Adhyaya 212: An Awakening Description within the Allegory of the Wheel of Saṃsāra

Verse 1

अथ संसारचक्रोपाख्याने प्रबोधनीयवर्णनम् ॥ नारद उवाच ॥ साधु साधु महाराज सर्वधर्मविदां वर ॥ त्वया तु कथिता दिव्या कथेयं धर्मसंहिता ॥

ഇപ്പോൾ ‘സംസാരചക്ര’ എന്ന ഉപാഖ്യാനത്തിൽ പ്രബോധിനിയുടെ വിവരണം. നാരദൻ പറഞ്ഞു— സാധു, സാധു, മഹാരാജാ! സർവ്വധർമ്മവിദന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ; നീ ഈ ദിവ്യ ധർമ്മസംഹിതാരൂപ കഥ പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 2

अतोऽहमपि सुप्रीतस्तव धर्मपथे स्थितः ॥ तव वाक्यान्निस्सृतानि प्रोक्तानि च श्रुतानि च ॥

അതുകൊണ്ട് ഞാനും അത്യന്തം പ്രസന്നനായി നിന്റെ ധർമ്മപഥത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; നിന്റെ വചനങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉപദേശങ്ങൾ പുറപ്പെട്ടു—അവ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടതും ശ്രവിക്കപ്പെട്ടതുമാണ്.

Verse 3

त्वयाहं चैव राजेन्द्र पूजितश्च विशेषतः ॥ गच्छामि त्वरितो लोकान्यत्र मे रमते मनः ॥

ഹേ രാജേന്ദ്രാ! നീ എന്നെ പ്രത്യേകമായി പൂജിച്ചു; ഇനി എന്റെ മനസ്സ് ആനന്ദിക്കുന്ന ലോകങ്ങളിലേക്കു ഞാൻ വേഗത്തിൽ പോകുന്നു.

Verse 4

स्वस्ति तेऽस्तु महाराज त्वकम्पो भव सुव्रत ॥ एवमुक्त्वा ततो यातो नारदो मुनिसत्तमः ॥

മഹാരാജാവേ, നിനക്കു സ്വസ്തി ഉണ്ടാകട്ടെ; ഹേ സുവ്രത, നീ അചഞ്ചലനായിരിക്ക. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മുനിശ്രേഷ്ഠൻ നാരദൻ അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 5

तेजसा द्योतयन्सर्वं गगनं भास्करो यथा ॥ विचचार दिवं रम्यां कामचारो महामुनिः ॥

ആ മഹാമുനി സൂര്യനെപ്പോലെ തന്റെ തേജസ്സാൽ സമസ്ത ആകാശവും പ്രകാശിപ്പിച്ചു, ഇഷ്ടാനുസാരം സഞ്ചരിക്കാവുന്നവനായി രമ്യമായ ദേവലോകത്തിൽ വിഹരിച്ചു.

Verse 6

गते तस्मिंस्तु सुचिरं स राजा धर्मवत्सलः ॥ मां दृष्ट्वा सुमना विप्रा वाक्यैश्चित्रैरवन्दयन् ॥

അവൻ പോയ ശേഷം ദീർഘകാലം ധർമ്മസ്നേഹിയായ ആ രാജാവ് എന്നെ കണ്ടപ്പോൾ സന്തോഷിച്ചു; ബ്രാഹ്മണർ വിവിധവും വാഗ്മയവുമായ വാക്കുകളാൽ വന്ദനം ചെയ്തു.

Verse 7

कृत्वा पूजां च मे युक्तां प्रियमुक्त्वा च सुव्रत ॥ विसर्जयामास विभुः सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥

ഹേ സുവ്രത, എനിക്കു യോജിച്ച പൂജ നടത്തി പ്രിയവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു, ആ വിഭു അന്തരാത്മാവിൽ പൂർണ്ണ തൃപ്തനായി എന്നെ വിടയാക്കി.

Verse 8

एतद्वः कथितं विप्रास्तस्य राज्ञः पुरोत्तमे ॥ यथा दृष्टं श्रुतं चैव यथा चेहागतो ह्यहम् ॥

ഹേ വിപ്രന്മാരേ, ആ ഉത്തമരാജാവിന്റെ സന്നിധിയിൽ ഞാൻ നിങ്ങളോട് ഇതെല്ലാം പറഞ്ഞു—ഞാൻ കണ്ടതും കേട്ടതും പോലെ, ഞാൻ സത്യമായും ഇവിടെ വന്നതുപോലെ.

Verse 9

वैशम्पायन उवाच ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हृष्टपुष्टास्तपोधनाः ॥ केचिद्वैखानसास्तत्र केचिदासन्निरासनाः ॥

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവന്റെ വചനം കേട്ട് തപോധനന്മാരായ ഋഷിമാർ ഹർഷിതരായി ശക്തരായി. അവിടെ ചിലർ വൈഖാനസർ; ചിലർ നിരാസനർ—അഥവാ ആശനസുഖം ഉപേക്ഷിച്ച് ആശനമില്ലാതെ കഴിയുന്നവർ.

Verse 10

शालानीश्च तथा केचित्कापोतीवृत्तिमास्थिताः ॥ तथा चान्ये जगुर्वृत्तिं सर्वभूतदयां शुभाम् ॥

ചിലർ ശാലാനി (ശാല/വാസസ്ഥലം സംബന്ധിച്ചവർ) ആയിരുന്നു; ചിലർ കപോതീ-വൃത്തി—പ്രാവുപോലെയുള്ള ജീവിതരീതി—അവലംബിച്ചു. മറ്റുള്ളവർ എല്ലാ ജീവികളോടും ശുഭമായ കരുണയെ ആധാരമാക്കിയ ജീവിതവൃത്തി പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 11

शिलोञ्छाश्च तथैवान्ये काष्ठान्ताश्च महौजसः ॥ अपाकपाचिनः केचित्पाकिनश्च क्वचित्पुनः ॥

ചിലർ ശിലോഞ്ചർ ആയിരുന്നു; അതുപോലെ ചിലർ കാഷ്ഠാന്തർ—മഹൗജസ്സുള്ളവർ. ചിലർ അപാകപാചിനർ (വെന്തതല്ലാതെ ഭക്ഷിക്കുന്നവർ) ആയിരുന്നു; ചിലപ്പോൾ ചിലർ പാചിനർ (വെന്ത് ഭക്ഷിക്കുന്നവർ) കൂടിയായിരുന്നു.

Verse 12

नानाविधिधराः केचिज्जितात्मानस्तु केचन ॥ स्थानमौनव्रताः केचित्तथान्ये जलशायिनः ॥

ചിലർ നാനാവിധ നിയമങ്ങൾ ധരിച്ചവർ; ചിലർ ജിതാത്മാക്കൾ (ഇന്ദ്രിയജയികൾ). ചിലർ സ്ഥാനവ്രതവും മൗനവ്രതവും അനുഷ്ഠിച്ചു; മറ്റുള്ളവർ ജലശായികൾ (ജലത്തിൽ ശയിക്കുന്ന തപസ്സുകാർ) ആയിരുന്നു.

Verse 13

तथोर्ध्वशायिकाश्चान्ये तथान्ये मृगचारिणः ॥ पञ्चाग्नयस्तथा केचित् केचित्पर्णफलाशिनः

അതുപോലെ ചിലർ ഊർധ്വശായികൾ (ദേഹം ഉയർന്ന നിലയിൽ വെച്ച് ശയിക്കുന്ന തപസ്സുകാർ) ആയിരുന്നു; ചിലർ മൃഗചാരികൾ (മാൻപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നവർ) ആയിരുന്നു. ചിലർ പഞ്ചാഗ്നി-തപം അനുഷ്ഠിച്ചു; ചിലർ പർണഫലാശികൾ (ഇലയും ഫലവും മാത്രം ഭക്ഷിക്കുന്നവർ) ആയിരുന്നു.

Verse 14

अब्भक्षाः वायुभक्षाश्च तथान्ये शाकभक्षिणः ॥ अतोऽन्येऽप्यतितीव्रं वै तपश्चैव प्रपेदिरे

ചിലർ ജലാഹാരികൾ, ചിലർ വായുഭക്ഷികൾ, മറ്റുചിലർ ശാക‑ഔഷധങ്ങൾ മാത്രം ഭക്ഷിക്കുന്നവർ. അതിനാൽ മറ്റുള്ളവരും അതിതീവ്രമായ തപസ്സിൽ പ്രവേശിച്ചു.

Verse 15

तपसोऽन्यन्न चास्तीति चिन्तयित्वा पुनः पुनः ॥ जन्मनो मरणाच्चैव केचिद्धीराः महर्षयः

‘തപസ്സിനേക്കാൾ ഉന്നതമായത് മറ്റൊന്നുമില്ല’ എന്ന് വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ച്, ചില ധീര മഹർഷിമാർ ജനനവും മരണവും കൂടി ധ്യാനിച്ചു.

Verse 16

त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च शाश्वतीं धियमास्थिताः ॥ श्रुत्वा चैव कथामेतामृषयो दिव्यवर्चसः

ധർമ്മ‑അധർമ്മ ദ്വൈതം ഉപേക്ഷിച്ച് അവർ ശാശ്വതമായ ധിയിൽ നിലകൊണ്ടു. ഈ കഥ കേട്ട ദിവ്യപ്രഭയുള്ള ഋഷിമാർ (പ്രതികരിച്ചു).

Verse 17

जगृहुर्नियमांस्तांस्तान्भयहेतोरणिन्दिताः ॥ नाचिकेतोऽपि धर्मात्मा पुत्रो दृष्ट्वा तपोधनम्

അനിന്ദ്യരായ ഋഷിമാർ ഭയത്തെ കാരണമാക്കി ആ ആ നിയമങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു. ധർമ്മാത്മാവായ പുത്രൻ നാചികേതനും തപോധനം—തപസ്സിന്റെ സമ്പത്ത്—കണ്ട് (ധർമ്മത്തിലേക്ക് മനസ്സു തിരിച്ചു).

Verse 18

प्रीत्या परमया युक्तो धर्ममेवान्वचिन्तयत् ॥ वेदार्थममितं विष्णुं शुद्धं चिन्मयमीश्वरम्

പരമ പ്രീതിയോടെ യുക്തനായി അവൻ ധർമ്മത്തെയേ അനുചിന്തിച്ചു—വേദാർത്ഥസ്വരൂപനായ, അപരിമിതനായ, ശുദ്ധനായ, ചിന്മയനായ ഈശ്വരൻ വിഷ്ണുവിനെ.

Verse 19

शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि सर्वकामानवाप्नुयात्

ഇത് ശ്രവിക്കുന്നവനും അല്ലെങ്കിൽ പാരായണം ചെയ്യിപ്പിക്കുന്നവനും എല്ലാ ഇഷ്ടഫലങ്ങളും പ്രാപിക്കും।

Verse 20

साधु साध्विति चैवोक्त्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥ यायावरास्तथा चान्ये वानप्रस्थास्तथापरे

‘സാധു, സാധു’ എന്നു പറഞ്ഞ്, വിസ്മയത്തോടെ വിരിഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ—ചിലർ യായാവര സന്ന്യാസികൾ; മറ്റുചിലർ വാനപ്രസ്ഥ വനവാസികൾ.

Verse 21

चिन्तयामास धर्मात्मा तपः परममास्थितः ॥ इदं तु परमाख्यानं भगवद्भक्तिकारकम्

ധർമ്മാത്മാവ് പരമ തപസ്സിൽ സ്ഥാപിതനായി ചിന്തിച്ചു—‘ഇത് നിസ്സംശയം പരമാഖ്യാനം; ഭഗവദ്ഭക്തി ഉണർത്തുന്നതാണ്.’