Adhyaya 17
Aditi’s Payo-vrata and Viṣṇu’s Promise to Appear as Her Son (Prelude to Vāmana)
कश्यपांच्या उपदेशानुसार अदिती वासुदेवावर एकाग्र ध्यान ठेवून मन‑इंद्रिये संयमित करून कठोर पयो‑व्रत करते. प्रसन्न होऊन चतुर्भुज भगवान विष्णू तिच्यासमोर प्रकट होतात; सात्त्विक भावांनी भरून अदिती त्यांना यज्ञ‑भोक्ता, विश्वरूप, अच्युत नियंता व सर्वसिद्धिदाता म्हणून स्तुती करते. भगवान सांगतात की देवांचे हरवलेले राज्य व मान परत मिळवणे आणि असुरांचा पराभव हा तिचा हेतू त्यांना ज्ञात आहे; पण ब्राह्मण‑संरक्षणामुळे दैत्यनेते सध्या ‘अजेय’ आहेत, म्हणून थेट बलप्रयोगाने सुख मिळणार नाही. व्रताने संतुष्ट होऊन ते उपाययुक्त वर देतात—कश्यपांच्या द्वारे प्रवेश करून मी तुझा पुत्र होईन व देवांचे रक्षण करीन. अदितीला कश्यपांची पूजा करणे व योजना गुप्त ठेवणे सांगितले जाते. भगवान अंतर्धान पावल्यावर कश्यप समाधीत विष्णू‑अंशाचा प्रवेश जाणून आपले तेज अदितीच्या गर्भात स्थापित करतात. ब्रह्मा अवतार ओळखून वैदिक स्तुती करतात—यातून पुढे वामनावताराची कथा उलगडते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्युक्ता सादिती राजन्स्वभर्त्रा कश्यपेन वै । अन्वतिष्ठद् व्रतमिदं द्वादशाहमतन्द्रिता ॥ १ ॥
श्रीशुक म्हणाले—हे राजन्, पती कश्यप मुनींचा उपदेश ऐकून अदितीने आळस न करता बारा दिवस हे व्रत निष्ठेने पाळले.
Verse 2
चिन्तयन्त्येकया बुद्ध्या महापुरुषमीश्वरम् । प्रगृह्येन्द्रियदुष्टाश्वान्मनसा बुद्धिसारथि: ॥ २ ॥ मनश्चैकाग्रया बुद्ध्या भगवत्यखिलात्मनि । वासुदेवे समाधाय चचार ह पयोव्रतम् ॥ ३ ॥
अदितीने एकाग्र बुद्धीने महापुरुष ईश्वराचे चिंतन केले. बुद्धीला सारथी करून मनाने इंद्रियरूपी उन्मत्त घोड्यांना आवरले आणि अखिलात्मा भगवान वासुदेवामध्ये मन स्थिर करून पयो-व्रताचे अनुष्ठान केले.
Verse 3
चिन्तयन्त्येकया बुद्ध्या महापुरुषमीश्वरम् । प्रगृह्येन्द्रियदुष्टाश्वान्मनसा बुद्धिसारथि: ॥ २ ॥ मनश्चैकाग्रया बुद्ध्या भगवत्यखिलात्मनि । वासुदेवे समाधाय चचार ह पयोव्रतम् ॥ ३ ॥
अदितीने एकाग्र बुद्धीने महापुरुष ईश्वराचे चिंतन केले. बुद्धीला सारथी करून मनाने इंद्रियरूपी उन्मत्त घोड्यांना आवरले आणि अखिलात्मा भगवान वासुदेवामध्ये मन स्थिर करून पयो-व्रताचे अनुष्ठान केले.
Verse 4
तस्या: प्रादुरभूत्तात भगवानादिपुरुष: । पीतवासाश्चतुर्बाहु: शङ्खचक्रगदाधर: ॥ ४ ॥
हे राजन्, तेव्हा अदितीसमोर आदिपुरुष भगवान प्रकट झाले—पीतांबरधारी, चतुर्भुज, आणि चार हातांत शंख, चक्र, गदा व पद्म धारण करणारे।
Verse 5
तं नेत्रगोचरं वीक्ष्य सहसोत्थाय सादरम् । ननाम भुवि कायेन दण्डवत् प्रीतिविह्वला ॥ ५ ॥
भगवानांना नेत्रांसमोर पाहताच अदिती तत्क्षणी उभी राहिली आणि प्रेमाने विह्वल होऊन आदरपूर्वक भूमीवर दंडवत् पडून नमस्कार केला।
Verse 6
सोत्थाय बद्धाञ्जलिरीडितुं स्थिता नोत्सेह आनन्दजलाकुलेक्षणा । बभूव तूष्णीं पुलकाकुलाकृति- स्तद्दर्शनात्युत्सवगात्रवेपथु: ॥ ६ ॥
अदिती उठून हात जोडून स्तुती करायला उभी राहिली; पण आनंदाश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांमुळे तिला प्रार्थना करता आली नाही. भगवानांचे साक्षात दर्शन होताच अंगावर रोमांच उभे राहिले; ती मौन झाली आणि परमानंदाने देह थरथरू लागला।
Verse 7
प्रीत्या शनैर्गद्गदया गिरा हरिं तुष्टाव सा देव्यदिति: कुरूद्वह । उद्वीक्षती सा पिबतीव चक्षुषा रमापतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् ॥ ७ ॥
हे कुरुवर्य! देवी अदितीने प्रेमाने, हळूहळू गद्गद वाणीने हरिची स्तुती केली. ती जणू डोळ्यांनीच पित असल्याप्रमाणे लक्ष्मीपती, यज्ञपती व जगत्पती प्रभूंकडे पाहत होती.
Verse 8
श्रीअदितिरुवाच यज्ञेश यज्ञपुरुषाच्युत तीर्थपाद तीर्थश्रव: श्रवणमङ्गलनामधेय । आपन्नलोकवृजिनोपशमोदयाद्य शं न: कृधीश भगवन्नसि दीननाथ: ॥ ८ ॥
श्री अदिती म्हणाली: हे यज्ञेश, हे यज्ञपुरुष अच्युत! तुझे चरण तीर्थ आहेत, तुझी कीर्ती तीर्थ आहे; तुझे मंगल नाम ऐकणेच शुभ आहे. संकटग्रस्त लोकांचे दुःख शमविण्यास तू प्रकट होतोस; हे ईश्वर, हे भगवान, तू दीनांचा नाथ आहेस—आमचे कल्याण कर.
Verse 9
विश्वाय विश्वभवनस्थितिसंयमाय स्वैरं गृहीतपुरुशक्तिगुणाय भूम्ने । स्वस्थाय शश्वदुपबृंहितपूर्णबोध- व्यापादितात्मतमसे हरये नमस्ते ॥ ९ ॥
हे प्रभो! तू विश्वरूप आहेस; या जगाची सृष्टी, स्थिती व संहार तू स्वाधीनपणे करतोस. शक्ती-गुण स्वीकारूनही तू सदैव आपल्या स्वरूपात स्थिर असतोस; तुझे पूर्ण बोध नित्य असून आत्म्याचा अंधकार नष्ट करतो. हे हरि, तुला नमस्कार.
Verse 10
आयु: परं वपुरभीष्टमतुल्यलक्ष्मी- र्द्योभूरसा: सकलयोगगुणास्त्रिवर्ग: । ज्ञानं च केवलमनन्त भवन्ति तुष्टात् त्वत्तो नृणां किमु सपत्नजयादिराशी: ॥ १० ॥
हे अनंत! तू प्रसन्न झालास की मनुष्याला सहजच ब्रह्मासमान आयुष्य, इच्छित देह, अतुल संपत्ती, स्वर्ग-भू-रसातळातील भोग, त्रिवर्ग, सर्व योगगुण आणि शुद्ध ज्ञान मिळते; मग शत्रूजयोत्तर लहानसहान फलांची काय कथा!
Verse 11
श्रीशुक उवाच अदित्यैवं स्तुतो राजन्भगवान्पुष्करेक्षण: । क्षेत्रज्ञ: सर्वभूतानामिति होवाच भारत ॥ ११ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले: हे राजन्, हे भारतकुलश्रेष्ठ परीक्षित! अदितीने अशी स्तुती केल्यावर कमलनयन भगवान, जो सर्व भूतांचा क्षेत्रज्ञ (अंतर्यामी) आहे, असे बोलला.
Verse 12
श्रीभगवानुवाच देवमातर्भवत्या मे विज्ञातं चिरकाङ्क्षितम् । यत् सपत्नैर्हृतश्रीणां च्यावितानां स्वधामत: ॥ १२ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे देवमाते, तुझी दीर्घकाळची अभिलाषा मला ज्ञात आहे; शत्रूंनी ऐश्वर्य हिरावून घेतलेले व स्वधामातून हाकललेले तुझे पुत्र यांचे कल्याण तू इच्छितेस।
Verse 13
तान्विनिर्जित्य समरे दुर्मदानसुरर्षभान् । प्रतिलब्धजयश्रीभि: पुत्रैरिच्छस्युपासितुम् ॥ १३ ॥
हे देवी, मला कळते—समरात उन्मत्त असुरश्रेष्ठांना जिंकून, विजयश्री परत मिळवलेल्या तुझ्या पुत्रांसह तू माझी उपासना करावयास इच्छितेस।
Verse 14
इन्द्रज्येष्ठै: स्वतनयैर्हतानां युधि विद्विषाम् । स्त्रियो रुदन्तीरासाद्य द्रष्टुमिच्छसि दु:खिता: ॥ १४ ॥
इंद्रप्रमुख देवांनी युद्धात तुझ्या पुत्रांचे शत्रू मारल्यावर, त्यांच्या स्त्रिया रडताना पाहून, तू दुःखमिश्रित भावाने ते दृश्य पाहू इच्छितेस।
Verse 15
आत्मजान्सुसमृद्धांस्त्वं प्रत्याहृतयश:श्रिय: । नाकपृष्ठमधिष्ठाय क्रीडतो द्रष्टुमिच्छसि ॥ १५ ॥
तुझे असे वाटते की तुझे पुत्र हरवलेली कीर्ती व ऐश्वर्य परत मिळवून, स्वर्गलोकात पुन्हा पूर्वीप्रमाणे राहून आनंदाने क्रीडा करोत।
Verse 16
प्रायोऽधुना तेऽसुरयूथनाथा अपारणीया इति देवि मे मति: । यत्तेऽनुकूलेश्वरविप्रगुप्ता न विक्रमस्तत्र सुखं ददाति ॥ १६ ॥
हे देवी, माझ्या मते आता बहुतेक असुरयूथनाथ अजेय आहेत; कारण ते ईश्वरास प्रिय अशा ब्राह्मणांच्या संरक्षणाखाली आहेत. म्हणून सध्या त्यांच्यावर पराक्रम दाखविणे सुख देत नाही।
Verse 17
अथाप्युपायो मम देवि चिन्त्य: सन्तोषितस्य व्रतचर्यया ते । ममार्चनं नार्हति गन्तुमन्यथा श्रद्धानुरूपं फलहेतुकत्वात् ॥ १७ ॥
हे देवी अदिती, तुझ्या व्रतचर्येमुळे मी संतुष्ट झालो आहे; म्हणून तुला कृपा करण्याचा उपाय मला करावाच लागेल. माझी पूजा कधीही व्यर्थ जात नाही; श्रद्धा व पात्रतेनुसार ती नक्की फल देते.
Verse 18
त्वयार्चितश्चाहमपत्यगुप्तये पयोव्रतेनानुगुणं समीडित: । स्वांशेन पुत्रत्वमुपेत्य ते सुतान् गोप्तास्मि मारीचतपस्यधिष्ठित: ॥ १८ ॥
पुत्रांच्या रक्षणासाठी तू पयोव्रत करून माझी विधिवत् पूजा व स्तुती केलीस. मरीचिवंशी कश्यप मुनींच्या तपाच्या प्रभावाने मी माझ्या अंशासह तुझा पुत्र होऊन तुझ्या इतर पुत्रांचे रक्षण करीन.
Verse 19
उपधाव पतिं भद्रे प्रजापतिमकल्मषम् । मां च भावयती पत्यावेवंरूपमवस्थितम् ॥ १९ ॥
हे भद्रे, तपाने शुद्ध व निष्कलंक झालेल्या प्रजापती पती कश्यपांकडे जा. पतीच्या देहात मी स्थित आहे असे मनात धरून, पतीचीच योग्य रीतीने पूजा-सेवा कर.
Verse 20
नैतत् परस्मा आख्येयं पृष्टयापि कथञ्चन । सर्वं सम्पद्यते देवि देवगुह्यं सुसंवृतम् ॥ २० ॥
हे देवी, हे देवगुह्य अतिशय गुप्त रहस्य आहे; कोणी विचारले तरी कधीही कोणालाही सांगू नकोस. गुप्त ठेवले तरच सर्व कार्य सिद्ध होते.
Verse 21
श्रीशुक उवाच एतावदुक्त्वा भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत । अदितिर्दुर्लभं लब्ध्वा हरेर्जन्मात्मनि प्रभो: । उपाधावत् पतिं भक्त्या परया कृतकृत्यवत् ॥ २१ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—इतके बोलून भगवान् त्याच ठिकाणी अंतर्धान पावले. हरि स्वतः आपल्या पोटी पुत्ररूपाने जन्म घेतील हा दुर्लभ वर मिळाल्याने अदितीने स्वतःला कृतकृत्य मानले आणि परम भक्तीने पतीकडे धाव घेतली.
Verse 22
स वै समाधियोगेन कश्यपस्तदबुध्यत । प्रविष्टमात्मनि हरेरंशं ह्यवितथेक्षण: ॥ २२ ॥
समाधियोगात स्थित कश्यप मुनी, ज्यांची दृष्टी कधीही चुकत नाही, त्यांनी पाहिले की श्रीहरिचा एक पूर्णांश त्यांच्या अंतःकरणात प्रविष्ट झाला आहे।
Verse 23
सोऽदित्यां वीर्यमाधत्त तपसा चिरसम्भृतम् । समाहितमना राजन्दारुण्यग्निं यथानिल: ॥ २३ ॥
हे राजन्, जसा वारा लाकडांच्या घर्षणाने अग्नी प्रकट करतो, तसा भगवंतात पूर्ण समाहित कश्यप मुनींनी तपाने साठवलेले तेज अदितीच्या गर्भात स्थापित केले।
Verse 24
अदितेर्धिष्ठितं गर्भं भगवन्तं सनातनम् । हिरण्यगर्भो विज्ञाय समीडे गुह्यनामभि: ॥ २४ ॥
हिरण्यगर्भ ब्रह्मदेवांनी जेव्हा जाणले की अदितीच्या गर्भात सनातन भगवान् विराजमान आहेत, तेव्हा त्यांनी दिव्य नामोच्चारांनी प्रभूची स्तुती आरंभ केली।
Verse 25
श्रीब्रह्मोवाच जयोरुगाय भगवन्नुरुक्रम नमोऽस्तु ते । नमो ब्रह्मण्यदेवाय त्रिगुणाय नमो नम: ॥ २५ ॥
श्रीब्रह्मा म्हणाले—हे उरुगाय भगवन्, हे उरुक्रम! आपला जयजयकार असो; आपणास नमस्कार. हे ब्राह्मणप्रिय देव, त्रिगुणांचे नियंता, आपणास पुन्हा पुन्हा नमस्कार।
Verse 26
नमस्ते पृश्निगर्भाय वेदगर्भाय वेधसे । त्रिनाभाय त्रिपृष्ठाय शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ २६ ॥
हे पृश्निगर्भ, हे वेदगर्भ, हे वेधस्—आपणास नमस्कार. हे त्रिनाभ, हे त्रिपृष्ठ, हे शिपिविष्ट विष्णु—आपणास प्रणाम।
Verse 27
त्वमादिरन्तो भुवनस्य मध्य- मनन्तशक्तिं पुरुषं यमाहु: । कालो भवानाक्षिपतीश विश्वं स्रोतो यथान्त:पतितं गभीरम् ॥ २७ ॥
हे प्रभो! आपणच त्रिभुवनाचे आद्य, मध्य (प्रकट) आणि अंत (प्रलय) आहात; वेद आपल्याला अनंत शक्तींचा आश्रय, परम पुरुष म्हणतात. हे नाथा! जसे गहिऱ्या पाण्यात पडलेली पाने-फांद्या प्रवाह ओढून नेतो, तसे कालरूप आपण या विश्वातील सर्वांना आपल्या कडे खेचता।
Verse 28
त्वं वै प्रजानां स्थिरजङ्गमानां प्रजापतीनामसि सम्भविष्णु: । दिवौकसां देव दिवश्च्युतानां परायणं नौरिव मज्जतोऽप्सु ॥ २८ ॥
आपणच स्थावर-जंगम सर्व प्राण्यांचे आद्य जनक आहात आणि प्रजापतींचेही उत्पत्तिकर्ते आहात. हे देव! स्वर्गपदच्युत देवांसाठी आपणच एकमेव आश्रय आहात, जसे पाण्यात बुडणाऱ्या माणसासाठी नाव हीच एकमेव आशा असते।
Frequently Asked Questions
Payo-vrata exemplifies vrata elevated by bhakti: disciplined observance coupled with unwavering remembrance of Vāsudeva. The chapter shows that such worship compels divine response (poṣaṇa), not merely as material reward but as the Lord’s personal commitment to protect His devotees’ welfare through avatāra.
The text attributes their current invincibility to brāhmaṇa protection. Since the Supreme Lord favors and safeguards brāhmaṇas and the sanctity of their influence, attempts to overpower the asuras by sheer force—while they are aligned with brahminical backing—would not produce auspicious results; hence the Lord chooses a subtler, dharma-consistent strategy.
The narrative presents the Lord’s descent as voluntary and purpose-driven: satisfied by devotion, He enters Kaśyapa as a plenary portion and is placed into Aditi’s womb, establishing the avatāra’s human-like birth while maintaining divine transcendence. The theological emphasis is that the Lord becomes ‘bound’ by bhakti and vows, not by karma.
The chapter frames secrecy (guhya) as a condition for successful sacred strategy. Confidentiality prevents obstruction, preserves the integrity of the vow’s fruit, and aligns with the Purāṇic motif that divine plans unfold best when protected from premature disclosure and counteraction.