Sutra 15

Devanagari script

बहिर्जानुभञ्जनीशूलप्रकरकूपकूटावपातकण्टकप्रतिसराहिपृष्ठतालपत्त्रशृङ्गाटकश्वदंष्ट्रार्गलोपस्कन्दनपादुकाम्बरीषोदपानकैः प्रतिच्छन्नं छन्नपथं कारयेत् ॥ कZ_०२.३.१५ ॥

Transliteration

bahir jānubhañjanīśūlaprakarakūpakūṭāvapātakaṇṭakapratisarāhipṛṣṭhatālapattraśṛṅgāṭakaśvadaṃṣṭrārgalopaskandanapādukāmbarīṣodapānakaiḥ praticchannaṃ channapathaṃ kārayet

Translation

बाहेर तो एक लपवलेला आच्छादित मार्ग करावा, जो विविध अडथळा-उपकरणांनी झाकलेला असेल—गुडघे मोडणारे सापळे, शूल/काटे, अडथळे, खड्डे, बनावट धसका, काटेरी शय्या, प्रतिखंदक, ‘सर्प-पृष्ठ’सदृश उंचवटे, ताडपत्रांची आड, शृंगाटक (कॅल्ट्रॉप), ‘कुत्रा-दात’सदृश काटे, अर्गला (कडी/बार), चढाई रोखणारी साधने, तसेच इतर अशा लपवलेल्या अडथळ्यांसह पाणवठे/उदपानके।

Word by Word

• बहिः: outside; externally
• Type: Indeclinable
• Root: बहिस्
• Form: अव्यय (स्थानवाचक)

• जानु: knee
• Type: Noun
• Root: जानु
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• भञ्जनी: (device) that breaks/bends; a breaker
• Type: Noun
• Root: भञ्ज्
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (समासान्तपद); करण/साधनवाचक (भञ्जनी = भञ्जनसाधनम्)

• शूल: spike; spear; stake
• Type: Noun
• Root: शूल
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• प्रकर: enclosure/arrangement; defensive structure
• Type: Noun
• Root: प्रकर
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• कूप: well; pit
• Type: Noun
• Root: कूप
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• कूट: hidden; false; concealed (thing)
• Type: Noun
• Root: कूट
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• अवपात: pitfall; sudden drop
• Type: Noun
• Root: अवपात
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• कण्टक: thorn; spike
• Type: Noun
• Root: कण्टक
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• प्रतिसर: counter-barrier; protective obstruction
• Type: Noun
• Root: प्रतिसर
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• अहि: snake
• Type: Noun
• Root: अहि
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• पृष्ठ: back (surface)
• Type: Noun
• Root: पृष्ठ
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• ताल: palm (tree)
• Type: Noun
• Root: ताल
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• पत्त्र: leaf
• Type: Noun
• Root: पत्र
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• शृङ्गाटक: caltrop; spiked obstacle
• Type: Noun
• Root: शृङ्गाटक
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• श्वदंष्ट्रा: dog-tooth (thorny plant); thorn
• Type: Noun
• Root: श्वदंष्ट्रा
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (समासपूर्वपद)

• अर्गला: bar; bolt; latch
• Type: Noun
• Root: अर्गला
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (समासपूर्वपद)

• उपस्कन्दन: ambush; sudden attack/approach
• Type: Noun
• Root: उप-स्कन्द्
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद); भाव/क्रियावाचक

• पादुका: sandal; (here) sandal-like trap/obstacle
• Type: Noun
• Root: पादुका
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (समासपूर्वपद)

• अम्बरीष: a vessel/pot; (here) a defensive contrivance so named
• Type: Noun
• Root: अम्बरीष
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासपूर्वपद)

• उदपानक: with wells/pits (as devices)
• Type: Noun
• Root: उदपानक
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया बहुवचन (करण); -कैः इति बहुवचनतृतीया

• प्रतिच्छन्नम्: covered over; concealed
• Type: Participle
• Root: प्रति-छद्
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; कर्मविशेषण

• छन्नपथम्: a hidden path/covered way
• Type: Noun
• Root: छद् + पथ
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; समासः: छन्नः पथः यस्य/छन्नः पथः

• कारयेत्: should cause (it) to be made/constructed
• Type: Verb
• Root: कृ (णिच्)
• Form: लोट्/विधिलिङ् (आज्ञार्थ/विध्यर्थ), परस्मैपद, प्रथमपुरुष एकवचन; णिच्-प्रयोगः (causative)

Entities Mentioned

• concealed path (channapatha)
• pits, spikes, caltrops
• counter-ditches
• water points

More Details

FAQs

Why combine a concealed route with an obstacle belt outside the fort?

It channels enemy movement into predictable lanes while preserving protected mobility for defenders—maximizing response speed and minimizing exposure.

What governance idea is reflected in listing many obstacle types?

Layered redundancy: if one measure fails or is neutralized, others still impose cost, delay, and confusion on the attacker.