Adhyaya 3
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting royal intention into administrative design. Chapter 3 treats the fort (durga) as a decisive limb: a spatial instrument that protects treasury, population, and command continuity under invasion, revolt, fire, and supply shock. Kautilya’s pragmatism appears in his typology of forts—forest/desert/water/river/mountain—each chosen not for aesthetic grandeur but for logistics, concealment, and denial of enemy approach. The chapter then prescribes an internal ‘urban machine’: moats of graded width and depth, an earthen rampart, a non-wooden wall to reduce fire-risk, watchtowers at measured intervals, gate-complexes with defensive chambers, controlled passageways, and emergency sally-ports. These are not merely architectural notes; they are governance: regulating trade routes, troop movement, and evacuation while ensuring the king’s seat remains operable. Thus durga becomes the hinge linking janapada productivity to military endurance and political survival.
Sutras
Sutra 1
निरुदकस्तम्बमिरिणं वा धान्वनं खञ्जनोदकं स्तम्बगहनं वा वनदुर्गम् ॥ कZ_०२.३.०१ ॥
वनदुर्ग म्हणजे—पाणी नसलेली कणसाळ/नरकटाची झाडी, किंवा ओबडधोबड बंजर जमीन, किंवा अल्पपाण्याचा कोरडा प्रदेश, किंवा नरकटाची दाट झाडी.
Sutra 2
तेषां नदीपर्वतदुर्गं जनपदारक्षस्थानम् धान्वनवनदुर्गमटवीस्थानमापद्यपसारो वा ॥ कZ_०२.३.०२ ॥
अशा (दुर्ग/प्रदेश)ांसाठी नदीदुर्ग किंवा पर्वतदुर्ग, जनपद-रक्षणाची ठाणी, आणि आपत्तीमध्ये धान्वनदुर्ग, वनदुर्ग किंवा आटवी-स्थानांकडे माघार (व्यवस्था) असावी.
Sutra 3
जनपदमध्ये समुदयस्थानं स्थानीयं निवेशयेत् वास्तुकप्रशस्ते देशे नदीसङ्गमे ह्रदस्याविशोषस्याङ्के सरसस्तटाकस्य वा वृत्तं दीर्घं चतुरश्रं वा वास्तुवशेन वा प्रदक्षिणोदकं पण्यपुटभेदनमंसपथवारिपथाभ्यामुपेतम् ॥ कZ_०२.३.०३ ॥
जनपदाच्या मध्यभागी तो ‘स्थानीय’ हे महसूल-संग्रह व आर्थिक एकत्रीकरणाचे केंद्र वसवावे—वास्तुकारांनी प्रशस्त ठरवलेल्या ठिकाणी: नद्यांच्या संगमावर, न आटणाऱ्या ह्रदाच्या काठी, किंवा सरोवर/तलावाजवळ; जागेनुसार ते वर्तुळाकार, दीर्घाकार किंवा चतुरस्र असावे; प्रदक्षिणेसाठी पाण्याची सोय असावी; मालाच्या गाठी उघडून तपासण्याची सुविधा असावी; आणि स्थलमार्ग व जलमार्ग—दोन्हीने युक्त असावे.
Sutra 4
तस्य परिखास्तिस्रो दण्डान्तराः कारयेत् चतुर्दश द्वादश दशेति दण्डान्विस्तीर्णाः विस्तारादवगाढाः पादोनमर्धं वा त्रिभागमूलाः मूलचतुरश्रा वा पाषाणोपहिताः पाषाणेष्टकाबद्धपार्श्वा वा तोयान्तिकीरागन्तुतोयपूर्णा वा सपरिवाहाः पद्मग्राहवतीश्च ॥ कZ_०२.३.०४ ॥
तो एक दंड अंतर ठेवून तीन परिखा (खंदक) करवून घ्याव्यात—रुंदी अनुक्रमे १४, १२ व १० दंड; खोली रुंदीपेक्षा अधिक; तळ (मूळ) पाव-भाग/अर्धा/तृतीयांश इतका निमुळता होत जाईल व तळ चौकोनी असेल; दगडांनी मजबुत केलेला, किंवा बाजू दगड व विटांनी बांधलेला; जवळच्या पाण्याने किंवा आणलेल्या पाण्याने भरलेला, प्रवाह/निचरा असलेला; आणि कमळ व मगर (ग्राह) इत्यादींनी धोकादायक केलेला।
Sutra 5
चतुर्दण्डापकृष्टं परिखायाः षड्दण्डोच्छ्रितमवरुद्धं तद्द्विगुणविष्कम्भं खाताद्वप्रं कारयेदूर्ध्वचयं मञ्चपृष्ठं कुम्भकुक्षिकं वा हस्तिभिर्गोभिश्च क्षुण्णं कण्टकिगुल्मविषवल्लीप्रतानवन्तम् ॥ कZ_०२.३.०५ ॥
परिखेपासून चार दंड अंतरावर तो मातीचा वप्र (बंध/तटबंदी) करवून घ्यावा—उंची ६ दंड, रुंदी त्याच्या दुप्पट; खोदकामातील मातीपासून; आकार उंच साठा, किंवा वर सपाट (मंचासाठी), किंवा फुगीर/गोल; हत्ती व गुरांनी तुडवून घट्ट केलेला; आणि काटेरी झुडपे व पसरत्या विषारी वेलींनी आच्छादित।
Sutra 6
पांसुशेषेण वास्तुच्छिद्रं राजभवनं वा पूरयेत् ॥ कZ_०२.३.०६ ॥
उरलेल्या मातीने तो वास्तुस्थळातील खड्डे/पोकळ्या—किंवा राजभवनाजवळील नीच भाग—भरून काढावा।
Sutra 7
वप्रस्योपरि प्राकारं विष्कम्भद्विगुणोत्सेधमैष्टकं द्वादशहस्तादूर्ध्वमोजं युग्मं वा आ चतुर्विंशतिहस्तादिति कारयेत् ॥ कZ_०२.३.०७अ ॥
वप्रावर तो विटांचा प्राकार (भिंत) करवून घ्यावा—उंची जाडीच्या दुप्पट; १२ हस्तांपेक्षा अधिक; शक्यतो सम/युग्म संख्येत; आणि २४ हस्तांपर्यंत।
Sutra 8
पृथुशिलासंहतं वा शैलं कारयेत् न त्वेव काष्टमयम् ॥ कZ_०२.३.०८ ॥
हे रुंद दगडी पाट्या घट्ट जोडून बनविलेल्या दगडी बांधकामात किंवा घन दगडात बांधावे; पण लाकडाचे करू नये।
Sutra 9
अग्निरवहितो हि तस्मिन्वसति ॥ कZ_०२.३.०९ ॥
कारण तेथे आग दबा धरून बसलेली असते।
Sutra 10
विष्कम्भचतुरश्रमट्टालकमुत्सेधसमावक्षेपसोपानं कारयेत्त्रिंशद्दण्डान्तरं च ॥ कZ_०२.३.१० ॥
तो निर्दिष्ट रुंदी (विष्कम्भ) असलेला चौकोनी अट्टालक बांधावा, ज्याच्या पायऱ्या त्याच्या उंची व उतराईच्या प्रमाणात असतील; आणि अशा अट्टालकांमध्ये तीस दंडांचे अंतर ठेवावे।
Sutra 11
द्वयोरट्टालकयोर्मध्ये सहर्म्यद्वितलामध्यर्धायायामां प्रतोलीं कारयेत् ॥ कZ_०२.३.११ ॥
दोन अट्टालकांच्या मध्ये तो कक्षयुक्त वरच्या बांधकामासह, दोन मजली आणि निर्दिष्ट मध्यम/अर्ध-लांबीच्या मापाची प्रतोली (द्वारगृह) बांधावी।
Sutra 12
अट्टालकप्रतोलीमध्ये त्रिधानुष्काधिष्ठानं सापिधानच्छिद्रफलकसंहतमिन्द्रकोशं कारयेत् ॥ कZ_०२.३.१२ ॥
अट्टालक–प्रतोलीच्या आत तो ‘इंद्रकोश’ बांधावा—तीन धनुर्धरांसाठी बाण सोडण्याची ठाणी (अधिष्ठान) असलेला—जो घट्ट जोडलेल्या फलकांनी बनलेला आणि झाकता येतील अशी छिद्रे असलेला असेल।
Sutra 13
अन्तरेषु द्विहस्तविष्कम्भं पार्श्वे चतुर्गुणायामं देवपथं कारयेत् ॥ कZ_०२.३.१३ ॥
आतील अंतरांमध्ये तो दोन हात रुंदीचा देवपथ (आतील मार्ग) करावा आणि बाजूंसोबत त्याची लांबी रुंदीच्या मानाने चौपट ठेवावी.
Sutra 14
दण्डान्तरा द्विदण्डान्तरा वा चर्याः कारयेत् अग्राह्ये देशे प्रधावनिकां निष्किरद्वारं च ॥ कZ_०२.३.१४ ॥
तो एक दंड किंवा दोन दंड अंतरावर गस्त-पथ करावा; आणि जेथे पकडणे/जवळ जाणे कठीण असेल अशा प्रदेशात प्रधावनिका (धावण्याचा मार्ग) व निष्किरद्वार (अचानक बाहेर पडण्याचे द्वार)ही करावे.
Sutra 15
बहिर्जानुभञ्जनीशूलप्रकरकूपकूटावपातकण्टकप्रतिसराहिपृष्ठतालपत्त्रशृङ्गाटकश्वदंष्ट्रार्गलोपस्कन्दनपादुकाम्बरीषोदपानकैः प्रतिच्छन्नं छन्नपथं कारयेत् ॥ कZ_०२.३.१५ ॥
बाहेर तो एक लपवलेला आच्छादित मार्ग करावा, जो विविध अडथळा-उपकरणांनी झाकलेला असेल—गुडघे मोडणारे सापळे, शूल/काटे, अडथळे, खड्डे, बनावट धसका, काटेरी शय्या, प्रतिखंदक, ‘सर्प-पृष्ठ’सदृश उंचवटे, ताडपत्रांची आड, शृंगाटक (कॅल्ट्रॉप), ‘कुत्रा-दात’सदृश काटे, अर्गला (कडी/बार), चढाई रोखणारी साधने, तसेच इतर अशा लपवलेल्या अडथळ्यांसह पाणवठे/उदपानके।
Sutra 16
प्राकारमुभयतो मेण्ढकमध्यर्धदण्डं कृत्वा प्रतोलीषट्तुलान्तरं द्वारं निवेशयेत्पञ्चदण्डादेकोत्तरमाष्टदण्डादिति चतुरश्रं षड्भागमायामादधिकमष्टभागं वा ॥ कZ_०२.३.१६ ॥
तो प्राकार दोन्ही बाजूंना ‘मेण्ढक’ (उभार) देऊन बांधावा, मध्यभागी (प्रक्षेप) दंडाचा निर्दिष्ट भाग (अर्ध/दीड) ठेवावा; आणि प्रतोली (द्वारगृह)पासून सहा तूला अंतरावर द्वार बसवावे. द्वाराचे माप पंधरा दंडांपेक्षा एक अधिक ते आठ दंडांपर्यंत (निर्देशानुसार) असावे; आणि ते चतुरस्र असावे, ज्यात रुंदी लांबीपेक्षा एक-षष्ठांश अधिक, किंवा पर्यायाने एक-अष्टांश अधिक असावी.
Sutra 17
पञ्चदशहस्तादेकोत्तरमाष्टादशहस्तादिति तलोत्सेधः ॥ कZ_०२.३.१७ ॥
तलोत्सेध (चबुतरा/जमिनी पातळीची उंची) पंधरा हातांपासून अठरा हातांपेक्षा एक अधिक (म्हणजे एकोणीस हात) इतकी—स्वीकृत मानकानुसार—ठरविली आहे.
Sutra 18
स्तम्भस्य परिक्षेपः षडायामो द्विगुणो निखातः चूलिकायाश्चतुर्भागः ॥ कZ_०२.३.१८ ॥
स्तंभाचा परिक्षेप (घेर) ठरविलेल्या मापाच्या सहापट असावा; जमिनीत रोवलेला भाग त्या मापाच्या दुप्पट असावा; आणि चूलिका (शिखर/कलश-भाग) चौथ्या भागाएवढी असावी।
Sutra 19
आदितलस्य पञ्चभागाः शाला वापी सीमागृहं च ॥ कZ_०२.३.१९ ॥
आदितल (प्रथम/भूतल) पाच भागांत विभागावा; आणि त्यात शाळा, वापी व सीमागृह इत्यादींसाठी जागा ठरवावी।
Sutra 20
दशभागिकौ द्वौ प्रतिमञ्चौ अन्तरमाणीहर्म्यं च ॥ कZ_०२.३.२० ॥
दोन प्रतिमंच (समोरासमोरचे उंच चबुतरे/मंच) करावेत, प्रत्येकी दशांश प्रमाणाचे; आणि हर्म्य (निवास/भवन-खंड) साठी अन्तरमाणी (मधला मोजलेला अवकाश)ही ठरवावा।
Sutra 21
समुच्छ्रयादर्धतले स्थूणाबन्धश्च ॥ कZ_०२.३.२१ ॥
रचनेच्या एकूण उंचीच्या अर्ध्या स्तरावर स्थूणाबंध (खांबांचे बांध/बंधन)ही असावा।
Sutra 22
अर्धवास्तुकमुत्तमागारम् त्रिभागान्तरं वा इष्टकावबद्धपार्श्वम् वामतः प्रदक्षिणसोपानं गूढभित्तिसोपानमितरतः ॥ कZ_०२.३.२२ ॥
उत्तमागार ‘अर्धवास्तुक’ प्रकारचे असते; किंवा त्यात त्रिभागांतर (एक-तृतीयांश अंतर) ठेवले जाते. त्याचे पार्श्व इष्टकांनी आबद्ध/दृढ केलेले असतात; डाव्या बाजूस उजवीकडे वळणारी जिना असते, आणि दुसऱ्या बाजूस भिंतीत लपवलेली (गूढ) जिना असते।
Sutra 23
द्विहस्तं तोरणशिरः ॥ कZ_०२.३.२३ ॥
द्वार-तोरणाचा शिरोभाग दोन हात (दोन क्यूबिट) मापाचा असावा।
Sutra 24
त्रिपञ्चभागिकौ द्वौ कपाटयोगौ ॥ कZ_०२.३.२४ ॥
तीन-पाचवा (3/5) प्रमाणानुसार दोन कपाट-योग/फिटिंग्ज ठरविल्या आहेत।
Sutra 25
द्वौ परिघौ ॥ कZ_०२.३.२५ ॥
दोन परिघ (कडी/बोल्ट) असावेत।
Sutra 26
अरत्निरिन्द्रकीलः ॥ कZ_०२.३.२६ ॥
इन्द्रकील (खिळा/लॉकिंग पिन) एक अरत्नि (एक बाहू-लांबी) मापाचा असावा।
Sutra 27
पञ्चहस्तमाणिद्वारम् ॥ कZ_०२.३.२७ ॥
द्वार (मुख्य प्रवेश) पाच हस्त मापाचे असावे.
Sutra 28
चत्वारो हस्तिपरिघाः ॥ कZ_०२.३.२८ ॥
(द्वारी) चार हस्ति-परिघ—हत्तीचा धक्का/हल्ला रोखण्यासाठी जड अडथळा-आडवे दांडे/लाकडी बीम बसवावेत।
Sutra 29
निवेशार्धं हस्तिनखम् ॥ कZ_०२.३.२९ ॥
स्थापनेच्या मापाच्या अर्ध्या प्रमाणात ‘हस्ति-नख’—हत्ती-प्रतिबंधासाठी नख/खिळ्यासारखा बाहेर आलेला लोखंडी शूल—बसवावा।
Sutra 30
मुखसमः संक्रमः संहार्यो भूमिमयो वा निरुदके ॥ कZ_०२.३.३० ॥
संक्रम (ये-जा मार्ग) द्वाराच्या मुखाशी समरेषेत असावा; तो काढता येण्यासारखा असावा, किंवा जिथे पाणी नाही तिथे मातीचा/भूमीचा करावा।
Sutra 31
प्राकारसमं मुखमवस्थाप्य त्रिभागगोधामुखं गोपुरं कारयेत् ॥ कZ_०२.३.३१ ॥
प्राकाराच्या समपातळीवर द्वारमुख बसवून, ‘गोधा-मुख’ (उभा पुढचा भाग) एक-तृतीयांश बाहेर आलेला असा गोपुर बांधावा।
Sutra 32
प्राकारमध्ये वापीं कृत्वा पुष्करिणीद्वारं चतुःशालमध्यर्धान्तरं साणिकं कुमारीपुरं मुण्डहर्म्यद्वितलं मुण्डकद्वारम् भूमिद्रव्यवशेन वा निवेशयेत् ॥ कZ_०२.३.३२ ॥
प्राकाराच्या आत वापी (विहीर/जलाशय) करून, पुष्करिणी-द्वार, चतुःशाल (चार शाळा/मंडप) मधे अर्ध-अंतरासह, साणिक, कुमारीपुर, मुण्ड-हर्म्य (सपाट छत) द्वितल, आणि मुण्डक-द्वार—ही मांडणी भूमी व साधनसामग्रीनुसार करावी।
Sutra 33
त्रिभागाधिकायामा भाण्डवाहिनीः कुल्याः कारयेत् ॥ कZ_०२.३.३३ ॥
एक-तृतीयांश अधिक लांबीच्या, माल/सामग्री वाहून नेण्यास योग्य अशा कुल्या (पुरवठा-वाहक कालवे) बांधाव्यात।
Sutra 34
मुषुण्ढीमुद्गरा दण्डाश्चक्रयन्त्रशतघ्नयः ॥ कZ_०२.३.३४च्द् ॥
(तसेच) मुषुण्ढी काठ्या, मुद्गर (गदा/हातोडे), दांडे, चक्रयंत्र आणि शतघ्नी शस्त्रेही (ठेवावीत).
Sutra 35
उष्ट्रग्रीव्योऽग्निसम्योगाः कुप्यकल्पे च यो विधिः ॥ कZ_०२.३.३५च्द् ॥
‘उष्ट्रग्रीव्य’ नावाचे अग्नि-संयोग (ताप-उपचार) आणि ‘कुप्यकल्प’ (प्रक्रियाकृत धातू/औद्योगिक वस्तू) निर्मितीसाठी ठरवलेली विधी यथोचित लागू करावी।
Frequently Asked Questions
A survivable, governable urban core: reduced enemy penetration, controlled movement of people and goods, safer storage and command, and faster recovery after siege or disaster—thereby protecting livelihoods and revenue without constant field warfare.
This chapter does not specify a tariffed punishment. In Kauṭilya’s administrative logic, negligence by responsible officers (e.g., Durgādhyakṣa/Sthānika) would be treated as dereliction endangering the realm—typically punished by fines, dismissal, and in grave cases penalties proportionate to resulting loss during attack or fire.