रो विनिर्गत: । दन्तैश्चतुर्भि: श्वेताद्रेर्हरन्भगवतो महिम् ॥ ४ ॥
त्यानंतर समुद्रमंथनातून ऐरावत नावाचा गजराज प्रकट झाला. तो शुभ्रवर्ण होता आणि आपल्या चार दातांनी कैलासशिखर—भगवान शिवांचे धाम—याच्या महिमेलाही जणू आव्हान देत होता।
Verse 5
ऐरावणादयस्त्वष्टौ दिग् गजा अभवंस्तत: । अभ्रमुप्रभृतयोऽष्टौ च करिण्यस्त्वभवन्नृप ॥ ५ ॥
त्यानंतर, हे राजा, ऐरावण आदी आठ दिग्गज उत्पन्न झाले—जे सर्व दिशांना जाऊ शकत. तसेच अभ्रमु आदी आठ करिणी (हत्तीण)ही प्रकट झाल्या।
Verse 6
कौस्तुभाख्यमभूद् रत्नं पद्मरागो महोदधे: । तस्मिन् मणौ स्पृहां चक्रे वक्षोऽलङ्करणे हरि: । ततोऽभवत् पारिजात: सुरलोकविभूषणम् । पूरयत्यर्थिनो योऽर्थै: शश्वद् भुवि यथा भवान् ॥ ६ ॥
मग महोदधीतून कौस्तुभ-मणी व पद्मराग-मणी ही प्रसिद्ध रत्ने उत्पन्न झाली. आपल्या वक्षःस्थळाचे अलंकरण करण्यासाठी भगवान हरिने ती मिळवण्याची इच्छा केली. त्यानंतर पारिजात वृक्ष प्रकट झाला—स्वर्गलोकाचे भूषण. हे नृप, जसे आपण पृथ्वीवर याचकांच्या इच्छा पूर्ण करता, तसे पारिजात सर्वांच्या कामना पूर्ण करतो।
Verse 7
ततश्चाप्सरसो जाता निष्ककण्ठ्य: सुवासस: । रमण्य: स्वर्गिणां वल्गुगतिलीलावलोकनै: ॥ ७ ॥
त्यानंतर अप्सरा प्रकट झाल्या. त्या सुवर्णाभूषणांनी व कंठहारांनी सजलेल्या आणि सुंदर वस्त्रे परिधान केलेल्या होत्या. त्यांच्या मनोहर, मंद चालीनं व लीलामय कटाक्षानं स्वर्गवासियांची मने मोहित होत.
Verse 8
ततश्चाविरभूत् साक्षाच्छ्री रमा भगवत्परा । रञ्जयन्ती दिश: कान्त्या विद्युत् सौदामनी यथा ॥ ८ ॥
त्यानंतर साक्षात् श्रीरमा प्रकट झाली, जी पूर्णतः भगवंताची परायणा आहे. तिच्या कान्तीनं सर्व दिशा उजळून निघाल्या; ती जणू संगमरवरी पर्वतावर चमकणाऱ्या विजेसारखी दीप्तिमान होती।
Verse 9
तस्यां चक्रु: स्पृहां सर्वे ससुरासुरमानवा: । रूपौदार्यवयोवर्णमहिमाक्षिप्तचेतस: ॥ ९ ॥
तिच्या रूप, औदार्य, यौवन, वर्ण आणि महिमेने आकृष्ट होऊन देव, असुर व मनुष्य—सर्वांनी तिची इच्छा धरली; ती सर्व ऐश्वर्यांची मूळ जननी होती।
Verse 10
तस्या आसनमानिन्ये महेन्द्रो महदद्भुतम् । मूर्तिमत्य: सरिच्छ्रेष्ठा हेमकुम्भैर्जलं शुचि ॥ १० ॥
देवराज इंद्राने लक्ष्मीदेवीसाठी अत्यंत अद्भुत व योग्य आसन आणले. गंगा-यमुना इत्यादी पवित्र नद्या साकार होऊन सुवर्णकलशांत शुद्ध जल घेऊन माता लक्ष्मीपाशी आल्या।
Verse 11
आभिषेचनिका भूमिराहरत् सकलौषधी: । गाव: पञ्च पवित्राणि वसन्तो मधुमाधवौ ॥ ११ ॥
अभिषेकासाठी भूमिदेवी साकार होऊन सर्व औषधी व वनस्पती गोळा करून आणली. गायींनी पाच पवित्र पदार्थ—दूध, दही, तूप, गोमूत्र व गोबर—दिले; आणि वसंतदेवाने चैत्र-वैशाखात उत्पन्न सर्व सामग्री संकलित केली।
Verse 12
ऋषय: कल्पयांचक्रुराभिषेकं यथाविधि । जगुर्भद्राणि गन्धर्वा नट्यश्च ननृतुर्जगु: ॥ १२ ॥
महर्षींनी शास्त्रोक्त विधीनुसार लक्ष्मीदेवीचा अभिषेक केला. गंधर्वांनी सर्वमंगल वैदिक मंत्र गाए, आणि नर्तकींनी वेदविहित गीतांसह सुंदर नृत्य व गायन केले।
Verse 13
मेघा मृदङ्गपणवमुरजानकगोमुखान् । व्यनादयन् शङ्खवेणुवीणास्तुमुलनि:स्वनान् ॥ १३ ॥
मेघ साकार होऊन मृदंग, पणव, मुरज व आनक असे विविध ढोल वाजवू लागले. तसेच शंख, गोमुख नावाच्या तुरया, बासरी व वीणा वाजल्या; या सर्वांचा एकत्रित नाद अत्यंत तुमुल झाला।
Verse 14
ततोऽभिषिषिचुर्देवीं श्रियं पद्मकरां सतीम् । दिगिभा: पूर्णकलशै: सूक्तवाक्यैर्द्विजेरितै: ॥ १४ ॥
त्यानंतर दिग्गजांनी गंगाजलाने भरलेले पूर्णकलश आणून पद्महस्ता सती श्रीदेवीचा अभिषेक केला। विद्वान ब्राह्मणांनी उच्चारलेल्या वैदिक मंत्रांच्या घोषात ती अत्यंत सुंदर दिसली आणि ती केवळ भगवान नारायणालाच पतिरूप मानणारी परम पतिव्रता ठरली।
Verse 15
समुद्र: पीतकौशेयवाससी समुपाहरत् । वरुण: स्रजं वैजयन्तीं मधुना मत्तषट्पदाम् ॥ १५ ॥
समुद्राने पिवळ्या कौशेय वस्त्रांचे उत्तरीय व अधोवस्त्र अर्पण केले. जलदेव वरुणाने मधाने मत्त झालेल्या भुंग्यांनी वेढलेली वैजयन्ती पुष्पमाळा दिली.
Verse 16
भूषणानि विचित्राणि विश्वकर्मा प्रजापति: । हारं सरस्वती पद्ममजो नागाश्च कुण्डले ॥ १६ ॥
प्रजापती विश्वकर्म्याने नानाविध नक्षीदार भूषणे दिली. सरस्वतीदेवीने हार अर्पण केला, अज म्हणजे ब्रह्मदेवाने कमळ दिले आणि नागलोकातील नागांनी कुंडले समर्पित केली.
Verse 17
तत: कृतस्वस्त्ययनोत्पलस्रजं नदद्द्विरेफां परिगृह्य पाणिना । चचाल वक्त्रं सुकपोलकुण्डलं सव्रीडहासं दधती सुशोभनम् ॥ १७ ॥
त्यानंतर शुभ स्वस्त्ययन विधीने पूजिलेली माता लक्ष्मी, हातात भुंग्यांच्या गुंजारवाने निनादणारी कमळांची माळ धरून चालू लागली. लाजरी हसू, कुंडलांनी शोभलेले कपोल आणि मनोहर मुख यांसह ती अत्यंत शोभून दिसली.
Verse 18
स्तनद्वयं चातिकृशोदरी समं निरन्तरं चन्दनकुङ्कुमोक्षितम् । ततस्ततो नूपुरवल्गुशिञ्जितै- र्विसर्पती हेमलतेव सा बभौ ॥ १८ ॥
तिचे दोन्ही स्तन सम व सुस्थित होते; त्यांवर चंदनलेप व कुंकुम शिंपडलेले होते, आणि तिची कटी अत्यंत कृश होती. ती इकडे-तिकडे चालताना नूपुरांची मधुर झंकार होत असे; ती जणू सुवर्णलतेसारखी भासत होती.
Verse 19
विलोकयन्ती निरवद्यमात्मन: पदं ध्रुवं चाव्यभिचारिसद्गुणम् । गन्धर्वसिद्धासुरयक्षचारण- त्रैपिष्टपेयादिषु नान्वविन्दत ॥ १९ ॥
गंधर्व, सिद्ध, असुर, यक्ष, चारण आणि स्वर्गातील देवगण यांच्यात फिरताना लक्ष्मीदेवींनी सर्वांना बारकाईने पाहिले; पण स्वभावतः निर्दोष, ध्रुव आणि अव्यभिचारी सद्गुणांनी युक्त असा कोणीही त्यांना आढळला नाही. सर्वांमध्ये काही ना काही दोष होता, म्हणून त्यांनी कोणाचाही आश्रय घेतला नाही.
Verse 20
नूनं तपो यस्य न मन्युनिर्जयो ज्ञानं क्वचित् तच्च न सङ्गवर्जितम् । कश्चिन्महांस्तस्य न कामनिर्जय: स ईश्वर: किं परतोव्यपाश्रय: ॥ २० ॥
सभा पाहून लक्ष्मीदेवींनी मनात विचार केला—ज्याने महान तप केले, त्यानेही क्रोध जिंकलेला नाही; कुणाकडे ज्ञान आहे, पण तो आसक्तिरहित नाही; कुणी महापुरुष आहे, तरी कामविकार जिंकू शकत नाही. जो दुसऱ्यावर अवलंबून आहे, तो परमेश्वर कसा असेल?
Verse 21
धर्म: क्वचित् तत्र न भूतसौहृदं त्याग: क्वचित् तत्र न मुक्तिकारणम् । वीर्यं न पुंसोऽस्त्यजवेगनिष्कृतं न हि द्वितीयो गुणसङ्गवर्जित: ॥ २१ ॥
कुणाकडे धर्माचे पूर्ण ज्ञान असू शकते, तरी तो सर्व जीवांशी सौहार्द राखत नाही. कुणाकडे त्याग असतो, पण तोच मुक्तीचे कारण ठरत नाही. कुणाकडे मोठे पराक्रम असते, तरी काळाचा वेग रोखता येत नाही. कुणी भौतिक आसक्ती सोडली तरी तो भगवंतासमान होत नाही. म्हणून प्रकृतीच्या गुणांच्या प्रभावापासून कोणीही पूर्ण मुक्त नाही.
Verse 22
क्वचिच्चिरायुर्न हि शीलमङ्गलं क्वचित् तदप्यस्ति न वेद्यमायुष: । यत्रोभयं कुत्र च सोऽप्यमङ्गल: सुमङ्गल: कश्च न काङ्क्षते हि माम् ॥ २२ ॥
कुणाला दीर्घायुष्य असते, पण शुभ शील नसते. कुणाकडे शुभ शील असते, पण आयुष्याची मर्यादा निश्चित नसते. जिथे दोन्ही असतात, तिथेही कुणाचा तरी अमंगल स्वभाव असतो; जसे शिवजी चिरंजीव असूनही स्मशानवास इत्यादी अशुभ वृत्ती ठेवतात. आणि सर्व प्रकारे योग्य असले तरी जे भगवंताचे भक्त नाहीत, ते मला देखील इच्छित नाहीत.
Verse 23
एवं विमृश्याव्यभिचारिसद्गुणै- र्वरं निजैकाश्रयतयागुणाश्रयम् । वव्रे वरं सर्वगुणैरपेक्षितं रमा मुकुन्दं निरपेक्षमीप्सितम् ॥ २३ ॥
अशा रीतीने पूर्ण विचार करून रमा (लक्ष्मी) यांनी अव्यभिचारी सद्गुणांनी युक्त, स्वयंपूर्ण आणि सर्व गुणांचा आश्रय असलेल्या, सर्वगुणसंपन्न वराची निवड केली. जो स्वतंत्र आहे व ज्याला लक्ष्मीची गरज नाही, तरीही सर्वाधिक वांछनीय असा मुकुंद यांनाच त्यांनी पती म्हणून स्वीकारले.
Verse 24
तस्यांसदेश उशतीं नवकञ्जमालां माद्यन्मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टाम् । तस्थौ निधाय निकटे तदुर: स्वधाम सव्रीडहासविकसन्नयनेन याता ॥ २४ ॥
मग परम पुरुष भगवंताजवळ जाऊन श्रीलक्ष्मीदेवींनी त्यांच्या खांद्यावर नव्याने उमललेल्या कमळांची माळ ठेवली; मध शोधणाऱ्या भुंग्यांच्या गुंजारवाने ती निनादत होती. नंतर प्रभूच्या वक्षःस्थळी स्थान मिळावे या अपेक्षेने, लाजरी हसू व फुललेल्या नेत्रांनी त्या त्यांच्या बाजूला उभ्या राहिल्या।
Verse 25
तस्या: श्रियस्त्रिजगतो जनको जनन्या वक्षोनिवासमकरोत् परमं विभूते: । श्री: स्वा: प्रजा: सकरुणेन निरीक्षणेन यत्र स्थितैधयत साधिपतींस्त्रिलोकान् ॥ २५ ॥
भगवंत त्रिजगतांचे पिता आहेत आणि परम ऐश्वर्याची स्वामिनी माता लक्ष्मीचा सर्वोच्च निवास त्यांच्या वक्षःस्थळी आहे. लक्ष्मीजी आपल्या अनुकूल, करुणामय दृष्टिने तीनही लोकांना—प्रजा, प्रजापती व देवांसह—समृद्धीने वाढवितात।
Verse 26
शङ्खतूर्यमृदङ्गानां वादित्राणां पृथु: स्वन: । देवानुगानां सस्त्रीणां नृत्यतां गायतामभूत् ॥ २६ ॥
तेव्हा शंख, तूर्य आणि मृदंग इत्यादी वाद्यांचा व्यापक निनाद झाला। गंधर्वलोक व चारणलोकातील देवांचे अनुचर आपल्या पत्नींसह नाचू व गाऊ लागले।
Verse 27
ब्रह्मरुद्राङ्गिरोमुख्या: सर्वे विश्वसृजो विभुम् । ईडिरेऽवितथैर्मन्त्रैस्तल्लिङ्गै: पुष्पवर्षिण: ॥ २७ ॥
तेव्हा ब्रह्मा, रुद्र (शिव), महर्षी अंगिरा इत्यादी विश्वव्यवस्थेचे सर्व नियंते प्रभूची स्तुती करू लागले। पुष्पवृष्टी करीत ते भगवंताच्या दिव्य महिमेचे द्योतक असलेले सत्य मंत्र जपत होते।
Verse 28
श्रियावलोकिता देवा: सप्रजापतय: प्रजा: । शीलादिगुणसम्पन्ना लेभिरे निर्वृतिं पराम् ॥ २८ ॥
लक्ष्मीजींची कृपादृष्टी पडताच सर्व देव, प्रजापती आणि त्यांची प्रजा सदाचार व उत्तम (आध्यात्मिक) गुणांनी संपन्न झाले. त्यामुळे त्यांना परम समाधान व आनंद प्राप्त झाला।
Verse 29
नि:सत्त्वा लोलुपा राजन् निरुद्योगा गतत्रपा: । यदा चोपेक्षिता लक्ष्म्या बभूवुर्दैत्यदानवा: ॥ २९ ॥
हे राजन्, लक्ष्मीदेवीने उपेक्षा केल्यामुळे दैत्य-दानव निःसत्त्व, लोभी, उद्योगहीन व लज्जाहीन झाले; ते खिन्न, भ्रमित व निराश झाले।
Verse 30
अथासीद् वारुणी देवी कन्या कमललोचना । असुरा जगृहुस्तां वै हरेरनुमतेन ते ॥ ३० ॥
त्यानंतर कमललोचना वारुणी देवी कन्यारूपाने प्रकट झाली; भगवान हरि (कृष्ण) यांच्या अनुमतीने असुरांनी तिला स्वीकारले।
Verse 31
अथोदधेर्मथ्यमानात् काश्यपैरमृतार्थिभि: । उदतिष्ठन्महाराज पुरुष: परमाद्भुत: ॥ ३१ ॥
हे महाराज, नंतर कश्यपांचे पुत्र—देव व दैत्य—अमृतासाठी क्षीरसागर मंथत असता, तेथून एक परम अद्भुत पुरुष प्रकट झाला।
Verse 32
दीर्घपीवरदोर्दण्ड: कम्बुग्रीवोऽरुणेक्षण: । श्यामलस्तरुण: स्रग्वी सर्वाभरणभूषित: ॥ ३२ ॥
त्याच्या भुजा दीर्घ, स्थूल व बलवान होत्या; शंखासारखी त्रिरेषायुक्त ग्रीवा; डोळे अरुण आणि वर्ण श्यामल. तो तरुण, पुष्पमाळाधारी व सर्व आभूषणांनी विभूषित होता।
Verse 33
पीतवासा महोरस्क: सुमृष्टमणिकुण्डल: । स्निग्धकुञ्चितकेशान्तसुभग: सिंहविक्रम: । अमृतापूर्णकलसं बिभ्रद् वलयभूषित: ॥ ३३ ॥
तो पीतवस्त्रधारी होता; त्याचे वक्षःस्थळ विशाल होते आणि झळाळते मणिकुंडले धारण केली होती। तेलाने स्निग्ध झालेले केसांचे टोक किंचित वळलेले; तो देखणा व सिंहासारखा पराक्रमी. कंकणांनी विभूषित होऊन तो हातात अमृताने भरलेला कलश धरून होता।
Verse 34
स वै भगवत: साक्षाद्विष्णोरंशांशसम्भव: । धन्वन्तरिरिति ख्यात आयुर्वेददृगिज्यभाक् ॥ ३४ ॥
तो साक्षात् भगवान् विष्णूच्या अंशाच्या अंशातून प्रकट झालेले धन्वंतरी होते. ते आयुर्वेदाचे परम जाणकार होते आणि देवत्वामुळे यज्ञातील भाग घेण्यास पात्र होते.
Verse 35
तमालोक्यासुरा: सर्वे कलसं चामृताभृतम् । लिप्सन्त: सर्ववस्तूनि कलसं तरसाहरन् ॥ ३५ ॥
धन्वंतरीकडे अमृताने भरलेला कलश पाहताच, कलश व त्यातील अमृत मिळवण्याच्या लोभाने सर्व असुरांनी तो कलश बलपूर्वक ताबडतोब हिसकावून घेतला.
Verse 36
नीयमानेऽसुरैस्तस्मिन्कलसेऽमृतभाजने । विषण्णमनसो देवा हरिं शरणमाययु: ॥ ३६ ॥
असुरांनी तो अमृताचा कलश घेऊन जात असताना देवांचे मन खिन्न झाले. म्हणून त्यांनी भगवान् हरि यांच्या चरणकमलांचा आश्रय घेतला.
Verse 37
इति तद्दैन्यमालोक्य भगवान्भृत्यकामकृत् । मा खिद्यत मिथोऽर्थं व: साधयिष्ये स्वमायया ॥ ३७ ॥
देवांची दीन अवस्था पाहून, भक्तांची इच्छा पूर्ण करणाऱ्या भगवानांनी म्हटले—“खिन्न होऊ नका. मी माझ्या मायाशक्तीने असुरांमध्ये परस्पर कलह निर्माण करून त्यांना मोहित करीन आणि तुमचे अमृतप्राप्तीचे कार्य सिद्ध करीन.”
Verse 38
मिथ: कलिरभूत्तेषां तदर्थे तर्षचेतसाम् । अहं पूर्वमहं पूर्वं न त्वं न त्वमिति प्रभो ॥ ३८ ॥
हे राजन्, अमृतासाठी आसुसलेल्या असुरांमध्ये त्याच कारणाने परस्पर भांडण उभे राहिले. प्रत्येक जण म्हणू लागला—“मी आधी, मी आधी; तू नाही, तू नाही!”
Verse 39
देवा: स्वं भागमर्हन्ति ये तुल्यायासहेतव: । सत्रयाग इवैतस्मिन्नेष धर्म: सनातन: ॥ ३९ ॥ इति स्वान्प्रत्यषेधन्वै दैतेया जातमत्सरा: । दुर्बला: प्रबलान् राजन्गृहीतकलसान् मुहु: ॥ ४० ॥
काही दैत्य म्हणाले—देवांनीही क्षीरसागर-मंथनात समान परिश्रम केला आहे; म्हणून सत्रयज्ञाप्रमाणे या कार्यातही सनातन धर्मानुसार त्यांना अमृताचा आपला भाग मिळायलाच हवा. हे राजन्, अशा रीतीने दुर्बल दैत्यांनी कलश धरलेल्या प्रबळ दैत्यांना वारंवार रोखले।
Verse 40
देवा: स्वं भागमर्हन्ति ये तुल्यायासहेतव: । सत्रयाग इवैतस्मिन्नेष धर्म: सनातन: ॥ ३९ ॥ इति स्वान्प्रत्यषेधन्वै दैतेया जातमत्सरा: । दुर्बला: प्रबलान् राजन्गृहीतकलसान् मुहु: ॥ ४० ॥
काही दैत्य म्हणाले—देवही क्षीरसागर-मंथनात समान परिश्रमाचे भागीदार आहेत; म्हणून सत्रयज्ञाप्रमाणे या कार्यातही सनातन धर्मानुसार त्यांना अमृताचा भाग मिळावा. हे राजन्, अशा प्रकारे मत्सराने भरलेल्या दुर्बल दैत्यांनी कलश धरलेल्या प्रबळ दैत्यांना वारंवार रोखले।
Verse 41
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
त्याच वेळी सर्व उपाय जाणणारे ईश्वर भगवान् विष्णूंनी परम अद्भुत, अवर्णनीय स्त्रीरूप धारण केले। ती मोहिनी दर्शनास रम्य, नवोत्पलासारखी श्यामवर्ण, सर्वांगसुंदरी; कानांत सम अलंकार, सुंदर कपोल, उन्नत नासिका आणि यौवनतेजाने उजळलेले मुख असलेली होती।
Verse 42
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
नवयौवनाने विकसित झालेल्या स्तनभारामुळे तिची कटी अत्यंत कृश भासत होती। मुख व देहाच्या सुगंधाने आकृष्ट झालेले भुंगे गुंजारव करीत सभोवती घिरट्या घालत, त्यामुळे तिचे नेत्र चंचल होत.
Verse 43
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
ती आपल्या सुंदर केशभारात उमललेल्या मल्लिका-पुष्पांची माळ धारण करीत होती; तिचा सुडौल गळा हार-आभरणांनी शोभत होता आणि भुजा अंगदांनी भूषित होत्या। निर्मळ वस्त्रांनी आच्छादित तिचे नितंब सौंदर्य-सागरातील द्वीपांसारखे भासत; कंबरपट्टा व पावलांवरील नूपुरांच्या मधुर झंकाराने ती अधिकच उजळत होती। लज्जायुक्त स्मित, भुवयांची चपळता आणि तिरपी नजर यांद्वारे ती दैत्यसमूहाच्या मनात वारंवार कामना प्रज्वलित करीत होती।
Verse 44
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
तिच्या सुंदर केसांच्या भारावर उमललेल्या मल्लिका फुलांची माळ होती. तिची मान दागिन्यांनी आणि बाहू बाजूबंदांनी सुशोभित होते.
Verse 45
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
तिचे शरीर स्वच्छ साडीने झाकलेले होते आणि तिचे नितंब सौंदर्याच्या सागरातील बेटासारखे शोभत होते. कमरेला मेखला आणि पायात नुपूर रुणझुणत होते.
Verse 46
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
लाजऱ्या स्मितहास्याने आणि भुवयांच्या विलासपूर्ण हालचालींनी तिने असुरांच्या मनात वारंवार कामवासना जागृत केली.
Frequently Asked Questions
Lakṣmī’s deliberation highlights a Bhāgavata criterion: conditioned greatness is mixed with faults under the guṇas. Austerity may coexist with anger, knowledge with desire, power with subjection to kāla, and even longevity with inauspicious conduct. Since none are fully independent or completely pure, she chooses Mukunda, who is svatantra (independent), nirguṇa (transcendent to material modes), and the reservoir of all auspicious qualities.
The chapter depicts a universal consecration: sacred rivers bring waters, earth brings herbs, cows provide pañca-gavya, seasons provide auspicious produce, sages conduct rites, and celestial musicians chant Vedic mantras. Theologically it signifies that śrī (prosperity and auspicious order) is not random wealth but a sanctified, dharma-aligned potency that naturally rests on Viṣṇu’s chest and blesses administrators (devas) who serve cosmic order.
Dhanvantari is a plenary expansion (aṁśa) connected to Viṣṇu who appears carrying the amṛta-kumbha and is expert in bhaiṣajya-vidyā (medicine/Ayurveda). His emergence teaches that healing and longevity are ultimately divine endowments within yajña and cosmic administration; it also becomes the narrative pivot for the conflict over nectar.
Their quarrel arises from possessiveness and entitlement: after seizing the nectar by force, they cannot establish a stable principle of distribution. This internal fracture is precisely what Hari anticipates; it sets the stage for Mohinī-mūrti, through whom Viṣṇu uses yogamāyā to protect the devas and restore dharmic allocation.
Vāruṇī is a goddess associated with intoxicants and the governance of drunkards. The demons’ taking her, with the Lord’s permission, reflects their attraction to sense-enjoyment and diversion, contrasting with the devas’ focus on sacrificial order and foreshadowing how asuric impulses make them vulnerable to delusion when Mohinī appears.