Adhyaya 254
Divya-pramāṇa-kathana (Explanation of Divine Proofs / Ordeals and Evidentiary Procedure)
भगवान अग्नी व्यावहारधर्मात विश्वसनीय साक्षींची लक्षणे सांगतात व अयोग्य वर्गांना अपात्र ठरवतात; तरी चोरी, हिंसा इत्यादी तातडीच्या गुन्ह्यांत व्यापक साक्ष्य मान्य करतात. साक्ष देण्याचे नैतिक गांभीर्य स्पष्ट करून सत्य लपवणे वा खोटे बोलणे पुण्यनाशक व घोर पाप आहे असे सांगतात; राजा दंड वाढवत साक्ष देण्यास भाग पाडू शकतो. संशय-निरसनात बहुसंख्य, सदाचारी व अधिक पात्र यांना प्राधान्य; विरोध/खोटी साक्ष यांसाठी क्रमिक दंड व काहींसाठी निर्वासन. पुढे मौखिक साक्षेपेक्षा लेखी पुरावा—कर्ज व करारपत्रांची रचना, साक्षी-स्वाक्षरी, दुरुस्ती, नुकसान झाल्यास नवीन प्रत, व पावती/एंडोर्समेंट—यांचे नियम येतात. शेवटी गंभीर आरोपांत दिव्य-प्रमाण (तुला, अग्नी, जल, विष, कोष) यांची विधी, मंत्र व पात्रता; आणि लहान संशयात देवता, गुरुचरण व इष्ट–पूर्त पुण्याची शपथ सांगितली आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे व्यवहारो नाम त्रिपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुःपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः दिव्यप्रमाणकथनं अग्निर् उवाच तपस्विनो दानशीलाः कुलीनाः सत्यवादिनः धर्मप्रधाना ऋजवः पुत्रवन्तो धनान्विताः
अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘व्यवहार’ नावाचा २५३वा अध्याय समाप्त झाला। आता २५४वा अध्याय ‘दिव्य-प्रमाणकथन’ आरंभ होतो। अग्नि म्हणाले—तपस्वी, दानशील, कुलीन, सत्यवादी, धर्मप्रधान, सरळ, पुत्रवान व धनवान (जन) विश्वसनीय मानले जातात।
Verse 2
पञ्चयज्ञक्रियायुक्ताः साक्षिणः पञ्च वा त्रयः यथाजाति यथावर्ण सर्वे सर्वेषु वा स्मृताः
पाच यज्ञ करणारे, पाच किंवा तीन साक्षीदार असावेत. ते जाती व वर्णानुसार असावेत, किंवा सर्व वर्णांचे लोक सर्वांसाठी साक्षीदार म्हणून मान्य आहेत.
Verse 3
स्त्रीवृद्धबालकितवमत्तोन्मत्ताभिशस्तकाः रङ्गावतारिपाषण्डिकूटकृद्विकलेन्द्रियाः
स्त्रिया, वृद्ध, मुले, जुगारी, मद्यपी, वेडे, आरोपी, नट, पाखंडी, बनावटगिरी करणारे आणि अपंग व्यक्ती साक्षीदार म्हणून अपात्र आहेत.
Verse 4
पतिताप्तान्नसम्बन्धिसहायरिपुतस्कराः अमाक्षिणः सर्वसाक्षी चौर्यपारुष्यसाहसे
पतित, मित्र, आश्रित, नातेवाईक, मदतनीस, शत्रू आणि चोर हे साक्षीदार होऊ शकत नाहीत; परंतु चोरी, शिवीगाळ आणि हिंसाचाराच्या गुन्ह्यांत कोणीही साक्षीदार होऊ शकतो.
Verse 5
उभयानुमतः साक्षी भवत्येकोपि धर्मवित् अब्रुवन् हि नरः साक्ष्यमृणं सदशबन्धकम्
दोन्ही पक्षांना मान्य असलेला आणि धर्म जाणणारा एकच व्यक्तीही साक्षीदार होऊ शकतो. जो साक्ष देत नाही, त्याचे ते मौन कर्ज बनून त्याला दहा बंधनांनी जखडते.
Verse 6
राज्ञा सर्वं प्रदाप्यः स्यात् षट्चत्वारिंशके ऽह्ननि न ददाति हि यः साक्ष्यं जानन्नपि नराधमः
जो नीच माणूस सर्व काही जाणून असूनही साक्ष देत नाही, राजाने सेहेचाळीसाव्या दिवशी त्याचे सर्वस्व जप्त करावे.
Verse 7
स कूटसाक्षिणां पापैस्तुल्यो दण्डेन चैव हि साक्षिणः श्रावयेद्वादिप्रतिवादिसमीपगान्
तो पापात व दंडातही खोट्या साक्षींसमानच आहे; म्हणून वादी-प्रतिवादीच्या जवळ उपस्थित साक्षींची तेथेच साक्ष नोंदवावी।
Verse 8
ये पातककृतां लोका महापातकिनां तथा अग्निदानाञ्च ये लोका ये च स्त्रीबालघातिनां
जे लोक सामान्य पाप करणाऱ्यांचे, तसेच महापातकींचे; अग्निदाह करणाऱ्यांचे लोक, आणि स्त्री व बालकहत्याऱ्यांचे लोक—(हे सर्व)।
Verse 9
तान् सर्वान् समवाप्नोति यः साक्ष्यमनृतं वदेत् सुकृतं यत्त्वया किञ्चिज्जन्मान्तरशतैः कृतम्
जो साक्ष्यात असत्य बोलतो, तो त्या सर्व (दुष्फळां)ना प्राप्त होतो; आणि शेकडो जन्मांत तू जे काही—अल्प जरी—पुण्य केले असेल, ते नष्ट होते।
Verse 10
तत्सर्वं तस्य जानीहि यं पराजयसे मृषा द्वैधे बहूनां वचनं समेषु गुणिनान्तथा
हे सर्व त्याचेच आहे असे जाण, ज्याला तू खोटेपणाने पराजित करतोस. संशयात बहुजनांचे वचन ग्राह्य; आणि समांमध्ये गुणीजनांचेही तसेच।
Verse 11
गुणिद्वैधे तु वचनं ग्राह्यं ये गुणवत्तराः यस्योचुः साक्षिणः सत्यां प्रतिज्ञां स जयी भवेत्
गुणांच्या बाबतीत संशय असल्यास ज्यांचे गुण अधिक आहेत त्यांचे वचन ग्राह्य. ज्याच्या बाजूने साक्षी सत्य प्रतिज्ञा सांगतात तोच विजयी होतो।
Verse 12
अन्यथा वादिनो यस्य ध्रूवस्तस्य पराजयः उक्ते ऽपि साक्षिभिः साक्ष्ये यद्यन्ये गुणवत्तराः
जो वादी स्थिर झालेल्या तथ्याच्या विरुद्ध बोलतो, त्याचा पराभव निश्चित आहे. साक्षींनी साक्ष दिल्यानंतरही जर इतर साक्षी अधिक गुणी व विश्वसनीय असतील, तर त्यांची साक्षच प्रबळ मानली जाते.
Verse 13
द्विगुणा वान्यथा ब्रूयुः कूटाः स्युःपूर्वसाक्षिणः पृथक् पृथग्दण्डनीयाः कूटकृत्साक्षिणस् तथा
पूर्वीचे साक्षी जर आपल्या आधीच्या साक्षीच्या विरुद्ध बोलले, तर ते कूट (खोटे) साक्षी ठरतात. तसेच खोटेपणा घडविणारे आणि त्यास साथ देणारे साक्षी—यांना त्यांच्या त्यांच्या कृत्यानुसार वेगवेगळा दंड करावा.
Verse 14
विवादाद्द्विगुणं दण्डं विवास्यो ब्राह्मणः स्मृतः यः साक्ष्यं श्रावितो ऽन्येभ्यो निह्नुते तत्तमोवृतः
विवादात नकार दिल्यास दंड दुप्पट सांगितला आहे; आणि ब्राह्मणास निर्वासित करावे. जो आपली साक्ष इतरांना ऐकविल्यानंतर नंतर ती नाकारतो, तो तमाने आच्छादित मानला जातो.
Verse 15
स दाप्यो ऽष्टगुणम् दण्डं ब्राह्मणन्तु विवासयेत् वर्णिनां हि बधो यत्र तत्र साक्ष्यअनृतं वदेत्
त्याच्याकडून आठपट दंड वसूल करावा; परंतु ब्राह्मणास दंडाऐवजी निर्वासन द्यावे. जिथे (साक्ष्यामुळे) वर्णीयांचा वध होण्याची शक्यता असेल, तिथे साक्षीत असत्य बोलणे (अपवाद म्हणून) सांगितले आहे.
Verse 16
यः कश्चिदर्थो ऽभिमतः स्वरुच्या तु परस्परं लेख्यं तु साक्षिमत् कार्यं तस्मिन् धनिकपूर्वकम्
परस्पर संमतीने, आपल्या रुचीनुसार जो काही व्यवहार ठरतो, त्यासाठी साक्षींसह लेखी दस्तऐवज करावा—आणि तो धनिक (कर्जदारास देणारा) यांच्या उपस्थितीत विधिपूर्वक तयार करावा.
Verse 17
समामासतदर्हाहर् नामजातिस्वगोत्रजैः सब्रह्मचारिकात्मीयपितृनामादिचिह्नितम्
पत्रावर संवत्सर, महिना व योग्य तिथी अशी नोंद करावी; तसेच व्यक्तीचे नाव, जात, स्वतःचा गोत्र, सह-ब्रह्मचार्यांची नावे, वडिलांचे नाव इत्यादी ओळखचिन्हे लिहावीत।
Verse 18
समाप्ते ऽर्थे ऋणी नाम स्वहस्तेन निवेशयेत् मतं मे ऽमुकपुत्रस्य यदत्रोपरिलेखितं
व्यवहार पूर्ण झाल्यावर ऋणीने स्वतःच्या हाताने आपले नाव लिहून अशी मान्यता द्यावी—“वर लिहिलेले माझे मत आहे; मी अमुक, अमुकाचा पुत्र।”
Verse 19
साक्षिणश् च स्वहस्तेन पितृनामकपूर्वकम् अत्राहममुकः साक्षी लिखेयुरिति ते समाः
साक्षींनीही स्वतःच्या हाताने, वडिलांचे नाव आधी लिहून, पत्रात लिहावे—“येथे मी अमुक साक्षी आहे”—अशी त्यांची साक्ष-नोंद असावी।
Verse 20
अलिपिज्ञ ऋणी यः स्यालेकयेत् स्वमतन्तु सः साक्षी वा साक्षिणान्येन सर्वसाक्षिसमीपतः
ऋणी निरक्षर असल्यास त्याचे म्हणणे लिहून घ्यावे; आणि सर्व साक्षींच्या समक्ष तो स्वतः साक्षी राहावा, किंवा दुसरा योग्य व्यक्ती साक्षी राहावा।
Verse 21
उभयाभ्यर्थितेनैतन्मया ह्य् अमुकसूनुना लिखितं ह्य् अमुकेनेति लेखको ऽथान्ततो लिखेत्
मग शेवटी लेखकाने लिहावे—“दोन्ही पक्षांच्या विनंतीने मी, अमुकाचा पुत्र अमुक, हे लिहिले आहे—अमुकासाठी।”
Verse 22
विनापि साक्षिभिर् लेख्यं स्वहस्तलिखितञ्च यत् तत् प्रमाणं स्मृतं सर्वं बलोपधिकृतादृते
साक्षी नसले तरी लेखी दस्तऐवज व स्वतःच्या हस्ताक्षराने लिहिलेले सर्व प्रमाण मानले जाते; परंतु बलप्रयोग किंवा कपटाने करविलेले असल्यास ते प्रमाण ठरत नाही.
Verse 23
ऋणं लेख्यकृतं देयं पुरुषैस्त्रिभिरेव तु आधिस्तु भुज्यते तावद्यावत्तन्न प्रदीयते
लेखी साधनाने केलेले ऋण तीन पुरुषांच्या (तीन व्यक्तींच्या साक्ष/पुष्टीने) देय ठरते; आणि गहाण (आधि) ते ऋण फेडेपर्यंतच भोगता येते.
Verse 24
देशान्तरस्थे दुर्लेख्ये नष्टोन्मृष्टे हृते तथा भिन्ने च्छिन्ने तथा दग्धे लेख्यमन्यत्तु कारयेत्
लेखी पत्र दुसऱ्या देशात ठेवलेले असेल, वाचण्यास कठीण असेल, नष्ट झाले असेल, पुसले गेले असेल, चोरीला गेले असेल, फाटले/कापले गेले असेल किंवा जळाले असेल—तर त्याऐवजी दुसरे लेखपत्र करून घ्यावे.
Verse 25
सन्दिग्धार्थविशुद्ध्यर्थं स्वहस्तलिखितन्तु यत् युक्तिप्राप्तिक्रियाचिह्नसम्बन्धागमहेतुभिः
संदिग्ध अर्थाची शुद्धी करण्यासाठी स्वहस्तलिखित लेखाचा आधार घ्यावा; आणि युक्ती, प्राप्ती (सत्यापन), व्यवहार-क्रिया, ओळखचिन्हे, संदर्भ-संबंध व आगम (प्रामाण्य परंपरा) यांच्या हेतूंनी तो निश्चित करावा.
Verse 26
लेख्यस्य पृष्ठे ऽभिलिखेत् प्रविष्टमधमर्णिनः धनी चोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितम्
लेखपत्राच्या मागील बाजूस ऋणीने केलेली नोंद (भरणा/निपटारा) लिहावी; आणि धनी (सावकार) रक्कम मिळाल्यावर स्वतःच्या हस्तचिन्हाने चिन्हांकित पावती द्यावी.
Verse 27
दत्वर्णं पाटयेल्लेख्यं शुद्ध्यै चान्यत्तु कारयेत् साक्षिमच्च भवेद्यत्तु तद्दातव्यं ससाक्षिकं
उणिव अक्षरे भरून लेख्य वाचून घ्यावे आणि शुद्धीसाठी दुसरे नवे लेख तयार करून घ्यावे. तसेच जे काही साक्षीदारांनी सिद्ध करणे आवश्यक आहे, ते साक्षीदारांसहच करून देऊन सुपूर्द करावे.
Verse 28
तुलाग्न्यापो विषं कोषो दिव्यानीह विशुद्धये महाभियोगेष्वेतानि शीर्षकस्थे ऽभियोक्तरि
येथे विशुद्धता (निर्दोषत्व) सिद्ध करण्यासाठी दिव्यपरीक्षा—तुला, अग्नी, जल, विष आणि कोषपरीक्षा—अशा आहेत. महाभियोगांत, जेव्हा अभियोगकर्ता उच्चपदस्थ असतो, तेव्हा या वापरल्या जातात.
Verse 29
रुच्या वान्यतरः कुर्यादितरो वर्तयेच्छिरः विनापि शीर्षकात् कुर्यान्नृपद्रोहे ऽथ पातके
इच्छेनुसार एक जण कार्य करील आणि दुसरा मान वळवून घेईल. किंवा शिरच्छेद-खांबाशिवायही, राजद्रोह व अन्य महापातकांत हे दंडकार्य करावे.
Verse 30
नासहस्राद्धरेत् फालं न तुलान्न विषन्तथा नृपार्थेष्वभियोगेषु वहेयुः शुचयः सदा
हजार किमती फाळही स्वीकारू नये; तुला (तोल) किंवा विषही नाही. राजहिताशी संबंधित अभियोगांत शुचि लोकांनी सदैव निष्कलंकपणे आपले कर्तव्य पार पाडावे.
Verse 31
सहस्रार्थे तुलादीनि कोषमल्पे ऽपि दापयेत् शतार्धं दापयेच्छुद्धमशुद्धो दण्डभाग् भवेत्
हजार मूल्याच्या प्रकरणात तुला इत्यादी मानांनुसार, अल्प असला तरी कोष (शुल्क/दंड) भरवावा. व्यवहार शुद्ध असल्यास शंभराचे अर्धे भरवावे; पण अशुद्ध (कपटयुक्त) असल्यास तो दंडभागी ठरेल.
Verse 32
सचेलस्नातमाहूय सूर्योदय उपोषितम् कारयेत्दर्वदिव्यानि नृपब्राह्मणसन्निधौ
वस्त्रांसह स्नान केलेला व सूर्योदयास उपवास केलेला पुरुष बोलावून, राजा व ब्राह्मणांच्या सन्निधीत त्याच्याकडून दर्भ-दैवी परीक्षा करवावी।
Verse 33
तुला स्त्रीबालवृद्धान्धपङ्गुब्राह्मणरोगिणां अग्निर्ज्वलं वा शूद्रस्य यवाः सप्त विषस्य वा
स्त्री, बालक, वृद्ध, आंधळा, पांगळा, ब्राह्मण व रोगी यांच्यासाठी तुला-परीक्षा आहे. शूद्रासाठी ज्वलंत अग्नि-परीक्षा किंवा सात यवदाण्यांच्या प्रमाणात विष-परीक्षा सांगितली आहे।
Verse 34
तुलाधारणविद्वद्भिरभियुक्तस्तुलाश्रितः प्रतिमानसमीभूतो रेखां कृत्वावतारितः
तुलाधारण-विधीत निपुण विद्वानांच्या मार्गदर्शनाने अभियुक्ताला तुळ्यावर उभे करावे; प्रमाण-भाराशी सम करून रेषा (खूण) काढावी आणि मग त्याला खाली उतरवावे।
Verse 35
आदित्यचन्द्रावनिलो ऽनलश् च द्यौर्भूमिरापोहृदयं यमश् च अहश् च रात्रिश् च उभे च सन्ध्ये धर्मश् च जानाति नरस्य वृत्तम्
सूर्य-चंद्र, वायू व अग्नी, आकाश, पृथ्वी, जल, स्वतःचे हृदय व यम; दिवस-रात्रि, उभ्या संध्या आणि स्वयं धर्म—हे सर्व मनुष्याचे आचरण जाणतात।
Verse 36
त्वं तुले सत्यधामासि पुरा देवैर् विनिर्मिता सत्यं वदस्व कल्याणि संशयान्मां विमोचय
हे तुळे! तू सत्याचे धाम आहेस, देवांनी प्राचीनकाळी निर्माण केलेली. हे कल्याणी! सत्य सांग आणि मला संशयांतून मुक्त कर।
Verse 37
यद्यस्मि पापकृन्मातस्ततो मां त्वमधो नय शुद्धश्चेद्गमयोर्ध्वम्मां तुलामित्यभिमन्त्रयेत्
जर मी पापकर्मी असेन, हे माता, तर मला अधः ने; आणि जर मी शुद्ध असेन तर मला ऊर्ध्व ने—असे म्हणत तुला-विधीत मंत्रोच्चार करावा।
Verse 38
करौ विमृदितव्रीहेर्लक्षयित्वा ततो न्यसेत् सप्ताश्वप्त्यस्य पत्राणि तावत् सूत्रेण वेष्टयेत्
कुटलेल्या तांदळाच्या दाण्यांनी दोन्ही हातांवर चिन्ह करून मग न्यास करावा. त्यानंतर अश्वप्तीची सात पाने धाग्याने गुंडाळावीत।
Verse 39
त्वमेव सर्वभूतानामन्तश् चरसि पावक साक्षिवत् पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि सत्यङ्गरे मम
हे पावक! तू साक्षीप्रमाणे सर्व भूतांच्या अंतःकरणात संचार करतोस. हे अंगार! माझ्या पुण्य-पापांविषयी सत्य सांग.
Verse 40
तस्येत्युक्तवतो लौहं पञ्चाशत्पलिकं समम् अग्निर्वर्णं न्यसेत् पिण्डं हस्तयोरुभयोरपि
ज्याला असे सांगितले आहे त्याच्या दोन्ही हातांत अग्निवर्ण, पन्नास पल वजनाचा सम लोखंडाचा पिंड ठेवावा।
Verse 41
स तमादाय सप्तैव मण्डलानि शतैर् व्रजेत् षोडशाङ्गुलकं ज्ञेयं मण्डलं तावदन्तरम्
तो माप आधार मानून शेकड्यांनी मोजत सात मंडलांपर्यंत जावे. एक मंडल सोळा अंगुळांचे समजावे आणि मंडलांतील अंतरही तितकेच असावे।
Verse 42
मुक्त्वाग्निं मृदितव्रीहिरदग्धः शुद्धिमाप्नुयात् अन्तरा पतिते पिण्डे सन्देहे वा पुनर्हरेत्
अग्नी बाजूस ठेवला असता, कुटलेल्या तांदळाची व न जळलेली आहुती शुद्धी देते. परंतु विधीच्या मध्ये पिंड पडला किंवा शंका उत्पन्न झाली तर तो काढून पुन्हा करावा।
Verse 43
पवित्राणां पवित्र त्वं शोध्यं शोधय पावन सत्येन माभिरक्षस्व वरुणेत्यभिशस्तकम्
हे वरुणा! तू पवित्रांमध्ये परम पवित्र आहेस; हे पावन, जे शुद्ध करावयाचे ते शुद्ध कर. सत्याच्या बळाने माझे रक्षण कर—हा ‘अभिशस्तक’ मंत्र आहे।
Verse 44
नाभिदघ्नोदकस्थस्य गृहीत्वोरू जलं विशेत् समकालमिषुं मुक्तमानीयान्यो जवो नरः
नाभीपर्यंत पाण्यात उभा राहून तो मांड्या धरून पाण्यात बुडी मारील. त्याच वेळेत दुसरा वेगवान पुरुष बाण सोडून तो परत आणील.
Verse 45
यदि तस्मिन्निमग्नाङ्गं पश्येच्च शुद्धिमाप्नुयात् त्वं विष ब्रह्मणः पुत्र सत्यधर्मे व्यवस्थित
जर त्या (पाण्यात) निमग्न झालेले एखादे अंग दिसले, तर शुद्धी प्राप्त होते. हे विषा, ब्रह्म्याचा पुत्रा, तू सत्यधर्मात स्थित आहेस.
Verse 46
त्रायस्वास्मादभीशापात् सत्येन भव मे ऽमृतम् एवमुक्त्वा विषं सार्ङ्गं भक्षयेद्धिमशैलजं
“या भयंकर शापापासून माझे रक्षण कर; सत्याच्या बळाने माझ्यासाठी अमृत हो.” असे म्हणत हिमालयातून उत्पन्न ‘सार्ङ्ग’ नावाचे विष सेवन करावे.
Verse 47
यस्य वेगैर् विना जीर्णं शुद्धिं तस्य विनिर्दिशेत् देवानुग्रान् समभ्यर्च्य तत्स्नानोदकमाहरेत्
ज्याच्या नैसर्गिक वेगांचे योग्य विसर्जन न होताही पचन झाले असेल, त्याच्यासाठी शुद्धीची विधी सांगितली जाते. अनुग्रह देणाऱ्या देवतांची यथाविधी पूजा करून त्या शुद्धिस्नानाचे जल आणावे.
Verse 48
संश्राव्य पापयेत्तस्माज्जलात्तु प्रसृतित्रयम् आचतुर्दशमादह्नो यस्य नो राजदैविकम्
दोष श्राव्य करून (म्हणजे उघडपणे कबूल करून) प्रायश्चित्त करावे; म्हणून त्या जलातून तीन प्रसृती पाणी प्यावे. चौदाव्या दिवसापर्यंत हा नियम, जेव्हा दोष ना राजकीय असतो ना दैविक (देव-अपराध).
Verse 49
व्यसनं जायते घोरं स शुद्धः स्यादसंशयम् सत्यवाहनशस्त्राणि गोवीजकनकानि च
जर भयंकर आपत्ती उद्भवली, तर तो निःसंशय शुद्ध मानला जाईल. (दिव्य-प्रमाणात) सत्यवाहन, शस्त्रे, तसेच गाय, बीज आणि सुवर्ण यांचा उपयोग होतो.
Verse 50
देवतागुरुपादाश् च इष्टापूर्तकृतानि च इत्येते सुकराः प्रोक्ताः शपथाः स्वल्पसंशये
देवता, गुरुचरण आणि स्वतःच्या इष्ट-पूर्त कर्मांची शपथ—अल्प संशय असता या शपथा सुकर (सोप्या) सांगितल्या आहेत.
Frequently Asked Questions
Qualified witnesses are described as ascetic, charitable, well-born, truthful, dharma-oriented, straightforward, possessing sons, and financially established; additionally, they should be engaged in the pañca-yajña duties, typically in groups of three or five.
Women, the very old, children, gamblers, intoxicated or deranged persons, censured/accused persons, performers, sectarians, forgers, and impaired persons are listed as disqualified; however, in cases like theft, violence/assault, and forcible outrage, broader testimony is allowed.
Withholding known testimony is treated as a serious offense: the king may impose severe forfeiture, and the person is equated with false witnesses in sin and punishment.
In doubt, the statement of the many is preferred; among equals, the virtuous; and when credibility differs, the testimony of those with superior qualifications prevails—even over earlier testimony if later witnesses are more reliable.
The chapter prescribes written instruments marked with date and identity details (name, jāti/varṇa markers, gotra, father’s name), debtor acknowledgment in his own hand, witness attestations, scribe’s colophon, and validity of self-written documents—except those produced by force or fraud.
The ordeals are balance (tulā), fire (agni), water (āpaḥ), poison (viṣa), and koṣa; they are applied in grave accusations, particularly when the accuser is of high standing, with procedural constraints and suitability rules.